|
Aos. Variatie en Omega. Over een filosofie voor een meer zinvolle en harmonieuze wereld.
Het was het centrale idee van de Grieken dat het mogelijk is om met groter inzicht in de Logos meer in harmonie te komen met het leven en bestaan, de kosmos. En sindsdien is de Logos een project gebleken dat menig idee heeft opgeleverd, maar dat steeds opnieuw vraagt te proberen haar te verwoorden. Bovendien lijkt dit in de huidige tijd urgentie te hebben, gezien de disharmonie in de culturen en in de relatie van die culturen met de natuur. In de navolgende tekst probeer ik aldus een voorstel te geven voor deze Logos, deze wijsheid, dit verbindend patroon. Het betreft een essay over een logos-concept genaamd aos, dat een samenvatting en verdere uitwerking is van de artikelen over AOS gepubliceerd in GAMMA, het tijdschrift van de Stichting Teilhard de Chardin. Benedict Broere © 1996-2010.
INHOUD
Inleiding
Chaos en aos
De idee 'Logos'
De gebroken wereld
Aos in psyche en cultuur
Aos in informatie en natuur
Creatief in een creatieve wereld
Conclusie
INLEIDING
"Het is een verontrustende gedachte dat wij misschien wel de grootste prestatie en tegelijkertijd de grootste ramp zijn van het levende heelal."
Bill Bryson, Een heel kleine geschiedenis van bijna alles, Atlas, 2008, p. 160.
"Wij zijn niet alleen en het is aan ons om open te staan en ontvankelijk te zijn voor de eenheid van alle dingen, voor de bestendige verbondenheid van alles, een besef dat ons sterk maakt en ons ervan bewust maakt dat we meer zijn dan de optelsom van een mechanistisch systeem."
Irene van Lippe-Biesterfeld (Ervin Laszlo, Bezielde kosmos. Nieuwe wetenschappelijke visie op leven en bewustzijn in het universum, Ankh-Hermes, Deventer, 2005, p. 148.)
In de huidige tijd lijken wij op een punt te staan in onze ontwikkeling, dat we voor onszelf moeten beslissen wat we eigenlijk willen met dit bestaan, deze wereld, en wat daarin valt te doen en hoe daarin valt te leven. Want het is zeer wel mogelijk dat we in de nabije toekomst tamelijk argeloos een groot deel van de natuur verspelen, en van daaruit geraken in verschrikkelijke conflicten, en ons aldus het bestaan praktisch onmogelijk maken. Welk perspectief of verhaal zou ons hier verder kunnen brengen? Welk idee van oriëntatie, koers te volgen, weg te gaan. En welke suggestie van zin van bestaan?
Als we rondkijk in globaal het aanbod aan wereldbeschouwing, dan zien we enerzijds de idee dat we een universum bewonen van enkel materie en dat er maar is als vanzelf en zonder enige reden, waarde noch doel. Met anderzijds de idee dat wij deel zijn van een wereld die op de een of andere manier geschapen is en die toch wel een bepaalde zin en doel en waarde heeft in zichzelf. Maakt het iets uit of wij medemensen en natuur zodanig exploiteren, dat wij uiteindelijk de natuur vernietigen en eventueel ook de mens? De eerste visie zal er moeite mee hebben betrokkenheid te genereren jegens de natuur en jegens het duurzaam voortbestaan van de mens. Want waarom zou je je druk maken over een wereld die er maar is als ongeluk en waarin de mens ook maar een willekeurig verschijnsel is? Waarnaast de tweede visie veel meer het idee genereert van verwant zijn met die wereld, en dat zij voor ons een groter leven is, dat zich, zoals gedacht is in het grootste deel van de geschiedenis van de filosofie, ontplooit volgens een eigen logos of orde of idee, en waarin wij meer zinvol en harmonieus kunnen bestaan als wij meer besef hebben van die essentiële idee.
