Het zal duidelijk zijn dat hier op een nogal drastische manier associaties gemaakt worden, die op het eerste gezicht als gewaagd over zullen komen, maar die met enige uitleg toch best wel aannemelijk te maken zijn. Zo zie je in bijvoorbeeld de natuur hoe planten zich steeds maar vormen vanuit een verzamelen en integreren van bouwstoffen als water en mineralen, waarna zij later na het voltooien van hun bestaanscyclus weer uiteenvallen in een proces van ontbinding, en vervolgens de bouwstoffen opgaan in de bodem en bouwmateriaal worden voor andere planten. Gelijksoortige processen zijn aan te treffen in de bestaanscyclus van bijvoorbeeld dieren en moleculen en zelfs planeten en sterren en sterrenstelsels, enzovoort. En zou je al deze processen dan abstraheren tot wat daarin steeds heel algemeen plaatsvindt, dan is het mogelijk te verwijzen naar woorden als 'divergent' en 'convergent', 'ontbinding' en 'organisatie' en 'analyse' en 'synthese', als om daarmee uit te drukken hoe in die processen gehelen uiteenvallen in de samenstellende delen en omgekeerd delen zich aaneensluiten en integreren tot gehelen.

Vervolgens kan je deze manier van kijken uitbreiden naar bijvoorbeeld samenlevingen en hoe daarin individuen zich aaneensluiten tot de werknemers van een onderneming of de bewoners van een stad, zozeer als zij die gehelen ook weer kunnen verlaten door bijvoorbeeld van baan te veranderen of door te verhuizen. Zodat je daarmee weer een overeenkomstige beweging ziet van in elkaar grijpen van processen van ontbinding en integratie, divergent en convergent, en analyse en synthese. Waarnaast ook wat betreft de manier hoe wij ons een idee vormen van de wereld om ons heen, er gelijksoortige processen te onderscheiden zijn, dat wij bijvoorbeeld analytisch/ontledend de verschillende details van de wereld bekijken, die 'stukjes' van werkelijkheid als het ware 'los' denken van een groter geheel, om aldus steeds dieper door te dringen in wat wij waarnemen. Met daartegenover uiteraard de mogelijkheid om juist de delen samen te denken, in het komen tot bijvoorbeeld een plan, een visie, een constructie, compositie en architectuur.

Tussendoor zou je je hierbij kunnen afvragen of het wel geoorloofd is om dergelijk brede associaties te maken. Want al sinds Descartes en Kant is er de dominante idee dat de mens iets is dat losstaat van de wereld of dat die wereld maar een vreemd 'ding' is op afstand. Maar sinds Darwin en de hele verdere moderne wetenschap, weten we dat de mens volledig deel is van de natuur en eigenlijk een vorm is van sprekende natuur en creatieve natuur. Wat betekent dat we cognitief zijn afgestemd op de wereld en dat er samenhang moet zijn tussen ons denken en die wereld. Want anders dan is het onvoorstelbaar dat we ooit in die natuur zijn opgekomen en onszelf daarin zelfs hebben kunnen ontwikkelen.

Beide posities kunnen trouwens belicht worden via deze brede associaties, in die zin dat het mogelijk is om aan beide wijzen van kennen ook tegengestelde vormen van zelfbeeld en wereldbeeld te koppelen. Zo is de analytische vorm van kennen te associëren met de ervaring een individu te zijn, 'los' te zijn van anderen, 'los' te zijn van de grotere samenleving, los te zijn van de wereld in het algemeen, en met ook een grote drang tot zelfstandigheid en vrijheid, en een neiging om de omringende wereld te bekijken als ware het object op afstand, een 'schijn' waar men zich niet mee verbonden voelt, een te manipuleren en te analyseren 'ding'. Vervolgens is er daarnaast de omgekeerde en complementaire wijze van kennen, de cognitieve synthese, die ons veel meer brengt bij een ervaren van verbondenheid met anderen en met de samenleving en de natuur, met zelfs de kosmos en het leven dat men daarin bespeurt, of werkelijk intensief ervaart in een mystieke eenheidservaring. Je zou hier kunnen spreken van tegenstellingen in ervaren en mentaliteit en wereldbeeld die zijn uit te drukken in begrippenparen als bijvoorbeeld Verlichting en Romantiek, Modern en Premodern, en Westers en niet-Westers. 

