Apeldoornse nachtmerrie in Rees

Samenstelling, onderzoek, interviews en documentatie: Arend Jan Disberg
Eindredactie: André Horlings © 2005

De verzwegen deportatie e.d. powered by FreeFind

Dit is het verhaal van de oorlogsspanningen in het Apeldoorn van 1944, de intimidatie tijdens de razzia's van 2 oktober en 2 december, de dodelijke treinreis naar Bocholt, de voettocht naar Rees, de mensonterende omstandigheden, het geweld en de slachtoffers in het Duitse dwangarbeiderskamp, de schaarse lichtpuntjes, de vlucht van tientallen mannen en de moedige rol van de ondergrondse, de IJssel als barrière tijdens de meestal barre voettochten naar huis, de aankomst onder de luizen en het vaak levenslange onvermogen om de verschrikkelijke gebeurtenissen onder woorden te brengen.

Het Marktplein van Apeldoorn in 1938; de plaats waar 'het' gebeurde op 2 december 1944. (Foto KLM Luchtfotografie)

KAMP REES

In het najaar van 2004 kreeg ik een telefoontje van Arend Jan Disberg uit Apeldoorn, die vertelde dat zijn vader in de oorlog in Kamp Rees had gezeten en daar eigenlijk nooit over had gepraat, tot enkele jaren geleden bij stukje en beetje de details loskwamen waar hij altijd over had gezwegen. Dat was voor Disberg aanleiding geweest om het verhaal op te schrijven, maar ook om op zoek te gaan naar lotgenoten. Een speurtocht van enkele jaren had geleid tot honderd interviews en een berg aan documentatie opgeleverd, wat hij wilde verwerken in een boek. Inmiddels was zijn vader overleden, maar straks, op 2 december 2004, zou het zestig jaar geleden zijn dat op het Marktplein in Apeldoorn 11.000 mannen werden verzameld, waarvan er 's avonds 4500 werden afgevoerd. Daar zou dan ook een monument worden onthuld.
Kamp Rees; voor wie in Apeldoorn een tijdje rondloopt is dat geen onbekend begrip. Daar hadden Apeldoorners gevangen gezeten, en er was ook nog iets met de beschieting van een trein. Meer was mij, zelfs als oud-journalist van de Apeldoornse Courant, eigenlijk niet bekend. Het onderwerp kwam nauwelijks in de publiciteit. De verschrikkingen in het kamp waren dermate mensonterend geweest dat veel overlevenden er na thuiskomst niet over konden praten. Zo werd de nachtmerrie van Rees in Apeldoorn een ‘verzwegen deportatie’.
Disberg zocht nog een eindredacteur en was door oud-collega Peter Otterloo op mijn spoor gezet. Ik sprak het onderwerp met Disberg door en even later stond hij voor mijn deur... met vier barstensvolle ordners.

SCHATKAMER

De ordners bevatten een schatkamer aan gegevens. Citaten uit de dagboeken in de kroniek 'Apeldoorn in de Tweede Wereldoorlog' van Cor Tijink en Peter Rouwenhorst. Het 'Bevel'. Documenten uit het archief van NSB-burgemeester mr. D.F. Pont. Ooggetuigeverslagen van de treinbeschieting bij Werth en de opvang van doden en gewonden. Politierapporten. Krantenknipsels. Brieven. Relevante tekstgedeelten uit tientallen boeken. Lange citaten uit andere bronnen. Een uitleg van de werking van de houtgasmotor, die de Apeldoornse Duitser Eugen Hollaender gebruikte voor zijn koeriersdienst op kamp Rees. Een overzicht van 'de ziekten van Rees'. Dodenlijsten. Een bitter 'gedocumenteerd verslag' van een ex-kampbewoner 'over de onwaarheden, die vermeld staan in het boekje wat is geschreven door J. Krist'. Rapporten over de opvang van doodzieke dwangarbeiders in de Achterhoek. Begraafplaatsen. Rechtbankverslagen. Herinneringen aan verschillende herdenkingsreizen die betrokkenen vanuit Apeldoorn naar Rees hebben gemaakt. Foto's.
En meer dan honderd interviews die Disberg afnam bij lotgenoten van zijn vader, nabestaanden van slachtoffers, ooggetuigen en anderen die relevante informatie wisten toe te voegen.