De wetenschap, inmiddels toch een betrouwbare bron van kennis over de wereld, kan ons niet doen beslissen naar de ene of de andere kant. Omdat zij vanuit een beperkt en subjectief gekleurd standpunt slechts onderzoekbare werkelijkheid onderzoekt en daarom onmogelijk kan vaststellen of de wereld enkel dode materie is of een leven. Wel is het duidelijk dat deze wereld vanaf haar geboorte 13,7 miljard jaar geleden, een verhaal vertelt van groei in complexiteit, van groei naar een steeds interessanter wereld, en waarvan wij zelf het voorlopige resultaat bewonen. En ook is het duidelijk dat wij mensen, compleet met al onze culturen, en met die tegenstrijdige ideeën als van hierboven, deel zijn van die wereld. Wij zitten er niet maar als vanachter een glazen stolp tegenaan te kijken: wij zijn dermate deel van de wereld dat wij een vorm zijn van sprekende wereld in die wereld. Dus wat is het eigenlijk, die wereld waar wij in zitten? Is het mogelijk daar iets zinnigs over te zeggen? Is het mogelijk te spreken over dat geheel van mens en wereld? Zozeer als wij deel zijn van deze wereld, en daarom voor onze kwaliteit van bestaan afhankelijk zijn van ons inzicht in die wereld?
In dit essay probeer ik aan de hand van het centraal principe van variatie, genaamd aos, en dat bedoeld is als voorstel voor die logos, te spreken over de wereld. Het betreft een uiteenzetting over het geheel van natuur en menselijk bewustzijn en cultuur en over een centrale orde daarin. Het gaat over een verbindend patroon, een wet of ratio of maat, die is als het periodiek systeem der elementen, maar die beknopter dan dat en rijker in idee, betrekking heeft op natuur en cultuur, inclusief dus menselijke psyche en wereldbeschouwing.
Het gaat over een idee die zegt dat de wereld zich ontwikkelt in het samenwerken van tegengestelde processen. En dat de mens beter kan bestaan in die wereld, meer zinvol en harmonieus kan zijn ingebed in die wereld, naarmate hij meer constructief meegaat met dit samenwerken van tegendelen. Tegendelen die zich manifesteren in processen in de natuur, maar die ook blijken in ons ervaren van wereld, en in dus ons spreken over wereld. Zodat die dode-materie-wereld en die levende-wereld als van hierboven, zijn als twee mogelijke vormen van spreken over wereld, die volgen uit globaal twee mogelijke vormen van ervaren van wereld, die ieder op zich te verbinden zijn met de heel algemene manier van bestaan van die wereld.
Ik wil eigenlijk proberen te laten zien dat die wereld eerder een vorm van muziek is of kunst in wording, dan dat het maar een doods en willekeurig gebeuren is. En ik wil dat doen aan de hand van een heel algemeen thema van variatie, dat diep schuil gaat in die wereld en in alles in die wereld. En ik hoop dan dat daarmee die wereld ook werkelijk meer als een leven en een kunst ervaren wordt, zodat bijvoorbeeld een boom niet maar een doods ding is dat er maar is zonder welke reden dan ook. Maar dat die boom meer is als een teken en verwijzen naar het veel grotere creatief proces waarin het een zinvol bestaan heeft, en dat zo mogelijk heel die natuur gaat verschijnen in dat licht van ervaren. Want als dat lukt, als dat mogelijk wordt, dan verschijnt er meer die betrokkenheid die toekomst geeft, en die mogelijk ook openheid geeft voor het zien van de wereld als ontplooiing van een logos, en als een bestaan waaraan wij kunnen meewerken het verder te ontwikkelen, vanuit juist ook een beter inzicht in die logos.
Commentaar
"Je wilt spreken over een idee die heel abstract is, maar die bepalend is voor de algemene manier van bestaan van alle wereld om ons heen, inclusief ons ervaren van en spreken over die wereld?"
"Ja, dat is goed gezien! Het is van belang meteen te zien dat het hier gaat over wereld via ons ervaren van en spreken over wereld. En het gaat dan over een centrale orde daarin, een algemeen principe van samenwerken van tegengestelden, dat in eindeloze variatie bepalend is voor hoe die wereld bestaat, dus inclusief wijzelf en onze cultuur en ons onderzoeken en filosoferen en geloven."