Het is dus op deze manier dat ik tamelijk radicaal het gedrag van de fenomenen om ons heen in samenhang breng met hoe wij zelf die wereld en ook onszelf ervaren en interpreteren en op basis daarvan cultuur genereren. Het schema geeft dus aan de linkerkant de fenomenen die te maken hebben met ontbinden en snijden, breken en splitsen, delen, isoleren, fragmenteren, losweken, uitlichten, individualiseren, deconstrueren, afstand nemen, objectiveren, relativeren, uiteen leggen, vervreemden, enzovoort, algemeen: analyse. Met rechts de fenomenen van binden en integreren, verenigen en organiseren, eenheid en samenhang, communicatie, opgaan in, déél zijn van, één zijn met, collectivisme, groep, gemeenschap, groepswaarheid, enzovoort, algemeen: synthese. Vervolgens zijn daartussen geplaatst de woorden die denk ik het meest verwijzen naar de tussenpositie, het samengaan, het product en 'huwelijk' van beide complementaire tegengestelden, algemeen: omega.   

Het aos suggereert daarmee een samenhang in fenomenen van natuur, menselijke psyche en cultuur, en maakt deze eigenlijk tot één doorgaand systeem van bestaan. Het betekent een vermoeden, geen zeker weten, van creativiteit in niet alleen de mens maar ook in de natuur. De hier voorgestelde mogelijkheid van groter harmonie in de relatie mens en wereld, heeft daarom betrekking op het op basis van dit aos harmoniseren van de menselijke creativiteit met de algemene manier van bestaan van de natuur. En dit betreft niet het instellen van een ideale toestand, paradijs of heilstaat, maar het op basis van dit algemene principe aos pragmatisch nastreven van een algemeen gunstige kwaliteit van bestaan, temidden van de altijd maar veranderende omstandigheden van bestaan.

Het betreft hier een idee en tekst die idealiter de bereidheid vraagt te kijken naar de psychologische en culturele achtergrond van eigen vormen van wereldbeschouwing en wereldbeschouwing in het algemeen, en die daarmee vraagt om te proberen mee te gaan in het ontwikkelen van een meta-positie in het kijken naar hoe het menselijk organisme tot zijn diverse spreken komt over de werkelijkheid. Gekeken zal worden naar de mentale achtergrond van bijvoorbeeld wereldbeschouwelijke posities als materialisme en atheïsme en naar ook vormen van religie, bijvoorbeeld animisme, polytheïsme en theïsme, en naar hoe deze vormen van ervaren en spreken tevoorschijn komen in het complexe proces van culturele ontwikkeling, vanaf de jager-verzamelaar duizenden jaren geleden, tot de huidige, globaliserende en cultureel zeer diverse wereld. Een belangrijke plaats zal daarbij innemen het kijken naar creativiteit, naar hoe het ons mogelijk heeft gemaakt te kunnen bestaan in de wereld, en hoe het zich ontwikkelt heeft in een co-evolutie met het zich ontwikkelen van cultuur. Vervolgens zal dan op basis hiervan gewezen worden op een meer wenselijke manier van samenleven en een meer bij de werkelijkheid aansluitende visie op die werkelijkheid.

