Het gaat hier over een idee die evenals de diepe orde waar Heraclitus van spreekt, een samenwerken is van tegengestelde maar complementaire processen. Het is dan mede vanuit Heraclitus' omschrijving van deze processen, èn vanuit daarop gelijkende typeringen door andere filosofen en wetenschappers, dat ik deze processen benoem met de woorden 'analyse' en 'synthese'. Waarmee het een orde betreft die meest algemeen bepalend is voor de processen die plaatsvinden in de natuur en in daarmee ook ons bewustzijn en daaruit onze cultuur.

Het aos is dus de algemeen in ons bewustzijn werkzame orde, die maakt dat wij mensen reeds heel basaal zijn afgestemd op het bestaan in de natuur, maar die wij ons bewust zouden moeten zijn om beter in staat te zijn ons veelvormig bestaan meer in harmonie te brengen met het bestaan in het algemeen. Het aos kan aldus gezien in ons bestaan de betekenis krijgen van een algemeen principe van oriëntatie, op basis waarvan het ons mogelijk is ons samenleven te sturen naar een grotere kwaliteit van leven, precies zoals dat het ideaal was van de oude Grieken.

Een gunstige balans

Het aos is een orde en thema van variatie die werkzaam is in ons bewustzijn en die daarmee tot expressie komt in onze cultuur. Het maakt dat er op basis van accentverschillen in de werkzaamheid van aos in ons bewustzijn, zeer veel variaties mogelijk zijn in ons ervaren en kennen van de ons omringende werkelijkheid. Ligt bijvoorbeeld in ons bewustzijn het accent veel meer op analyse dan op synthese, dan zal ons ervaren zich meer beperken tot ons eigen ik en wat daarin omgaat, en dan zal ook het ervaren van de wereld meer gefragmenteerd zijn, meer als een verzameling losse fragmenten, met daarbinnen nog meer fragmenten. Ligt daarentegen het accent meer op synthese dan op analyse, dan zal het gedrag juist meer sociaal zijn en meer empathisch, meer zich bekommerend om medemens en natuur en meer betrokken bij het bestaan in het algemeen.

Er is evenwel nog een derde idee in het principe aos, en dat is het omega, dat staat voor datgene dat verschijnt in het creatief en vruchtbaar samenwerken van analyse en synthese, en dat algemeen verbonden is met kwaliteit en het goede. Je zou dus kunnen zeggen dat hier sprake is van een Aristotelische 'deugd in het midden', een harmonie van Yin en Yang, waarin de creativiteit verschijnt, en de dynamiek van een cultuur die in harmonie is met de natuur, en de idee van een wereld waarin ons eigen creatieve in harmonie is met het algemeen creatieve. Dit betekent bijvoorbeeld dat extremen naar analyse of naar synthese gepaard gaan met voor culturele expressie minder gunstige vormen van ervaren en kennen van de werkelijkheid. Zodat het niet gunstig is om bijvoorbeeld in een cultuur enkel het Ik te benadrukken, het individu en z'n allerindividueelste wensen. Zoals het ook niet gunstig is in een cultuur enkel het sociale te benadrukken, enkel het gemeenschappelijke en de wensen die volgen uit de groep of het collectief.

Je kan zeggen dat bij gelijke omstandigheden van klimaat, bodemschatten, strategische positie, enzovoort, die cultuur het meest gedijen zal die, heel algemeen gezien, in cognitief vermogen, zelfkennis en handelen het meest overeenkomt met algemeen de manier van bestaan van de natuur. Want een optimaal bestaand ecosysteem wordt gekenmerkt door een vruchtbare 'economie' van concentratie en spreiding van energie in de vorm van voedsel, vruchten, mineralen, proteïnen, enzovoort, op basis waarvan een enorme biodiversiteit en verscheidenheid en schoonheid mogelijk is.Zodat je kan zeggen dat in de natuur in bewegingen van synthese (concentratie) en analyse (spreiding) een grote kwaliteit van bestaan mogelijk wordt (omega). Zodat je vervolgens kan stellen dat ook in de cultuur eenzelfde evenwichtig samenwerken van analyse en synthese in een grotere kwaliteit zal resulteren (omega), groter dan op basis van bijvoorbeeld extremen van analyse of van synthese mogelijk is.