"Maar kan ik deze idee vertrouwen? Wat zal mij overtuigen dat het te maken heeft met werkelijkheid? Met vooral ook mijn eigen werkelijkheid? Wat zal mij zeggen dat ik het serieus moet nemen?"
"Het betreft hier vooral ook een samenhang die betrekking heeft op wetenschappelijk onderzoekbare werkelijkheid en die dus ook als zodanig te weerleggen is. Daarnaast bevat het ook een spreken over zin en betekenis van die werkelijkheid. Maar dat is veel meer speculatief, omdat wij nu eenmaal geen absoluut zicht hebben op die werkelijkheid."
"Maar hoe zit het dan met mijn vrijheid? Ik zie mijzelf als een modern autonoom subject en ik ben zeer gesteld op mijn persoonlijke vrijheid. Maar bij zo'n alles doordringende idee, heb je dan nog wel wat in te brengen eigenlijk? Bepaalt het ook mijn gedrag, mijn denken? Bepaalt het mijn bestaan?"
"Net als bijvoorbeeld de Wetten van Newton of het Periodiek Systeem der Elementen, bepaalt het je bestaan alleen in heel algemene zin. Vergelijk het met bijvoorbeeld een spel. De regels zijn steeds dezelfde, maar de variatie daarbinnen is eindeloos vanuit de vele mogelijkheden van keuzen, zetten en strategieën. En de wereld is net zo. Of eigenlijk is zij dat in nog veel grotere mate: een eindeloze variatie op thema's van variatie -- de wetten en constanten -- en op uiteindelijk een meest algemeen thema van variatie, een Logos, waarvoor ik voorstel dit idee aos."
"Ik zou dus kunnen doen alsof het niet bestaat, ik zou het kunnen negeren?"
"Ja dat kan uiteraard. Mensen kunnen altijd allerlei vormen van wereldbeschouwing ontwikkelen. Maar hier gaat het over leven in en met die diversiteit aan cultuur en wereldbeschouwing, en wat daarin mogelijk de betere koers van bestaan zou kunnen zijn, van samenleven en leven met de natuur. Het gaat over een heel algemene koers of manier van bestaan die de natuur volgt temidden van haar diversiteit, en die ook wij mensen zouden kunnen volgen in en met onze diversiteit."
"Betreft het hier dan een werkelijk algemene idee, een meta-idee, een idee die boven de bestaande wereldbeschouwing uitstijgt?"
"Het aos is een orde die ontstaan is in patroonherkenning, zoals bijvoorbeeld ook het Periodiek Systeem der Elementen ontstaan is in patroonherkenning, en ook de evolutietheorie en het verschuiven van de continenten. Wel is het zo dat zij te denken is in de traditie van het Logos-denken, zoals dat geďnitieerd is door de Griekse filosoof Heraclitus. En ik wil ermee laten zien hoezeer wij cognitief zijn afgestemd op de ons omringende wereld, en hoezeer wij vanuit de variatie in die cognitieve afstemming geneigd zijn heel verschillend te spreken over de diepere aard van die werkelijkheid. Vervolgens wil ik van daaruit spreken over de relevantie van sociale en ecologische en spirituele opvattingen, naast de in de westerse cultuur zo dominante egologische en rationele en materialistische standpunten."
"Het gaat dus om het proberen te verkrijgen van een meer compleet kijken naar de werkelijkheid, een kijken dat veel meer aspecten van die werkelijkheid binnenlaat en als authentiek ervaart en als relevant waardeert."
"Ja, en dat met het idee dat het ons meer geschikt maakt te bestaan in die werkelijkheid om daar zinvol en harmonieus deel van te zijn. Waarnaast te grote eenzijdigheden en onderlinge tegenstrijdigheden in het menselijk ervaren ons waarschijnlijk onmogelijk maken in die werkelijkheid, omdat zij het risico geven van ernstige onderlinge oorlogen en van vernietiging van natuur. Maar als wij in staat blijken de wereld meer compleet en geďntegreerd te ervaren, dus vanuit niet maar de eenzijdigheid van de wereld als enkel materie, of vanuit ook niet de wereld bijvoorbeeld als in zes dagen geschapen, maar vanuit dus de volle breedte van onze cognitieve vermogens, en ook kijkend naar bijvoorbeeld het onderzoek naar zelforganisatie, complexiteit en emergentie en de grote omvattende patronen daarin, dan verschijnt die wereld veel meer als een inspirerend en creatief proces, waaraan wij als creatieve wezens kunnen meewerken het verder te ontplooien."