De tekst betekent aldus een zich afzetten tegen het in de afgelopen eeuwen in de westerse cultuur zo dominante materialisme en subject-centrisme. Althans, vanuit het cognitieve afgestemd zijn van het menselijk organisme op de algemene organisatie van de natuur, zal betoogd worden dat het hier een eenzijdig zelf- en wereldbeeld betreft, en dat het zeer wel verantwoord is om hierbij volledigheid te zoeken door te wijzen op ervaring van ook sociale, ecologische en spirituele aard. Waarop het aldus waarderen van het meer complete en creatieve karakter van ons bewustzijn, een perspectief opent op een algemeen meer zinvol en harmonieus bestaan wat betreft mensen onderling en de mens met de natuur. Vervolgens wordt als algemene onderbouwing van ons cognitief afgestemd zijn op de natuur, gewezen op het principe aos, zoals dat verondersteld wordt werkzaam te zijn in de vele processen in de wereld om ons heen, zoals zij ook werkzaam is in de algemene processen van onze geest, en zoals zij daarmee ook tot expressie komt in cultuur. Zodat groter harmonie in dit geheel van natuur en psyche en cultuur mogelijk wordt op basis van inzicht in deze zeer algemene idee.




INLEIDING

Het is al meer dan dertig jaar geleden toen ik voor het eerst hoorde over 'harmonie met de natuur' als betrof het een nieuw ideaal of streven, dat niet slechts werd uitgedragen door hippies en natuurliefhebbers, maar dat breed werd ervaren als iets goeds, als iets van: uiteraard, ja, goed idee! Verontrust geworden door berichten over milieuvervuiling en overbevolking, bracht dit vele mensen ertoe de natuur in een nieuw licht te zien. Dat het een wereld is waar wij mensen voor ons bestaan enorm van afhankelijk zijn, en dat die natuur in zichzelf ook een waarde en rijkdom vertegenwoordigt, die niet maar eenvoudig miskend en verspild mag worden.

Van die tijd kan ik mij ook herinneren bijvoorbeeld die prachtige documentaires van Jacques Cousteau en David Attenborough en nog vele anderen. En met daarin een haast kinderlijk enthousiasme voor olifanten en zebra's, leeuwen en giraffen. Maar met ook een verwonderd opkijken naar de kleurrijke werelden van koralen en oerwoud en wolken vogels en vissen en grote kudden grazers op de Afrikaanse vlakten. En het zal bij velen het effect hebben gehad van inzien dat de natuur vol is van schatten die zonder meer vergelijkbaar zijn met de kunst van een Bach of Mozart of Rembrandt. Zodat het meedogenloos wegkappen van weer een stuk regenwoud, is als het verloren raken van een tekening van Da Vinci tijdens een brand. Waarnaast velen ook zullen beseffen dat wij ons eigenlijk niet meer een dergelijke destructie kunnen veroorloven, zonder althans toekomstige generaties een armere wereld te bezorgen.

Ondertussen gaat de vernietiging van natuur gewoon door en is de kaalslag zonder meer dramatisch te noemen. Heeft de natuur een waarde in zichzelf? Of is zij maar een consumptieartikel dat na gebruik kan worden weggegooid? Zijn wij inmiddels technisch zo almachtig, dat wij denken uiteindelijk te kunnen bestaan zonder die natuur? Dus dat het helemaal niet uitmaakt of de regenwouden verdwijnen, en de oceanen definitief leeggevist worden, en de biodiversiteit grotendeels verdwijnt? Dit zijn ideeën die menigeen absurd zullen voorkomen, maar zij volgen uit de nihilistische kijk op de werkelijkheid, die zegt dat de natuur geen eigen waarde en betekenis heeft. Met dus als risico dat als deze visie werkelijk gaat overwegen, dat we dan al doende die natuur volledig uitleven en vernietigen, en dat we en passant ook onszelf het bestaan onmogelijk maken. Zou dat dan niet een enorme verspilling zijn? Een aanslag op het leven? Op het bestaan?

