www.markiske.tk - brief aan lieke

WWW.MARKISKE.TK

blog | @



Brief aan Lieke

Waarde Lieke,

het is na vieren, en ik kom net uit de nacht gewandeld. Niet echt een goed moment om een mail aan je te schrijven, maar welk moment is dat wel?

Sowieso, schrijven over klimaatverandering is altijd zomaar ergens beginnen, out of the blue, dus of ik nou linksom of rechtsom begin, ach; net las ik je artikel in de VK, en zat er een beetje over te brainstormen. Met een goede vriendin heb ik intussen al tientallen, honderden mails over en weer gestuurd over het thema van klimaatverandering - maybe is crisis een beter woord - en nu en dan een poging gedaan (oor)zaken scherp te krijgen. Maar het is een rabbit-hole zoals je weet, je begint zomaar ergens te trekken, en dat wordt een draadje, en dat draadje een bolletje wol, en die wol een kluwen, en voor je het weet ben je de draad kwijt. Verstrikt in het net van crisis, systeem, “beschaving”, noem maar op.

We hebben al vaker gedacht om je te schrijven, maar dat kwam er vooralsnog niet van. En wat valt er ook te zeggen? In je VK-artikel zet je een aantal dingen netjes op een rij: het is geen individueel probleem met een individuele oplossing, maar een gezamelijk probleem, het gaat erom iets te doen als collectief. Ik, wij, zijn erg benieuwd naar je nieuwe boek waarin je de dingen achter de huidige crisis wil blootleggen, zoals het neoliberale systeem, dingen waar je in je artikel naar hint.

Tegelijk vraag ik me af: wat dan nog? Wat maakt het uit om nog over klimaatverandering/crisis te schrijven, als de halve wereld er al over schrijft, pamfletten in elkaar zet, lezingen organiseert, op youtube eindeloos veel filmpjes en praatjes staan, elke internetter met meer dan één hersencel informatie deelt dat de huidige manier van doen zo niet langer kan, kranten en tijdschriften vol en bol staan met essays, opiniestukken, er aan de lopende band boeken met analyses verschijnen, het gaat maar door.

En waarom? Maakt het verschil? Wie nu nog niet weet hoe laat het is zal wel nimmer de klepel horen luiden; die vriendin en ik hebben in onze mails tig boeken benoemd en besproken en tegen het licht gehouden - het probleem is in principe al tot in den treure in kaart gebracht. Men weet wat er speelt. Hoe relevant en/of zinvol is het om nog meer stukjes te schrijven, boeken te maken, waarin het nogmaals wordt verteld? Een tijd terug schreef ik op m’n weblog zo nu en dan een stukje, of citaten uit die mails met die vriendin, of plaatste ik stukjes van haar hand op mijn site. En waarom? Ik wil absoluut niet pessimistisch of somber zijn, meen dat het onze morele plicht is om hoop te houden, hoop te doen, niet bij de pakken neer te gaan zitten, maar als reeele, rationele vraag, vraag ik mij toch af: waarom? Waarom nog meer kennis toevoegen aan de berg kennis die al lang en breed bekend is?

Voor wie, (wat) maakt het uit? Onomstotelijk is bekend dat de huidige wijze van leven zo domweg niet langer kan, dat kan men in geuren en kleuren vertellen, of bot, of omzichtig, maar het punt blijft: deze "beschaving" kan zo niet langer doorgaan ...

Gaat het er niet juist om, om iets te doen? Om in te grijpen? Om te handelen? Om iets te doen voor het wezenlijk te laat is, als het dat niet al is? Heeft het zin om eindeloos inzichten te blijven delen als het bij inzichten blijft? Eindeloze positiebepaling, discussie? Waar gaat denken over in doen?

Ik was bijvoorbeeld erg getroffen, geraakt, door het boek van Henk Manschot, pleidooi voor een nietzscheaanse terrasofie. Ken je dat? Hij probeert de filosofie van Nietzsche (met name die bij monde van zarathustra) zo te framen dat het een bakermat wordt om een ecologische maatschappij te bouwen - bovendien is een deel van zijn boek gewijd aan projecten die momenteel gedaan worden in de richting van een ecologische, duurzame wereld. Ik heb zelfs overwogen om bij hem te solliciteren, als filosoof, om hem te helpen het idee van terrasofie (een groene, duurzame wijze van leven, in harmonie met de aarde en het leven erop) uit te werken. Tot het tot mij doordrong dat als we/er zo door wordt gegaan, de aarde over een kleine 50 jaar radicaal en definitief onbewoonbaar is, ja onleefbaar! Waarom zou ik dan gaan muggenziften met Henk Manschot om alle komma’s van die terrasofische theorie perfect te krijgen, om alle puntjes op de i te zetten van waar die theorie nog enkel schetsmatig is. Daar is helemaal geen tijd voor, en, heeft het (meer)waarde om dat te doen?