monument < Het monument voor de dwangarbeiders aan het stadhuis van Apeldoorn (Foto Montesorrischool Passe-Partout)

Journalistiek gezien was het werken aan 'De verzwegen deportatie' een dankbare taak. Het indrukwekkende boek van bijna 500 pagina's schildert de atmosfeer in het Apeldoorn van 1944 en geeft achtergronden van de razzia's en hun gevolgen. In 105 persoonlijke getuigenissen vertellen ex-dwangarbeiders, familieleden en andere ooggetuigen over de gevolgen die 'Rees' op hun leven heeft gehad. Een CD is toegevoegd met ongeveer eenzelfde hoeveelheid aanvullende informatie: originele documenten, persoonlijke brieven, afschriften van correspondentie tussen overheden of vertegenwoordigers, politierapporten, dagboekfragmenten, dodenlijsten, rechtbankstukken en dagbladartikelen tot verslagen van herdenkingsbijeenkomsten die kampbewoners en hun naastbestaanden in Rees hebben gehouden. De lange lijst met begraafplaatsen is tevens te vinden op de website van de Stichting Dwangarbeiders Apeldoorn.
Het monument, 'De Dwangarbeider', is op 2 december 2004 onthuld. Het beeldje van Tirza Verrips is aangebracht op een zuil van het stadhuis aan het Marktplein; de plaats waar 'het' zestig jaar eerder gebeurde. Het mannetje staat opgesloten tussen twee zijkanten; hij zit klem, kan geen kant uit (dwang). Rond de zuil is op de grond een ronde metalen plaat aangebracht met het opschrift: 'Voor allen die uit Apeldoorn zijn afgevoerd. Hun menselijke waardigheid werd met voeten getreden'.

André Horlings


NIEUWS

In oktober verscheen het boek Moed en overmoed - Een biografie van burgemeester Dirk Frans Pont (1893-1963). Jan de Roos en Thea de Roos-van Rooden willen daarin de vraag beantwoorden: ‘Wie was Frans Pont en wat was zijn rol en betekenis, zowel in de oorlog als daarvoor en daarna’. Ze hebben hun verhaal toegespitst op zijn functioneren als eerste burger. Volgens de auteurs was Pont niet 'fout'. 'Hij stond machteloos tegenover de vele vorderingen, deportaties en gijzelingen, maar hij durfde de Duitsers wel tegenspel te bieden (en) wist soms meer te bereiken dan burgemeesters die in 1940 waren blijven zitten en geen lid waren van de NSB’. Pont sloeg niet op de vlucht op Dolle Dinsdag, liep niet weg en dook niet onder. Dat werd al duidelijk in hoofdstuk 5 van 'De verzwegen deportatie', waarin Pont een 'burgemeester met aanvechtbare principes' werd genoemd. Maar Pont trad aan in 1942, toen jodenvervolging en gedwongen tewerkstelling in Duitsland op volle gang waren gekomen; hijn maakte zichzelf mede-verantwoordelijk. Tijdens zijn bewind werd alle 900 patiënten van de joodse psychiatrische instelling Het Apeldoornsche Bosch rechtstreeks naar de gaskamers van Auschwitz vervoerd en kwamen 850 Apeldoorners in 'de Hel van Rees' terecht. Dat ging buiten hem om; het regiem dat hij steunde was er verantwoordelijk voor.

Als eindredacteur van 'De verzwegen deportatie' ben ik het niet met de conclusie van het echtpaar De Roos eens: Mr. Dirk Frans Pont: geen ontzag voor autoriteiten - Overmoed belangrijkste eigenschap van NSB-burgemeester van Apeldoorn.


Op 28 februari 2010 is onder grote belangstelling in Megchelen, een grensdorp bij Ulft in de Achterhoek, een gedenkteken onthuld ter herinnering aan de slachtoffers van het dwangarbeiderskamp Rees in 1944-'45 en de grootschalige inzet van Ondergrondse en vrijwel de gehele bevolking om de vaak doodzieke dwangarbeiders te helpen vluchten en te voorzien van broodnodige medische verzorging. De plechtigheid, op de kruising Julianaweg-P.G. Johanninkweg, vond plaats in een vliegende storm die gepaard ging met felle regenbuien. Eerder op de dag was - nog even in een zonnetje - aan de Melatenweg in Rees, op de plaats waar het - tot dan toe 'onvindbare' - dwangarbeiderskamp zich bevond, een informatiebord onthuld met bijzonderheden over de gruwelijke omstandigheden in het kamp, waar naar schatting in drie maanden ruim 260 mensen het leven lieten. Daarna wandelden een kleine honderd deelnemers 8,5 kilometer naar Megchelen, ter herinnering aan de vluchtweg die 65 jaar eerder door honderden dwangarbeiders, meestal met succes, werd afgelegd.