Wat betreft de westerse cultuur zou je dan kunnen zeggen, dat het accent teveel op analyse is komen te liggen, waardoor men is gaan denken in het schema van Ik-en-object, Idee-en-utopie, Waan-en-heilstaat, enzovoort. Wat geleid heeft tot bijvoorbeeld het kapitalisme dat gekenmerkt wordt door de concurrentiestrijd tussen ondernemende ik-ken en door het genadeloos exploiteren van arbeiders als 'middel' voor het maken van 'winsten'. Zozeer als het geleid heeft tot het communisme dat met z'n dictatuur van het proletariaat niet leidde tot een heilstaat maar tot het vermoorden van tientallen miljoenen andersdenkenden. Zozeer als het ook geleid heeft tot het nazisme met z'n geloof in een overlevingsstrijd tussen volken en z'n reductie van het joodse volk tot voorwerp van haat en te vernietigen object. Het was vervolgens in de tweede helft van de 20e eeuw dat er via het postmodernisme een diepe argwaan rees jegens juist dat zo destructieve Waan-en-heilstaat-denken, waarin ook het denken gereduceerd was tot instrument en middel voor manipulatie. Maar het werd een antwoord dat, zoals gezegd, zozeer de nadruk legt op het fragment en de opinie, dat het daaruit volgende relativisme niet meer in staat is enig verschil te zien tussen wat mensen algemeen als gunstig ervaren voor leven en bestaan en wat juist niet. *Zie o.a. Dominique Folscheid, De grote filosofen, Aristos, Rotterdam, 1988; Mark Mazower, Duister continent. Europa in de twintigste eeuw, Contact, Amsterdam / Antwerpen, 2001; H. W. von der Dunk, De verdwijnende hemel. Over de cultuur van Europa in de twintigste eeuw, Meulenhoff, Amsterdam, 2000; C.A. van Peursen, Na het postmodernisme. Van Metafysica tot filosofisch surrealisme, Kok Agora / Pelckmans, Kampen / Kapellen, 1994; Christopher Butler, Postmodernisme. De kortste introductie, Het Spectrum, Utrecht, 2002.

Vanuit aos volgt evenwel de suggestie, dat wenselijk is een uitbalanceren van de cognitieve analyse met meer van de cognitieve synthese, en dat dit er in zal resulteren dat mens en natuur meer empathie ontvangen, meer mededogen en verwondering, en meer ervaren worden als drager van een inherente zin en betekenis. Wat maakt dat er een betrokkenheid ontstaat die doet handelen overheen ego-centrische belangen, die mensen brengt tot een groter sociale rechtvaardigheid, ecologisch bewustzijn en spiritualiteit. Met vervolgens een grotere kwaliteit van cultuur, meer zinvol, meer harmonieus. Een cultuur die meer het opbouwen en spreiden spiegelt van de natuur, de creatieve processen van synthese en analyse daarin, zoals die resulteren in een kwaliteitsvolle vorm van bestaan, van omega. 

Analyse, synthese, creativiteit     

Het gaat hier dus over een inzicht aos, dat ons vanuit een groter besef van de tegenstrijdige maar complementaire processen analyse en synthese in ons bewustzijn en in natuur en cultuur, kan brengen tot een groter kwaliteit van leven, een meer zinvol leven, een leven meer in harmonie met het bestaan waar we deel van zijn. Het aos wijst daarbij op een samenwerken van beide vermogens dat creatief is en dat in de natuur de basis vormt van een streven naar volheid van leven, zoals zij in onze cultuur de basis kan vormen van een grotere kwaliteit van samenleven. Met dit principe aos gaat het om een samenwerken van processen van opbouw en ontbinding, dat overal aanwijsbaar is in de natuur en dat daarmee ook kenmerkend is voor ons bewustzijn en voor de daaruit gegenereerde cultuur. Het aos wijst daarmee op een creatieve spanning tussen tegenpolen, waarmee wij voortdurend te maken hebben in ons bestaan. Het betreft een dialectiek die geheel de natuur doortrekt en waarin die natuur bestaat en zich ontwikkelt. Zodat het ons een spiegel voorhoudt van manier van bestaan die ons wijs is na te volgen in ons eigen bestaan.

Je zou daarom met aos kunnen spreken van een samenwerken van tegendelen en daaruit voortkomend de diversiteit en kwaliteit van de natuur. Het doet denken aan bijvoorbeeld het yin en yang en daaruit het al, of het zwart en wit en daaruit de foto, of de verticaal en de horizontaal en daaruit de Mondriaan, enzovoort. Je zou ook kunnen zeggen dat alle natuur om ons heen en ook ons eigen lichaam en bewustzijn en de daaruit volgende cultuur, een variatie is op het centrale thema aos. Waarmee het is als een drie-eenheid die heel algemeen en in variatie de basis vormt van de ontwikkeling van diversiteit en kwaliteit die we zien om ons heen. Zodat het verleidelijk is te denken dat we met de wereld te maken hebben met iets dat lijkt op muziek of kunst of een kunstwerk in wording. Alsof alles dat ons omringt en dat ook wij zelf zijn, het best te beschrijven is in termen van 'kunst' en 'creativiteit'. Waarmee ook wijzelf, wij creatieve wezens, niet beter te duiden zijn dan als gezocht en gevraagd een rol te spelen in dit kunstwerk in wording. Wat maakt dat mogelijk wel dit medescheppen, dit co-creëren, heel algemeen de zin is van ons bestaan.