In dezelfde tijd ongeveer dat er een groter besef ontstond van de natuur, en waarin er bijvoorbeeld organisaties verschenen als Greenpeace en het Wereldnatuurfonds, ontstond er ook een fundamenteel andere kijk op die natuur en werkelijkheid. Het was namelijk met de filosofische verwerking van moderne wetenschappelijke inzichten, dat het gangbare paradigma van het universum als machine en product van een reeks willekeurige incidenten, steeds minder plausibel werd, en dat er woorden verschenen als 'intelligent' en 'leven' en 'spel' om het algemene karakter van die natuur uit te drukken. De relativiteitstheorie, de quantumtheorie, de chaostheorie en het onderzoek van complexiteit en emergentie, het suggereert allemaal een werkelijkheid die eerder te maken heeft met energie en informatie en creativiteit, dan dat het beschreven kan worden als vanzelf opgekomen deeltjes/golven, die zich vanzelf georganiseerd hebben tot de ons omringende complexiteit. Het komt er op neer dat modern wetenschappelijk onderzoek suggereert dat dit universum eerder een zich ontplooiend leven is dan dat het maar domme materie is. Het is eerder een denken dan dat het een machine is, het is eerder gezocht en voorzien dan dat het toeval is en vanzelf ontstaan.

De natuur blijkt te bestaan als een uitermate complexe trilling van eindeloze aantallen in elkaar grijpende snaren, quarks, atomen en moleculen. En die trillingen en organisaties van trillingen voltrekken zich volgens een reeks van wetten en constanten. Waarnaast die natuur ook laat zien dat zij zich ontwikkelt in complexiteit en dat er steeds nieuwe bestaansvormen verschijnen, met ook geheel nieuwe zogenaamde emergente eigenschappen. Zodat dit uiteindelijk na het eerste begin 13,7 miljard jaar geleden, geresulteerd heeft in bijvoorbeeld het ontstaan van 'leven' en 'bewustzijn' en 'cultuur' binnen de natuur van planeet Aarde en universum. En dit geeft dan de indruk, dat we eerder bewoner zijn van een grote creatieve beweging, dan dat we maar deel zijn van een vanzelf opgekomen en betekenisloos ongeluk. De wereld toont ons eerder leven dan willekeurigheid. Zij is eerder kunstwerk in wording dan toeval, eerder streven dan zinloosheid. Het is een heel ander soort wereld dan maar die wereld die dood is, die zonder waarde en betekenis is.

We zien dus dat in de afgelopen decennia dat idee van de natuur als iets moois en waardevols, als iets om te behouden en te koesteren, vanuit wetenschappelijk onderzoek ondersteuning krijgt en onderschreven wordt. Althans het maakt nogal uit of er gesproken wordt in termen van 'machine en dood' of in termen van 'spel en leven' als je denkt aan natuur, aan wereld, aan werkelijkheid. Want in plaats van maar een machinaal en nergens toe dienend bewegen van atomen, wordt de wereld dan ineens als doortrokken van creativiteit. Zodat daarmee ook woorden verschijnen als 'waarde' en 'zin' en 'samenhang', al was het maar in eerste instantie dat je jezelf als creatief organisme volstrekt logisch en thuis voelt in die wereld, je volstrekt logisch voelt daarin te bestaan.

Nu zal men zeggen dat dat nieuwe paradigma van 'spel en leven' nog maar in de kinderschoenen staat en dat het ook maar twijfelachtig is of het daarin wel over werkelijkheid gaat. Bovendien is het wereldbeeld van 'machine en dood' al zo lang dominant in de geseculariseerde wereld, dat het niet te verwachten is dat het snel die positie zal afstaan aan een mogelijk alternatief wereldbeeld. Interessant is het dan evenwel om te wijzen op nog een derde belangrijke ontwikkeling in het denken, namelijk het inzicht betreffende de samenhang in het functioneren van ons brein en onze cognitieve vermogens en de daaruit volgende vormen van gedrag en samenleven en wereldbeschouwing. Dit onderzoek suggereert namelijk dat bijvoorbeeld het wereldbeeld van 'machine en materie' niet maar een kwestie is van deugdelijk wetenschappelijk onderzoek en goed nadenken, zoals men dat sinds de Verlichting steeds verondersteld heeft, maar dat het te maken heeft met een bepaald eenzijdig functioneren van onze hersenen.