De crux waar het om draait is al volkomen duidelijk, de wereld is er naar mijn idee niet bij gebaat om zo'n theorie waterdicht te krijgen; die 70% die we nu hebben, desnoods 40%, of 20%, of 10%, is goed genoeg - er moet nu geroeid worden, actie, niet eindeloos gesoebat worden om de perfecte kano te bouwen en intussen, tijdens dat proces, dat jáááren kan duren, tot de ontdekking komen dat het te laat is om uberhaupt die kano nog te gebruiken, dat we dan al verdronken zijn ...

Dus, dat plan om samen met hem het idee van terrasofie uit te werken, heb ik laten varen. Op dezelfde manier schrijf ik nog maar amper stukjes, men hoeft maar zijn ogen open te doen, oren open te zetten (met andere woorden, wakker te worden, een oog op de tv te werpen, een oor bij de radio te houden) om te weten wat er speelt. Dat hoef je niet invoelbaar te maken, dat is al luid en duidelijk bekend! Zelfs in een tijdperk waarin veel media stug bezig is flauwe consensus te creëren.

Je schrijft dat je nu bij groenlinks actief meedoet ipv als slapend lid. Denk je dat het uitmaakt qua hoe politiek en maatschappij en alles is georganiseerd, dat het verschil maakt om met groenlinks plannen te smeden voor de toekomst? Kunnen zij meer doen, betekenen, dan een gradueel verschil maken, als ze dat uberhaupt al kunnen? Is het niet noodzaak om radicaal dingen te doen om de zooi nog te redden, en dat dat zo radicaal zal moeten zijn dat politiek daar niet het juiste middel voor is, omdat politiek werkt met procedures, protocollen, stemmen, water bij de wijn, overleg, "plannen" die er vaker niet dan wel van komen, ideeen die vaker niet dan wel worden waargemaakt, enz.

Sowieso, politiek speelt zich af in de arena van het huidig bestel, de huidige status quo. In die arena wordt geschoven met dit en dat, zus krijgt bij de ene partij meer nadruk en bij de andere partij zo, soms gebeurt iets over de ene boeg, dan weer de andere boeg. Soms worden er argumenten gehanteerd, soms omdat een charismatisch leider zijn zin krijgt. Binnen die arena zijn grenzen en kaders die elke politieke partij in acht houdt. De arena zelf, of die wel deugt, het systeem zelf dat bestaat, wordt niet bevraagd, en als dat hypothetisch al gebeurt is de politiek niet het instrument (en heeft ook niet de middelen en "bedoeling"; politiek als schoothond van de "macht") om het systeem zelf op de schop te nemen. Maar die arena zelf is al wezenlijk het probleem, het is de huidige “beschaving” die de bron is van alle kuren en problemen die vandaag de dag spelen met betrekking tot oa de klimaatcrisis. Een beschaving die gebasseerd is op het idee van groei, op rennen en razen, zonder rekening te houden met de natuurlijke grenzen van de planeet, het leven, dat is een onhoudbaar "beginsel": oneindige groei op een eindige planeet kan domweg niet. Een beschaving die gebasseerd is op een systeem van geld en geldstromen - kapitalisme, met als enig criterium om iets te doen of te laten is: wat levert het financieel op - waarvan door eindeloze generaties filosofen en andere denkers keer op keer theoretisch is aangetoond (zoals nu ook blijkt uit de praktijk) dat het fundamentele weeffouten bevat, dat zo’n systeem structureel en per definitie niet kan deugen. Een systeem dat zichzelf opeet om voort te bestaan, tot het zich op den duur zodanig heeft uitgehold dat er nix over is dan een tot op het bot opgevreten hol karkas, alles meesleurende in z'n val.

Het is niet mijn bedoeling om je met deze brief verlamming aan te praten. Ik vind het fantastisch dat je iets doet, zoals groenlinks, en de boeken die je schrijft, de aandacht die je voor het onderwerp genereert, de debatten die je erover voert, maar als puntje bij paaltje komt vraag ik me af: wat heeft al dat praten en theoretiseren voor een zin, wanneer is er genoeg theorie en is het onontkoombaar tijd voor actie?