Afstemmen op natuur     

Het aos gaat over het creatieve van het tegenstrijdige in psyche en cultuur en over het daarmee in harmonie zijn met het creatieve in de natuur. Het wijst daarmee niet naar een als ideaal te bereiken bestaansvorm waarin dat tegenstrijdige is opgeheven, want het ideaal is juist het in harmonie zijn met het tegenstrijdige en creatieve van de werkelijkheid en het aldus nastreven van een kwaliteitsvolle balans van dat tegenstrijdige. Anders gezegd: met aos gaat het er om hoe onze dynamiek van bestaan meer in harmonie kan zijn met de algemene dynamiek van bestaan waar wij deel van zijn. Het gaat erover hoe een stroom van bestaan zich het best kan voegen naar het grotere, zich ontplooiende bestaan.

Het gaat hier over een veronderstelling of hypothese betreffende een algemene wetmatigheid die in vele variaties is aan te wijzen in de verschijnselen van natuur en cultuur. Het betekent dat zij, in die mate dat zij verwijst naar algemeen onderzoekbare processen in natuur, menselijke psyche en cultuur, controleerbaar en weerlegbaar is en in die zin tegemoet komt aan het criterium van wetenschappelijkheid (Karl Popper). Daarnaast is het aos tegelijk ook ontologie en metafysica, in die zin dat zij spreekt over zijn en samenhang en daarmee over zin en betekenis. Althans, het is een pogen daartoe, een voorstel, een presentatie. Het is een voorstel van een wijsbegeerte die, zo de filosoof Dr. J.J.G.A. Kockelmans, niets anders kan zijn dan steeds weer "een poging om door een kritische reflectie van de menselijke ervaring op zichzelf het zijn der zijnden op een waarlijk authentieke wijze aan het licht te doen treden." Waarbij het 'zijn der zijnden' is als de bron en zin van bestaan, 'de wortel en het centrum', van wat er is, van wat er gebeurt. *Dr. J.J. G.A.  Kockelmans, Over de zin der wijsbegeerte, Lannoo, Den Haag, 1963, p. 36, 37.

Het aos is evenwel in de eerste plaats een product van generalisatie van generalisaties afkomstig uit de verschillende wetenschappelijke disciplines en vormen van wereldbeschouwing. Om die reden zijn er veel citaten opgenomen, juist om te laten zien waar bepaalde generalisaties vandaan komen, en hoe die vervolgens zijn verwerkt in het patroon aos. Het aos is daarom een zeer algemene generalisatie, die evenwel, zo is althans de veronderstelling, als abstracte orde en wet werkzaam is in al het concrete en die daarin werkzaam is volgens de methode van variatie, van dus denken van ene naar vele en van vele naar ene.

Het is voor mij moeilijk na te gaan wanneer precies de wenselijkheid ontstond om het algemene dat ik vond bij Heraclitus en anderen, via variatie te verbinden met de generalisaties die voortkomen uit de diverse wetenschappen, maar het leek mij de beste manier om veelheid en diversiteit te koppelen aan eenheid en eenvoud en omgekeerd het algemene enkelvoudige aan het bijzondere en menigvuldige. Maar misschien is deze methode ook wel onvermijdelijk te denken in een tijd waarin variatie reeds volop in de natuur wordt waargenomen. Zo is het aos te vergelijken met bijvoorbeeld het Periodiek Systeem der Elementen, dat het 'alfabet' is op basis waarvan een enorm diverse moleculaire wereld mogelijk is. Zoals het ook te vergelijken is met het DNA, dat het onderliggende 'alfabet' is van een enorm verscheiden planten- en dierenwereld. Het aos is echter een uitermate beknopt 'alfabet', een varieersysteem van maar drie 'letters' -- analyse, omega en synthese -- dat evenwel gedacht kan worden, althans dat probeer ik hier plausibel te maken, de basis te vormen van alle wiskunde en wetenschappelijke kennis en algemeen onze ideeën, en dat daarmee, zo veronderstel ik, voldoende rijk is om heel onze ervaringswereld te kunnen beschrijven.

Het gaat in dit essay dus over een idee die ons een wijsheid kan zijn bij het ons bestaan inrichten, zodanig dat het meer in harmonie is intern, tussen de mensen en culturen onderling, en extern, tussen onze cultuur en het bestaan in het algemeen. Het is aldus een idee die verbindt en harmonieert en naar zin en betekenis wijst binnen het grotere Leven van de werkelijkheid. Het gaat er daarbij niet om, om de diversiteit in menselijke expressie en spreken over werkelijkheid op te heffen, maar juist om die diversiteit in staat te stellen daadwerkelijk diversiteit te zijn en zinvol te zijn in de grote diversiteit van het bestaan in het algemeen. 