"Maar als je laten we zeggen ratio en religie vruchtbaar wilt doen samenwerken, geeft dat dan niet een enorme spanning? Veel religie spreekt zich uit in onbediscussieerbare waarheid over de werkelijkheid, waarnaast wetenschap vooral vragen stelt en onderzoekt wat er te onderzoeken is en haar bevindingen presenteert als voorlopig het beste dat zij zeggen kan."
"Ja, maar dat geeft dus een paradox die creatief is, die bijvoorbeeld momenten van intuďtief ervaren zekerheid afwisselt met scepsis en vragen stellen. Het geeft dan ook geen comfortabele plek dit aos, waarin je je nestelen kan om vervolgens verder niet meer na te denken. Zij geeft inzicht in de mentale achtergrond van verschillend spreken over werkelijkheid, en stimuleert van daaruit het steeds voortgaande onderzoek van die werkelijkheid."
"Het gaat vooral over creativiteit nietwaar?"
"Het gaat over globaal twee verschillende vormen van ervaren van wereld. De ene splitsend en isolerend en individu en materialisme genererend, en de ander verenigend en sociaal en ecologisch en spiritueel bewustzijn brengend. De eerste is dominant geworden in de afgelopen eeuwen in de westerse cultuur, en ik wil plausibel maken dat die andere ook recht van bestaan heeft en werkelijkheid geeft. En vervolgens wil ik bepleiten dat beide vormen van ervaren elkaar kunnen bevruchten, kunnen samenwerken, in creativiteit, in samenleven en in mogelijk ook een beter idee van de werkelijkheid."
"En dat aos?"
"Dat aos is het centraal regelend principe van waaruit in variatie de diversiteit ontstaat van natuur en cultuur, maar dat tegelijk ook in heel algemene zin de ontwikkeling organiseert van natuur en cultuur. Vandaar ook dat ik denk dat het ons een meer zinvol en harmonieus bestaan geeft, als wij onze cultuur via dat aos meer afstemmen op algemeen de natuur, de wereld om ons heen, dit universum.
"Is het de logos?"
"Dat aos is mogelijk zeer wel de logos van ons bestaan. Althans, ik heb nog geen aanwijzing gezien die het tegendeel suggereert. Maar zij is wel enorm abstract, en daarmee voor ons haast onzichtbaar, hoezeer het ook heel algemeen ons bestaan bepaalt. Heraclitus, de filosoof die het concept 'Logos' op de agenda zette, zegt er bijvoorbeeld dit over: 'Waarmee zij het meest aan één stuk verkeren--met de logos die het al bestiert--, daarvan zonderen zij zich af, en waar zij dagelijks op stuiten, komt ze vreemd voor.' In de navolgende tekst probeer ik die afstand en vreemdheid te overbruggen. Je zou het kunnen zien als een nadere invulling van de filosofie van Heraclitus." (Heraclitus, Fragmenten. Bezorgd, vertaald en toegelicht door J. Mansfeld, Atheneum-Polak&Van Gennep, Amsterdam 1987, p. 22.)
Een universeel ABC
Is het mogelijk dat heel het universum een variatie is op één enkele idee? Wij kunnen ons zeer wel voorstellen dat alle moleculen in het universum, en dat betreft dus eindeloze aantallen combinaties en variaties, dat al die verschillende chemische verbindingen een variatie zijn op het Periodiek Systeem der Elementen. Zoals wij het ons ook zeer wel kunnen voorstellen dat alle bewegingen van planeten en sterren en sterrenstelsels een variatie vormen op de Wetten van Newton. Of dat alle gekromde tijdruimte van het universum een variatie is op Einsteins Relativiteitstheorie.