Stel, staat in een van de boeken die die vriendin en ik per mail doorspraken, dat er een stel aliens op aarde zou komen, die alles zouden wegvagen dat wij liefhebben: de natuur, het leven, de planeet zo verzuren en verpesten dat tussen nu en 100 jaar er geen leven op deze planeet meer mogelijk is. Wij zouden niet eindeloos gaan soebatten, maar we zouden erop uittrekken om die aliens te verjagen, om te zorgen dat ze niet de hele planeet verzieken met hun belachelijke en verderfelijke gedrag - maar die aliens, dat zijn wij ... individueel in onze day-to-day levens, collectief als de plaag mensheid: slopen, doden en moorden, het is de kiem en consequentie, het wegvagen van alles wat groeit en bloeit, sec, de modus operandi, van de dominante "beschaving".

In je VK-stuk schrijf je ook over dat artikel in the guardian. Je zegt dat een individu erg weinig kan doen, maar een grootmacht als shell wel, of politiek, of een werknemer van shell. Maar denk je echt dat een werknemer van shell, bijvoorbeeld die daar de boekhouding zit te doen, of iemand die materiaal inkoopt om een oliepijp aan te leggen, of weet ik veel wat voor types er bij shell werken, schoonmakers, receptionisten, dat die meer invloed hebben dan ons? In hoeverre zou zo een werknemer meer “schuld” dragen dan iemand die niet bij shell werkt, maar wel geld aan shell betaalt om hem van brandstof voor z’n auto te voorzien om maar wat te noemen? Dan is zo een werknemer toch enkel een verlengstuk van de wens en/of het belang van degene die gebruikt maakt van de “dienst(en)” van shell? Die werknemer van shell is naar mijn idee vooral instrumenteel, die wordt als werknemer opgedragen om x te doen. Maar waarom doet dat poppetje x? Omdat shell hem dat opdraagt. Maar waarom draagt shell hem dat op, een bedrijf zelf kent geen moraal of ethiek. Waarom vraagt die abstractie “bedrijf” om zus of zo taak uit te voeren?

Omdat er belangen zijn, omdat men winstmaximalisatie wil. Waarom? Aandeelhouders. Maar hoe komt het dat shell die dingen doet die ze doen? Omdat er vraag naar die dingen is, in dat opzicht is shell instrumentaal. En de werknemers van shell zijn ook instrumentaal. En ja, men kan kiezen om niet bij shell te werken, maar is er werkelijk een alternatief? Shell is maar "een" voobeeld van een instituut, een symptoom van het ziek-zijn van de dominante wijze van bestaan die nu gaande is. Het wezenlijke probleem is dat de huidige beschaving, als optelsom van bedrijven en consumenten en burgers en hun eindeloze bedrijvigheid, zelf totaal niet sustainable is. En is elke werknemer van welk bedrijf dan ook, niet slechts de belichaming (en uitvoering en verzilvering) van de vraag die uit de consument, in ruime zin, tevoorschijn rolt?

Maar als consument is er weinig alternatief om elders aan te kloppen. Is er wellicht een insteek mogelijk waarbij een verzameling consumenten zelf de touwtjes in handen neemt, zich losmaakt van de dominantie van shell die de wensen en eisen van consumenten behartigt (zonder consumenten die vragen om dit en dat heeft shell geen mogelijkheid tot voortbestaan). Maar, dan is die groep consumenten die gaat doen wat eerst shell deed, domweg een nieuwe shell geworden; dat kan niet anders als elke shell, als pars pro toto, aardt in een systeem dat zelf door- en door boosdoener is.

Het is, vrees ik, fundamenteel onmogelijk, om zodanig veel brandstof en dergelijke te produceren als waar de moderne maatschappij om vraagt, aan verslaafd is, zonder per definitie het milieu meer dan het aankan te belasten. Dus ook een alternatief shell zal dezelfde fout maken als het huidige shell, puur omdat het voorziet en faciliteert en instrumenteel is in de overdreven behoeften van een systeem dat niets doet dan energie slurpen, meer dan de natuur kan opbrengen, en waar het leven en de planeet de prijs voor betaald. Zelfs een duurzame variant, als die al haalbaar is, zal het niet redden in dit systeem van overkill en overdaad en alles. Goed, stel er zou groene techniek mogelijk zijn, dan nog is dat slechts gradueel een "verbetering", de onmogelijke premisse van het systeem (groei en consumptie tot in het oneindige, op een eindige aarde, met eindige bronnen en dergelijke) dat eraan ten grondslag ligt, zal daarmee niet wegwezen. En dat systeem, dat zijn wij zelf, dat is elk mannetje en vrouwtje dat zijn leven leeft en daarbij een beroep doet op die energie. Soms direct door wat men in het eigen leven wenst en eist, soms indirect door de tussenstappen van bedrijven en bemiddelaars, maar uiteindelijk is het vraag die ten grondslag ligt aan wat er wordt aangeboden. En zolang er vraag is, zelfs "gedwongen" vraag, blijft er aanbod - aanbod dat zich rucksichtslos onttrekt aan het bloed van onze blauwe planeet.