Het gaat hier over in 1981 met de Nobelprijs bekroond onderzoek verricht door de psycholoog Roger Sperry, dat namelijk aantoonde dat er vanuit globaal de twee verschillende helften van ons brein er twee tegenovergestelde maar complementaire manieren van spreken zijn over natuur en werkelijkheid, volgend uit twee verschillende manieren van ervaren van werkelijkheid. Je zou kunnen zeggen dat wij mensen globaal twee verschillende 'mentale brillen' ter beschikking hebben, die zijn aan te duiden met 'analyse' en 'intuïtie', 'rede' en 'hart', 'ego' en 'ander', 'cultuur' en 'natuur', enzovoort. Het gaat hier om globaal twee vormen van ervaren, waarin enerzijds de wereld fragmenteert en een te analyseren object wordt en je het sterke besef krijgt van het zijn van een subject en individu; met anderzijds de wereld die aaneen smelt en één wordt en waarin je opgaat als ware je zèlf die wereld of dat die wereld jou is in andere vorm. Het gaat hier dus om mentaliteiten die heel verschillend en heel tegengesteld de wereld ervaren en navenant ook die wereld heel verschillend bejegenen. Mentaliteiten die bijvoorbeeld de natuur zien, enerzijds als slechts een ooit willekeurig opgekomen verzameling materie die verklaard kan worden uit slechts de diepere delen en krachten van die materie, en die er verder alleen maar is als grondstof voor onderneming en winst maken in concurrentie met andere ego's/ondernemingen. Met anderzijds een veel meer ervaren van het leven en de creativiteit en de eigen inherente waarde van de natuur en de neiging om je diep verbonden te voelen met die natuur, om zelfs het idee te hebben dat je op een diep niveau één bent met die natuur. Dit verschil wordt treffend getypeerd door bijvoorbeeld de dichter, kunstschilder en mysticus William Blake: "Een boom die de een tot vreugdetranen roert is voor de ander een groen ding dat in de weg staat." (André Klukhuhn, Alle mensen heten Janus. Het verbond tussen filosofie, wetenschap, kunst en godsdienst, Bert Bakker,  Amsterdam, 2008.) 

Het is met dit psychologisch onderzoek dat er een context tevoorschijn komt van wereldbeschouwing. En dit onderzoek zegt dat de juistheid van wereldbeschouwing niet maar een kwestie is van rationaliteit en analyseren van de werkelijkheid, maar dat het intuïtieve en meer religieuze ervaren van de werkelijkheid een gelijke geldigheid heeft, en niet maar de hobby is van dwazen of dwalenden. Vervolgens is met dit onderzoek gaandeweg het besef ontstaan dat het hier tegengestelde maar elkaar aanvullende vormen van ervaren betreft, oftewel: complementaire cognitieve processen die in hun onderlinge samenwerken meer van de werkelijkheid bewust maken dan elk van beide apart. Zodat het van belang lijkt te streven naar een meer compleet kijken naar de werkelijkheid, een kijken door beide cognitieve brillen die beschikbaar zijn, omdat dat de werkelijkheid meer recht doet en meer van die werkelijkheid in beeld brengt. Waarmee het dan gaat om een kijken dat de werkelijkheid niet maar ziet als een te analyseren en te exploiteren object, maar als ook verbonden met schoonheid en bewustzijn en creativiteit en leven. Zo schrijft de filosoof André Klukhuhn naar aanleiding van ons driftig de natuur exploiteren en tot ding maken: "… naar nu is gebleken hebben we met al dat wensen en willen niet altijd de verstandigste richting gevolgd, omdat we drukker bezig waren met onszelf dan met onze leefwereld, en is een boom al te lang alleen maar een groen ding geweest dat in de weg stond in plaats van ons tot vreugdetranen te roeren. Het wordt tijd dat Janus de beide ogenparen opendoet." (André Klukhuhn, Alle mensen heten Janus. Het verbond tussen filosofie, wetenschap, kunst en godsdienst, Bert Bakker,  Amsterdam, 2008, p. 777.)