Is het evenwel mogelijk dat er diep in de werkelijkheid een essentieel alfabet schuil gaat, dat als een meest algemeen thema van variatie, niet slechts de basis vormt van atomen en moleculen en gekromde ruimte, maar ook van de fysische wetten in het algemeen, en van ook planten en dieren, en ook van onszelf, wij mensen, en onze culturen?
Anders gezegd, we kunnen ons zeer wel voorstellen dat alle teksten van Shakespeare variaties zijn op het alfabet. Of dat alle schaakspelen, voetbalwedstrijden en olympische spelen, variaties zijn op onderliggende sets van regels. Of dat de eindeloze interactie tussen politiek-links en politiek rechts, ecologisch bewust en ecologisch onverschillig, atheďst en religieus, man en vrouw, ego-centrisch en altruďstisch, enzovoort, verwijst naar een overzichtelijke set van mentale vermogens. Maar is het mogelijk dat alle vormen van bestaan die we aantreffen in de natuur, inclusief dus ons eigen denken en de expressie daarvan in cultuur, tezamen één grote variatie is op een meest algemeen thema, centrale orde of verbindend patroon?
In dit essay beschrijf ik een principe AOS, dat naar mijn idee tegemoet komt aan een dergelijk verondersteld thema van variatie, en dat aldus algemeen en deels controleerbaar tot expressie komt in de natuur en in ons bewustzijn en in cultuur. Geprobeerd zal worden aannemelijk te maken dat dit principe in variatie de basis vormt van wiskunde en fysische wetten, en vormgeving en organisatie van natuur, inclusief de organisatie van de menselijke psyche en de expressie daarvan in cultuur. Het betreft dus een principe dat betrekking heeft op geheel dat zich ontwikkelend systeem van informatie en expressie dat is aan te duiden met het woord 'natuur'.
Het betreft hier trouwens een idee die ingaat tegen de tijdgeest van materialisme, nihilisme en vijandigheid jegens het denken van samenhang. Maar het betreft hier ook een idee waarvan zeer wel beseft wordt haar beperking of onvermogen om in termen van 'zekerheid' en 'waarheid' te spreken over 'de werkelijkheid'. Zij bevat evenwel voldoende wetenschappelijke onderbouwing om haar te kunnen aanbevelen als een principe dat van belang is te kennen. Omdat zij ons kan helpen bij het komen tot meer harmonie in ons samenleven en leven met natuur en universum.
Dit aos vormt de basis van een dialectiek die geheel dit universum doortrekt en die ook een centrale rol heeft in ons eigen menselijk bewustzijn en onze creativiteit. Je zou zelfs kunnen zeggen dat zonder die dialectiek in ons bewustzijn, ons bewustzijn er helemaal niet zou zijn en dat wij zeker niet creatief zouden zijn. Het is dan op basis van die dialectiek dat het mogelijk is te spreken over dat materialisme en nihilisme als een eenzijdigheid, dat compensatie zou kunnen vinden in meer sociaal en ecologisch en spiritueel bewustzijn, en dat er op die manier, als het ware in een dialectische sprong van these-antithese-synthese, een wereld verschijnt die niet dood is en bewusteloos en zinloos, en die ook niet de arena is van onderling concurrerende en de natuur dood exploiterende automaten, maar die veeleer creatief is en leeft, en die een avontuur is van ontdekking en spel, en fascinatie voor complexiteit en schoonheid.
Ik zou echt niet met zekerheid kunnen zeggen wat precies de wereld is, en ik weet zeker dat niemand daartoe in staat is, omdat nu eenmaal geen mens beschikt over een absoluut zicht op die wereld. Kijkend evenwel naar de samenhang tussen menselijke cognitieve vermogens en algemeen de organisatie en vormgeving van natuur, dan lijkt het er sterk op dat de wereld iets creatiefs is, dat het een creatief avontuur is, dat het als een symfonie is. Hoezeer het ook een hard en onverbiddelijk spel lijkt. Een toneel waarin wij mensen verschijnen, daarin opkomen en bestaan als steeds maar tijdelijke participanten.