En shell is “maar” een voorbeeld. De kwestie is pervasief. Energie als middel om een absurde infrastructuur aan de praat te houden. Heel de wijze van bestaan van de moderniteit is gebasseerd op onhoudbare, ondeugdelijke uitgangspunten ... er kan geen eindeloze groei zijn, het opwekken van energie geschiedt fundamenteel niet duurzaam, de wijze waarop de aarde eindeloos wordt bestolen om een economische mallemolen qua levenswijze aan de gang te houden is chronisch onhoudbaar, de vervuiling die de planeet kan filteren heeft een fundamentele grens, een grens die intussen al lichtjaren achter ons ligt, die zich toont in zure zeeën, een ozonlaag als een gatenkaas, co2 in het kwadraat, en zo nog acht of negen dingen die elk voor zich al meer dan voldoende reden zouden moeten zijn tot een radicale omkering van het roer cq koerswijziging.

Misschien zit ik hier voor eigen parochie te preken, omdat je dit soort dingen ongetwijfeld al weet en beseft, of er je eigen gedachtes over heb, maar de crux is en blijft dat er momenteel door de mens teveel beslag en belasting op het milieu wordt gelegd, meer dan het kan dragen - als dat niet fundamenteel stopt, ingeperkt wordt/raakt, loopt het per definitie verkeerd af.

Een andere kwestie die je in je VK-stuk noemt, is dat politici eens iets zouden moeten doen. Maar, dan maak je er een wij-zij verhaal van, de politici moeten zeker iets doen, maar ze zijn het verlengstuk van het volk zelf. Als het volk onverschillig de schouders blijft ophalen, dan zal er sowieso nix veranderen. Politici krijgen hun draagvlak van dingen beloven, en politici waarbij mensen moeten inleveren, zijn domweg niet populair. dus zullen we altijd met dit soort korte-termijn politici opgescheept blijven zitten die de mensen prachtige worsten voorhouden en waar de mensen keer op keer toch maar weer op stemmen omdat ze weigeren te stemmen op een politicus die met impopulaire korte-termijn maatregelen komt en die daarmee tracht de lange termijn veilig te stellen; een werkelijkheid die volgens de vox populi far-far-far away is, maar die in feite momenteel al om de hoek staat te trappelen.

Dus van politici hoeven we nix te verwachten, het zullen altijd dezelfde “knuppels” zijn, omdat dat nu eenmaal is waarop gestemd zal worden, omdat janmetdepet domweg enkel oog heeft voor zijn eigen korte-termijn-belangetjes, en politici die met impopulaire maatregelen komen worden weggehoond cq niet worden verkozen. Het idee dat “politici” moeten iets doen, houdt enkel een relatieve wij-zij discrepantie in stand, terwijl het de wij zelf is die iets moet doen.

Ten tweede, soortgelijk maar toch anders, zijn politici haast altijd het verlengstuk van de belangen, en de agenda, van machtige coorporaties. Hoe is te verwachten dat zij een move maken in de goede richting, bijdragen aan het waarmaken, implementeren, van een ander, radicaal duurzaam systeem?

Van politici, amorele bedrijven, hebben we domweg nix te verwachten; er zijn teveel belangen, economisch en continuiteit van het huidige bestel, dat met een beetje demonstreren echt niet de goede kant op zal gaan. Alsof iemand die zogenaamd de touwtjes in handen heeft (eigenlijk zijn wij het zelf, maar we zijn het vergeten, macht bestaat bij de gratie dat men iemand de macht in handen geeft, valt dat veto weg dan wordt er met lege handen gestaan) zich ook maar iets aantrekt van een joelende menigte die een beetje staat te schreeuwen en te hannesen met borden. Ik vrees van niet.