Die hernieuwde belangstelling voor de natuur, en de herwaardering van het karakter van de natuur, en ook het onderzoek naar ons spreken over de natuur, het voert dus weg van het paradigma van 'machine' en 'materie', en opent een wereld van veel meer dat van 'creativiteit' en 'spel' en 'kunstwerk in wording'. Het is de stap van het ego dat vervreemd ronddwaalt in een zinloos universum, naar het zijn van creatief organisme in een levend en creatief universum. In dit essay wil ik aan de hand van een centrale orde, maat of idee, bepleiten die stap te maken. Want ik denk dat wij daarmee beter tot ons recht komen, beter overeenstemmen als creatieve organismen met een wereld die inherent creatief is. En nogmaals, het is de wetenschap van de afgelopen 20e eeuw, die met relativiteitstheorie en kwantumfysica, chaostheorie en onderzoek van complexe processen, stap voor stap afscheid heeft genomen van het idee dat de natuur maar een 'machine' is en een 'object op afstand'. Om daarmee steeds meer de idee te ondersteunen, dat zij het best te beschrijven is als een zeer creatief proces dat op basis van processen van synergie en zelforganisatie groeit in complexiteit, en dat zich ook steeds nieuwe of emergente eigenschappen verwerft in elk hoger niveau van complexiteit. Bijvoorbeeld onderzoekers als Manfred Eigen, Ruthild Winkler, Ilya Prigogine en Isabelle Stengers gebruiken woorden als spel en kunst als zij over de natuur spreken, als om te zeggen dat hiermee veel betere metaforen in beeld komen om het bestaan van dit universum te beschrijven dan 'machine' en 'ding' en 'toeval' en 'vanzelf'. Zie de volgende citaten: "… het is een lange weg van het RNA-molecule naar de ware 'kunstwerken' van de evolutie, de insekten, vissen, vogels, zoogdieren en uiteindelijk de mens. De weg van Mozarts dobbelspel naar zijn Requiem is net zo lang." (Manfred Eigen & Ruthild Winkler, Het Spel. Natuurwetten bepalen het toeval, Bert Bakker, Amsterdam, 1987, p. 312.)  "Het uitwendige heelal leek een automaat te zijn die volgens deterministische causale wetten functioneerde, in tegenstelling tot de spontane activiteit en onomkeerbaarheid die wij ervaren." En meer expliciet over de parallel tussen processen van ontstaan van kunst en de processen die plaatsvinden op basis van kans en toeval (stochastisch) in de natuur: "Een bepaald aspect van de omzetting van een voorwerp uit de natuur, een steen bijvoorbeeld, in een kunstvoorwerp staat in nauw verband met ons ingrijpen in de materie. De handelingen van de kunstenaar breken de tijdsymmetrie van het voorwerp. Ze laten een merkteken achter dat onze asymmetrie in de tijd overbrengt op een asymmetrie in de tijd van het voorwerp. Uit de bijna cyclische achtergrondruis waarin wij leven komt muziek tevoorschijn die zowel stochastisch is als een richting in de tijd kent." (Ilya Prigogine & Isabelle Stengers, Orde uit chaos. De nieuwe dialoog tussen de mens en de natuur, Bert Bakker, Amsterdam, 1985, p. 325-326.)