Het komt er op neer dat het een spel en muziek is dat ik u wil uitleggen. Een wereld van variatie en diversiteit en met daarin een groeien naar groter schoonheid en kwaliteit, naar groter volheid van leven. Naar een leven dat zich voltrekt in het creatief samenwerken van tegengestelden als ontleden-en-integreren, individu-zijn en gemeenschap-vormen, isoleren en verenigen, enzovoort. Wat dan een samenwerken is dat aanwijsbaar is in algemeen de processen van natuur en menselijke psyche en cultuur.
Het is op basis van psychologisch onderzoek en wetenschappelijk onderzoek in het algemeen, dat ik probeer deze samenhang te verhelderen. Waarbij ik uitkom bij het vermoeden van een creatief universum, een zich ontwikkelend en steeds nieuwe expressies voortbrengend universum. Een wereld die erop is ingericht zich te ontwikkelen, en waarin wij mensen zijn opgekomen als een voortzetting van haar creativiteit en mogelijkheid die wereld verder te ontwikkelen.
Ik probeer hier de meest algemene wetmatigheid te beschrijven die schuilgaat in de wereld en in ons spreken over de wereld. Het betreft hier een meest algemeen alfabet of patroon, ongeveer als het Periodiek Systeem der Elementen, maar dan kleiner en rijker in idee. Hieronder een voorbeeld van deze samenhang.
---------------------
AOS
Analyse Omega Synthese
N A T U U R
Ontbinding Organisatie Integratie
Destructie Materie Constructie
Divergent Worden Convergent
Centrifugaal Groei Centripetaal
Fragmentatie Organisatie Vereniging
Entropie Ontwikkeling Syntropie
B E W U S T Z I J N
Ontledend Complexiteit Compositie
Uiteenleggend Benadering Integrerend
Nuchter/Zakelijk Beleving Droom/Fantasie
Focus/Doelgericht Aandacht Combinerend
Logica/Redeneren Methode Aha!/Eureka!
Stap-voor-stap/Discreet Aanpak Het Geheel/Integratief
Analytisch/Lineair Denken Holistisch/Lateraal
Inductie/Falsificatie Kennis Associatie/Essentie
Abstract/Begrippelijk Weten Praktisch/Concreet
Doel/Toekomst Ervaren Harmonie/Nu
Details/Delen Perceptie Geheel/Al
Reductionisme Wetenschap Holisme
Scepsis/Kritiek Vermoeden Gevoel/Visie
Ik-Ego/Isolatie/Afstand Zelf Religie/Verbondenheid
Autisme/Solipsisme Ervaren Zelfoplossing/Mystiek
Narcisme/Psychopatie Ander Empathie/Altruďsme
Me, Myself and I Beleving Medeleven
Ik ben… Cocreator Gij zijt…
C U L T U U R
Individu Samenleving Collectief
Segregatie Cultuur Integratie
Vrijheid Burgerschap Verbondenheid
Autonomie Democratie Gemeenschap
Vrije Markt Gemengd Verzorgingsstaat
W E R E L D B E E L D
Deconstructie Filosofie Hermeneutiek
Diversiteit/Pluraliteit Bestaan Orde/Patroon/Idee
Gebrokenheid/Zinloosheid Wereld Samenhang/Betekenis
Materie/Machine Werkelijkheid God/Geest/Intentie
Reductionisme Emergentie Holisme/Syntropie
Relativisme Agnosticisme Fundamentalisme
Materialisme Panentheďsme Spiritualisme
Empirisme Pragmatisme Mysticisme
Nihilisme Cocreator Animisme
----------------
Het schema doet een beroep op het vermogen tot associatie. Globaal gezien heeft alles aan de linkerkant -- analyse -- te maken met fenomenen die uiteen vallen, fragmenteren, geďsoleerd raken, vrij komen, verbreken, ontbinden, diversificeren, pluraliseren, enzovoort. Waarnaast alles aan de rechterkant -- synthese -- te maken heeft met fenomenen die samenkomen en zich verenigen, onderling verbinden, integreren, fuseren, versmelten, verzamelen, vergaderen, enzovoort. Vervolgens is in het midden datgene weergegeven -- het omega -- dat te denken is als het product of huwelijk of expressie van het samenwerken van de beide tegengestelde maar complementaire processen links en rechts.