Inhoud

De structuur van de verdere tekst is als volgt:

Hoofdstuk 1  'Chaos' en Aos -- Dit hoofdstuk gaat nader in op de disharmonie tussen de culturen en respectieve vormen van samenleven en wereldbeschouwing, en tussen het geheel van die culturen en de natuur in het algemeen. Met vervolgens het wijzen op de mogelijkheid van komen tot meer harmonie in dit geheel van mens en wereld vanuit Aos als voorstel voor de Logos; 

Hoofdstuk 2  Het concept 'Logos' -- Dit hoofdstuk betreft het verschijnen van de Logos in de filosofie van Heraclitus en de doorwerking ervan in filosofie en religie. De filosofie van Heraclitus was lange tijd maar beperkt beschikbaar en werd daarom door Plato vooral geassocieerd met 'worden', 'alles stroomt' en 'je kan geen tweemaal dezelfde rivier betreden'. De Duitse filosoof Hegel zag in Heraclitus vooral de dialectiek van these, antithese en synthese, waarnaast Nietzsche vooral weer het Worden zag, en Heidegger met Hölderlin weer het creatieve, het creatieve tegenstrijdige dat Heraclitus ziet als 'wet' en 'verborgen harmonie'. Het concept Logos heeft in ieder geval grootse carrière gemaakt in het Stoïcisme, lange tijd de belangrijkste filosofie in het Romeinse Rijk, en in het christendom, de religie van waaruit de Westerse cultuur is vormgegeven. En tegenwoordig schijnt zij door in de bekende reeks van wetenschappelijke wetten en constanten en in zoiets als een 'theorie van alles'. Waarnaast het denken een dusdanige wending heeft genomen, dat zij in haar oorspronkelijke begrip (Heraclitus) praktisch van de filosofische agenda verdwenen is.

Hoofdstuk 3  Onze gebroken werkelijkheid -- In dit hoofdstuk gaat het over de westerse cultuur en haar moderne en postmoderne blik op de wereld. Het is een kijken dat vertrekt vanuit een stevig afgebakend 'ik', dat vooral een wereld waarneemt die is uiteengelegd in brokken en fragmenten, specifieke aandachtsgebieden en wetenschappelijke disciplines en specialismen, als een eindeloos spiegelhuis van naar elkaar verwijzende gebroken spiegels, met nergens nog samenhang, zin en betekenis te ontdekken, en dat het zelfs gevaarlijk acht samenhang te denken. Want 'Auschwitz', 'fascisme', 'communisme', enzovoort, worden gezien als vormen van denken van samenhang en moorddadig aangrijpen op andersdenken. Zodat je kan zeggen dat hier het project van de Logos geperverteerd is tot een methode van overheersen en onderdrukken. Waartegen oorspronkelijk de Logos gedacht werd het mensenleven juist zinvol te integreren in de natuur, in de kosmos. In dit essay zal ik proberen te verklaren, met verwijzing naar werk van onder andere Heidegger, Klukhuhn en McGilchrist, wat hier is misgegaan en welke extreme mentaliteit er achtersteekt.

Hoofdstuk 4  Is onze creativiteit een variatie op aos ? -- Er zijn vele redenen om aan te nemen dat het aos als algemene orde maakt dat wij mensen creatief zijn en dat het daarmee ook aanwijsbaar is in onze maaksels en expressies en in daarmee al onze cultuur. Het maakt evenwel dat variatie in deze werkzaamheid van aos in ons bewustzijn van zich doet blijken in heel verschillende vormen van cultuur, en dat op zich weer binnen die variatie er culturen zijn aan te wijzen van grotere of juist geringere kwaliteit, wat betreft manier van leven, omgaan met zwakker leven, creativiteit in expressie, enzovoort.   

Hoofdstuk 5  Zijn wiskunde en natuur een variatie op aos ? --  Er zijn vele redenen om aan te nemen dat het aos werkzaam is in heel algemene processen in de natuur. Ook is dit aos zeer wel te denken als thema van variatie, waaruit zijn af te leiden de elementaire vormen van meetkunde en rekenkunde en daarmee de wiskunde en daaruit weer de huidig bekende wetten en constanten. Hoezeer ook een 'verborgen harmonie' lijkt aos het meest algemeen verbindend patroon in alles.

Hoofdstuk 6  Creatieve cultuur in creatieve natuur -- Het lijkt er op dat de vorm van sociaal-economisch samenleven die wordt aangeduid als 'sociale markteconomie', het dichtst in de buurt komt bij hoe de natuur kwaliteitsvolle natuur