Allemaal leuk en aardig om te pleiten dat we als collectief iets moeten doen, maar hoe zie je dat voor je? En welk collectief dan? En zijn wij zelf niet ook shell in de zin dat ze slechts faciliteren wat wij willen, wat onze wensen zijn in deze maatschappij? En al zouden we het niet willen, hoe kunnen we ons daaraan ontworstelen? En wat is het alternatief? En in hoeverre is dat dan wel duurzaam, geworteld in een wereld die draait om consumptie en meer-meer-meer? Dan kun je wel willen protesteren, maar wat denk je daarmee te bereiken? Protest is vooral een symbolische actie, in de praktijk zal er weinig veranderen door ergens te gaan joelen met vlaggetjes en te gaan zeulen met spandoeken. Iedereen met een beetje besef in z’n donder weet al tot in elke vezel dat hij of zij verkeerd bezig is, dat de huidige wijze van doen niet langer gewild wordt is allang bekend. Er wordt echter nix van aangetrokken, en ik denk dat dat mede komt doordat het de wij zelf is die zich passief opstelt, het heil verwachten van anderen, van politici, enz. Wij moeten iets moet doen, door ons actief te verzetten - gebeurt dat niet dan gaat het enkel door zoals het nu doet, en zelfs erger ...

Zoals je weet, is deze mail enkel het topje van de ijsberg. Er zijn nog miljarden dingen die spelen, hoe alles in elkaar haakt - ik zou je honderden boeken kunnen noemen, hoe elke schakel een radartje is dat met alle andere in verband staat, en hoe bv groene stroom zelf some sort of illusie is, want het spul voor de zonnepanelen en/of windmolens moet ergens vandaan komen, en dat hangt weer samen met de infrastructuur van de mijn, wat weer samenhangt met ontbossing, aanleg van wegen (waarover zich vuil en vervuilend vervoer beweegt, en de wegen zelf vernietigen ook landschap enz) om de zooi van de mijn te vervoeren, verzuring van water, dorre grond die niet meer vruchtbaar is, dieren die doodgaan, ondrinkbaar water, bomen en planten die niet meer kunnen ademen, rook en viezigheid die de lucht onadembaar maakt, zodat een ecosysteem naar de knoppen gaat, wat doorwerkt in andere ecosystemen, wat er weer toe leidt dat ... rabbit-hole.

Alles staat met alles in verbinding. De klimaatcrisis is de kern van de grootste ecologische crisis die de Aarde, het leven, ooit heeft gekend; dieren en planten sterven uit met 200 soorten per dag, dat is niet voor te stellen. En het is niet alleen dat die soorten uitsterven, de bouwstenen die uberhaupt leven mogelijk maken op deze planeet, zoals schone lucht, helder water, vruchtbare grond, raken ook steeds meer in het slop, kapot, definitief uit het lood. Het leven is veerkrachtig, absoluut, maar als met het leven ook de bouwstenen van het leven zelf worden vernietigd, dan valt er weinig terug te veren voor het leven dat in die toestand (die om de hoek staat) chronisch afwezig zal blijven.

Ik wil je absoluut geen schuldgevoel aanpraten of je lamslaan, maar je artikel in VK liet me dit soort kwesties, die al langer in me gisten, toch maar eens ad hoc op een rijtje zetten. Een beginnetje althans. Zoals jij ook diagnosticeert, en begrijp me goed, ik verwacht geen oplossing van je of een kuur, en ik vind het geweldig dat iemand “de” diagnose stelt, uitspreekt, erop wijst hoe ziek de huidige beschaving is, beseft dat de klimaatcrisis een symptoom is maar dat de oorzaak elders ligt, en hoe erg het door en door en doordendert. Maar tegelijk wekt zo een diagnose dus een eindeloze stroom kwesties en vervolgkwesties op, dingen waarvan ik begrijp dat jij, wie dan ook, het ook niet weet, maar het is een inventarisatie qua wat er speelt, in het besef dat een diagnose stellen an sich een vertrekpunt is, maar niet voldoende is om de zooi ten goede te keren - zoals een zieke patient wel kan horen wat hij heeft, wat er is, en de dokters spellen het netjes voor hem uit, en de diagnose is helder, maar daar heeft hij op zich weinig aan aan, het moet gaan om de behandeling, en het is te hopen dat daar - brainstormend, tastend, zoekend, met inbegrip van de diagnose - al doende achter wordt gekomen. 't Is te hopen dat dat dus gebeurd voor het te laat is, ja, er op tijd gehandeld wordt.

In naam van het leven en de planeet,

M.



www.markiske.tk is in handen van Mark Iske en bevat zowel dit als dat, en is groener dan groen door te bestaan uit 100% gerecyclede electronen.