Het heeft iets weg van een mindmap, zo'n 'boom' of vertakking van ideeën. Alleen betreft het hier een associatie gebaseerd op een driedeling. Ook betreft het niet maar een bepaald probleem, maar het verwijst in variatie naar uiteindelijk het geheel van natuur en ons mentale en de cultuur. Het betreft dus een associatie die betrekking heeft op geheel de informatie-en-expressie-wereld die wij bewonen.
Zo zie je bijvoorbeeld in de natuur hoe planten zich vormen vanuit een verzamelen en integreren van bouwstoffen als water en mineralen. Waarna zij later en na het voltooien van hun bestaanscyclus weer uiteenvallen in een proces van ontbinding en vervolgens bouwmateriaal worden voor andere planten. Gelijksoortige processen zijn aan te treffen in de bestaanscyclus van dieren en moleculen en van zelfs planeten en sterren en sterrenstelsels. Bijvoorbeeld de Melkweg wordt gedacht zich te hebben gevormd in het samentrekken van een grote hoeveelheid sterrenstof, dat is ontstaan uit het exploderen van massa's veel eerder in de wording van het universum opgekomen sterren. Waarnaast ook de planeet Aarde gedacht wordt te zijn ontstaan uit een samenklonteren van hetzelfde materiaal als waaruit de Zon en de andere planeten zijn ontstaan.
Als je dan deze processen abstraheert tot wat daarin steeds heel algemeen plaatsvindt, dan is het mogelijk te verwijzen naar woorden als 'divergent' en 'convergent', 'ontbinding' en 'organisatie', en 'analyse' en 'synthese', als om daarmee uit te drukken hoe in die processen gehelen uiteenvallen in de samenstellende delen en omgekeerd delen zich aaneensluiten en integreren tot gehelen. Zie bijvoorbeeld het opkomen en verdwijnen in processen van respectievelijk zich organiseren en ontbinden van Quarks, Atomen, Moleculen, Organismen en Culturen.
De natuur bestaat dus in een ritme van delen die gehelen worden en die omgekeerd weer uiteenvallen in delen. Het betreft een afwisseling van processen van synthese en analyse. En heel de hiërarchie van delen en gehelen van het universum bestaat en ontwikkelt zich in het samenwerken van eindeloze hoeveelheden processen van analyse en synthese. Zodat quarks samenwerken in atomen, en atomen samenwerken in moleculen, en moleculen samenwerken in gesteenten en planten en dieren en planeten, enzovoort. Maar zodat ook planten en dieren en planeten enzovoort, uiteindelijk weer sterven, uiteenvallen en ontbinden tot in moleculen, atomen en quarks.
Nu is het opmerkelijk dat gelijksoortige processen aanwijsbaar zijn in organisaties en cultuur, in hoe bijvoorbeeld individuen zich aaneensluiten tot de werknemers van een onderneming of de bewoners van een stad of de burgers van een samenleving, zozeer als zij die gehelen ook weer kunnen verlaten door bijvoorbeeld van baan te veranderen of door te verhuizen of te migreren. Zodat je daarmee net als in de natuur een in elkaar grijpen ziet van uiteenvallen en aaneensluiten, van dus processen van analyse en synthese, ontbinding en integratie, van gemeenschappen die zich vormen in het samenwerken van hun samenstellende individuen, en van gemeenschappen die weer uiteenvallen in de ontbinding ervan, zoals een onderneming failliet kan gaan, en een geloof de belangstelling kan verliezen, en een vereniging ontbonden kan worden, enzovoort.
We zien daarmee een overeenkomstigheid in de algemene manier van bestaan van fenomenen in de natuur en in de cultuur. In de natuur zien we dat delen gehelen worden, en dat gehelen weer uiteenvallen in delen, en hetzelfde zien we ook in de cultuur. Want cultuur kan ontbinden, vergaan, in verval raken. Maar cultuur kan ook opkomen, zich ontwikkelen, zich uitbreiden. Zoals ook natuur geheel doortrokken is van processen van opkomst en verval, integratie en destructie, schepping en vernietiging. Dus wat
|
|
Filosofie