Die 'wedergeboorte van de natuur' betekende dus veel tegelijkertijd. Het was niet slechts het ontdekken van een spannende wildernis vol met leeuwen en apen. Maar het was ook het op basis van wetenschappelijk onderzoek, zien van de natuur in een heel ander licht dan tot dan toe gebruikelijk was, van bijvoorbeeld 'spel' in plaats van 'ding', en van 'muziek' in plaats van 'geluid', en van 'creatief' in plaats van 'willekeur'. Waarnaast er tegelijk ook op basis van psychologisch onderzoek het besef op kwam dat die natuur, afhankelijk van de genoemde mentale 'bril' waarmee je haar bekijkt, tevoorschijn komt als 'machine' of als 'creatief proces'. Je zou kunnen zeggen dat zowel vanuit groter ecologisch besef, als vanuit onderzoek van chaotische en complexe processen, als vanuit psychologisch onderzoek van ervaren van werkelijkheid, het denken geneigd wordt naar de opvatting van een natuur die meer een 'leven' is dan een 'automaat', meer 'bedoeld' is dan een 'ongeluk', meer 'zinvol' is dan 'betekenisloos'. Wat dan maakt dat de natuur verschijnt als een groot levend en creatief systeem waar wij mensen deel van zijn, en waar wij dus als levende en creatieve wezens op een heel natuurlijke wijze deel van zijn. Zodat wij ons daarin als veel meer thuis kunnen ervaren dan in die wereld die maar een machine is en een vreemd voorwerp op afstand. De bioloog en filosoof Rupert Sheldrake schrijft: "De oncreatieve wereldmachine is veranderd in een creatieve, evolutionaire kosmos." Verderop in zijn boek voegt hij daaraan toe: "… als de kosmos meer overeenkomt met een zich ontwikkelend organisme dan met een machine die uitgeput raakt, als organismen zelf meer lijken op organismen dan op machines, als de natuur organisch, spontaan en creatief is, waarom zouden we dan nog langer geloven dat alles mechanisch en levenloos is?" (Rupert Sheldrake, De wedergeboorte van de natuur, De Haan, Houten, 1993, p. 13 en 74.)

De filosoof Jan Van der Veken zegt het nog wat beslister: "Het universum is niet langer een mechanisme. Het is eerder een kunstwerk, of, waarom niet, 'een verhaal': het verhaal van het Leven dat zich in de kosmos ontplooit op een onvoorstelbaar schitterende wijze, en dat niet echt als een ongeluk kan worden afgedaan." (Jan Van der Veken, Denken aan al wat is. Een hedendaagse fundamentele wijsbegeerte, Van Gorcum, Assen, Universitaire Pers, Leuven, 1994, p. 273.)

Vervolgens is ook het volgende citaat zeer interessant, van de filosoof Robert Augros en de wis- en natuurkundige George Stanciu: "Twee miljard is een voorzichtige schatting van het aantal dier- en plantensoorten dat ooit op aarde heeft geleefd. Bij het produceren van zoveel soorten gaat de natuur te werk als een kunstenaar die prachtige variaties op een thema creëert. Zowel voor de natuur als voor een kunstenaar is er binnen een basisvorm een grote verscheidenheid mogelijk. De natuur is niet alleen een voortreffelijke constructeur, maar ook een grote kunstenaar." De auteurs voegen hier nog aan toe: "Tributsch schrijft dat de structuren van de natuur niet alleen efficiënt en zuinig zijn, maar ook mooi. En Bohm vindt zelfs dat 'de natuur meer een kunstenaar is dan een ingenieur. Daarom is er een artistieke instelling nodig om de natuur te kunnen begrijpen.'" (Robert Augros &George Stanciu, De nieuwe biologie. Doorbraak in de wetenschap van het leven, Lemniscaat, Rotterdam, 1989, p. 137.)

Het ideaal van 'harmonie met de natuur' kwam dus op in ongeveer dezelfde tijd als er vanuit de wetenschap reden ontstond om over de natuur te spreken in termen van 'leven' en 'creativiteit', en er tegelijkertijd ook in psychologisch onderzoek werd aangetoond dat ons spreken over de werkelijkheid in belangrijke mate gekleurd wordt door een achterliggend systeem van verschillend actieve hersenhelften. Wat dus maakt dat we hier vanuit twee belangrijke wetenschappelijke invalshoeken ideeën zien verschijnen die het mogelijk maken om ook daadwerkelijk aan dat verlangen naar een grotere harmonie tussen mens en natuur tegemoet te komen, tussen de mens als creatief organisme en de natuur als een inherent creatief proces.