Zie ook: Megchelen verdient zijn standbeeld - Honderden dwangarbeiders Rees danken leven aan inzet bewoners


Tijdens de jaarlijkse herdenking op 30 november 2007 wijdde ik, als eindredacteur van het boek, aandacht aan één van de indrukwekkendste verhalen: van Daan Jansen, wiens geloof hielp zich door de verschrikkingen van Rees heen te slaan - tot hij het leven liet bij de brand, die aan 36 kampbewoners het leven kostte. Hij beschreef zijn ervaringen in notities en brieven, waarvan de teksten bewaard zijn gebleven.

Het verhaal is nu ook online gezet: Daan Jansen (17) - Blijmoedige dwangarbeider met onwankelbaar Godsvertrouwen.


DE VERZWEGEN DEPORTATIE

Boek De verzwegen deportatie bevat een uitvoerig overzicht van de omstandigheden in Apeldoorn in 1944/'45, de razzia's van 2 oktober en 2 december 1944, de dodelijke treinbeschieting bij Werth, de omstandigheden in kamp Rees; 'geen vernietigingskamp, maar er werden wel mensen vernietigd', burgemeester Pont, ontsnappingen en bevrijdingsacties, hulp, opvang en medische verzorging van de vaak doodzieke kampbewoners in de Achterhoek, de begraafplaatsen van de slachtoffers, de processen tegen de beulen van Rees, de herdenkingstochten die in het teken stonden van verzoening en een verslag van de onthulling van het monument in Apeldoorn: 'Hun waardigheid werd met voeten getreden'. De honderdvijf persoonlijke verhalen vullen de grote lijnen aan met soms vermakelijke maar veel vaker gruwelijke details. Het zijn indrukwekkende getuigenissen over de onvoorstelbare gevolgen van de razzia van 2 december 1944 in Apeldoorn.

Uitgeverij: Stichting Dwangarbeiders Apeldoorn 1940-1945
Vormgeving en realisatie: VDA-groep
ISBN 90-9019359-6
Bijna 500 pagina’s, inclusief bijbehorende CD
Nu NIEUW in paperback-uitvoering, prijs € 25, exclusief verzendkosten

De CD bij het boek omvat een schat aan documentatie over de gevolgen van de Apeldoornse razzia’s in de vorm van krantenberichten, brieven, politierapporten, uittreksels uit dagboeken, reportages, relevante citaten, deelnemerslijsten aan herdenkingstochten en overzichten van doden, gewonden en enkele rechtbankverslagen en veroordelingen van de leiders van kamp Rees. Van groot aanvullend belang is en min of meer compleet overzicht van de verschillende plaatsen waar de slachtoffers van Rees zijn begraven.
Alle relevante informatie is ondergebracht in het archief van de gemeente Apeldoorn (CODA), in het dossier nummer 295 , met de titel “Rees”.

Het boek is te bestellen via de website van de Stichting Dwangarbeiders Apeldoorn of bij o.a. de volgende adressen:

- Stichting Dwangarbeiders Apeldoorn 1940-1945, Hoge Dries 163, 7335 AL Apeldoorn.
- W. Assink-van Essen, tel. 055-3557978
- Boekhandel Nawijn & Polak, Marktplein 24, 7311 LR Apeldoorn, 055-5212709


Dwangarbeiders

De website bevat onder meer een beknopte samenvatting van het boek.

De Stichting Dwangarbeiders Apeldoorn stelt zich onder meer tot doel ‘het omschrijven van de razzia’s die in 1944 in Apeldoorn hebben plaatsgevonden en de gevolgen hiervan. In zeer ruime mate wordt er aandacht geschonken aan de verschrikkingen die de dwangarbeiders hebben moeten ondergaan op weg naar en tijdens hun verblijf in kamp Rees te Duitsland’.

Verder naar voorwoord


Andere websites:
World Webcam Monitor | Publicaties | Arnhem Spookstad | 100 jaar Apeldoornse Courant | Mijn boekwinkeltje