Waarnaast je je kan afvragen hoe je je eigenlijk een grotere harmonie met de natuur kan voorstellen, als die natuur maar een, zoals materialisten zeggen, zinloos mechanisme is? En hoe kan je bijvoorbeeld zorg en aandacht verwachten voor een natuur die maar een zinloos ding is? Hoe is het mogelijk bijvoorbeeld dat, zoals materialisten ons voorhouden, wij mensen als levende en creatieve natuur zijn opgekomen in een natuur die zelf in wezenlijke zin dood is en het resultaat is van een reeks toevalligheden? Of is het misschien zo dat je je moet afvragen hoe het kan dat deze opvatting zo dominant is geworden in die zo kapitalistische en materialistische 19e eeuw? Betreft het hier mogelijk een eenzijdig spreken over de werkelijkheid? Zijn wij werkelijk onderling concurrerende automaten in een willekeurig opgekomen machine-en-materie-wereld? Of zijn wij creatieve organismen, bedacht en bedoeld in een creatieve wereld?

Inmiddels heeft een sterkere oriëntatie op de natuur geleid tot een veel groter besef van wat eigenlijk allemaal natuur is, en hoezeer het van belang is om daar op een zorgvuldige manier mee om te gaan. Waarnaast het ook duidelijk is geworden dat een verantwoordelijk gedrag jegens de natuur niet maar een kwestie is van bijvoorbeeld het inrichten van natuurparken en het beperken van visvangsten. Juist omdat het veel dieper lijkt aan te grijpen wat betreft onze mentaliteit en visie op de werkelijkheid en van daaruit ons concreet handelen en bestaan in die werkelijkheid. Wat maakt bijvoorbeeld, dat een uit narcisme en nihilisme voortkomende onverschilligheid jegens de natuur, resulteert in een drastische verarming van leven en bestaan op deze planeet.

Zo ook heeft ons bestaan in en met de natuur te maken met zeer verschillende manieren van samenleven en wereldbeschouwing wereldwijd. Want we bestaan nog steeds maar als losse verzameling min of meer samenwerkende culturen, met daarin vaak nogal conflicterende wereldbeelden en dito zeer verschillende normen en waarden. En als je dit gegeven combineert met bijvoorbeeld de bevolkingsexplosie en klimaatcrisis, grondstoffencrisis, watercrisis, voedselcrisis, enzovoort, en dat men tezamen wel omschrijft als de 'global crisis', dan zou je bepaald niet zeggen dat wij ons een situatie van duurzaam en harmonieus bestaan verworven hebben temidden van en met die natuur. Maar dat het er eerder op lijkt dat wij met al onze onderlinge tegenstrijdigheden en destructief gedrag jegens de natuur, langzaam maar zeker ons bestaan in die natuur onmogelijk maken. Het mentale van de levensvorm mens toont dus een dermate tegenstrijdigheid en gebrek aan wijsheid wat betreft duurzaam en constructief bestaan in en met de natuur en deze planeet, dat het eerder te verwachten is dat zij maar een tijdelijk experiment zal blijken te zijn, dan iets dat werkelijk iets toevoegt aan die werkelijkheid waarin het is opgekomen.     

De filosoof Nietzsche spreekt over de mens als het 'nog niet vastgestelde dier', wat ermee te maken heeft dat wij mensen er wel zijn in dit universum, maar dat wij niet automatisch weten wat goed voor ons is, zoals een dier in de jungle dat wel weet. Dit blijkt bijvoorbeeld heel duidelijk in de vele politieke experimenten van de afgelopen 20e eeuw, waarin men dacht een bepaald ideaal samenleven na te streven, maar