meemaken. Of die reeds vanuit een bepaalde filosofie of religie of wereldbeschouwing denken dat het eigenlijk toch als zeer verwerpelijk is te zien, dat we een dergelijke catastrofe zien aankomen en helemaal niets zouden ondernemen om te verhinderen dat zij werkelijkheid wordt.

Is het mogelijk wijsheid in ons bestaan te bevorderen? Zodat die hele zich ontwikkelende mensenwereld meer harmonieus en zinvol raakt ingebed in het geheel van de zich ontwikkelende natuur en werkelijkheid? Is het mogelijk als mensheid onze gespletenheid om te zetten in iets dat minder conflictueus is en meer constructief? En is het de moderne westerse mens mogelijk z'n nihilisme te verminderen, z'n narcisme en ego-centrisme, en z'n idee dat de natuur maar een betekenisloze machine is? Is het met andere woorden, ons mensen mogelijk meer thuis te komen in de natuur, een gezonde relatie aan te gaan met die natuur, een nieuwe verbinding aan te gaan met die, zoals we straks zullen zien, eigenlijk intens creatieve wereld?

Het spel en de regels

Stel, en dit lijkt misschien vreemd en ongerijmd, maar in het licht van recente wetenschap is het dat beslist niet, maar stel bijvoorbeeld dat de wereld is als een spel hockey of schaak, hoe zou je daar dan het beste in kunnen bestaan, hoe zou je het best daaraan kunnen deelnemen? Dat vergt natuurlijk bepaalde vaardigheden en vermogens. Bijvoorbeeld dat je goed kan denken of dat je snel kan schaatsen en handig bent met de puck. Maar het vergt ook inzicht in de regels van het betreffende spel. Dat je weet hoe je die regels moet toepassen en dat je van daaruit bepaalde strategieën van spelen kan ontwikkelen. En stel nu dat het gaat over vormen van samenleven, vormen van economie en politiek, hoe zou daar dan het beste in geleefd kunnen worden, dit spel gespeeld?

Velen hebben het maar met moeite kunnen verwerken dat bijvoorbeeld het communisme niet die ideale vorm van samenleven heeft gegeven dat men zich ervan gehoopt had. Waartegenover het kapitalisme, waar het communisme juist het antwoord op dacht te geven, minstens zo harteloos en wreed is, zozeer als geen enkel niet door een sociaal arrangement gecorrigeerd kapitalisme een mensonterend verschil geeft in rijk en arm. Waarmee het gerechtvaardigd lijkt te denken dat beide 'spellen' communisme en kapitalisme in hun essentiële regels en vormgeving weinig overeen komen met de manier van bestaan van de natuur en daarin het streven naar volheid van leven.

Om dit wat nader toe te lichten: de natuur lijkt steeds weer in elke biotoop, of dit nu een bepaald deel is van de Stille Oceaan, of een oerwoud in Indonesië, of een bos aan de rand van de Alpen, een optimum na te streven, een grote biodiversiteit, een maximaal mogelijke expressie van leven. En die natuur doet dit in een vruchtbare balans tussen processen van onderling concurreren maar ook samenwerken van planten en dieren. Zodat je kan zeggen dat de natuur ons iets voorleeft, namelijk een creatieve en vruchtbare dialectiek van tegengestelden als bouwen en breken, verenigen en splitsen, organiseren en ontbinden, enzovoort, die resulteert in steeds een bepaalde kwaliteit van natuur, een bepaalde rijkdom in vorm en schoonheid en diversiteit. Waarbij illustratief zijn bijvoorbeeld de volgende citaten: 

'In alle natuur is iets van het sublieme."
Aristoteles
"Natuur schildert ons, dag in dag uit, beelden van oneindige schoonheid."
John Ruskin
"Het beroemde natuurlijk evenwicht is het meest buitengewone van alle cybernetische systemen. Aan zichzelf overgelaten, is het altijd zelfregulerend."
Joseph Wood Krutch
"Niets is zo rijk als de onuitputtelijke rijkdom van de natuur. Zij toont ons enkel oppervlakken, maar zij is een miljoen meters diep."
Ralph Waldo Emerson
"Alleen de natuur is oneindig rijk en alleen zij vormt en onderwijst de grote kunstenaars."
Johann Wolfgang von Goethe 
*Citaten ontleend aan: Wikiquote -- nature, Wikiquote --Natur.

Als je dan dit gegeven van samenwerken van tegengestelde maar complementaire processen in de natuur en daaruit steeds weer een bepaalde kwaliteit van natuur, in samenhang brengt met de manieren van samenleven die zijn aan te duiden met 'kapitalisme' en 'communisme', dan zou je kunnen zeggen dat 'kapitalisme' faalt vanuit een te grote nadruk op 'onderling concurreren', met navenant grootschalige armoede en de onmogelijkheid daar uit te komen. Waarnaast 'communisme' faalt, vanwege een te grote nadruk op 'samenwerken', met als gevolg een wegdrukken van zelfstandig denken, originaliteit en persoonlijke initiatieven. Zodat het er sterk op lijkt dat het optimum daartussen zit, zoals het tegenwoordig al wordt aangeduid met woorden als 'derde weg', 'Rijnland-kapitalisme' en 'Sociale Marktwirtschaft', en zoals de praktische uitwerking ervan te bestuderen is in landen als Noorwegen, Zweden, Denemarken, Canada, Nederland, enzovoort, en zoals dat blijkt in cultuurvergelijkend onderzoek. Het betreft hier culturen die praktisch elk jaar hoog scoren in vergelijkend onderzoek, culturen als die van Noorwegen, Zweden, Denemarken, Canada, Nederland, enzovoort -- zie bijvoorbeeld op internet: Human Development Reports; Amnesty International; Hans Rösling: ontwikkeling 200 landen in 200 jaar. Zien we hier nu bepaalde spelregels verschijnen? Zijn in natuur en cultuur optimale resultaten alleen bereikbaar op basis van het vruchtbaar samenwerken van algemene processen die zijn voorgeschreven vanuit algemene spelregels? Is de natuur eigenlijk te zien als een spel dat zich voltrekt volgens fundamentele regels?

Een spel, kunst, muziek       

Hedendaags wetenschappelijk onderzoek van chaotisch-onvoorspelbare complexe processen, en dan gaat het over processen die plaatsvinden op basis van diepe daarin schuilgaande orde, maar waarvan de uitkomst niet van tevoren met zekerheid is aan te geven, zoals 'het weer' of 'de economie' of 'een spel schaak', suggereert dat mogelijk heel dit universum gezien kan worden als een spel in wording. Daarnaast suggereert onderzoek van elementaire materie, waarin blijkt dat atomen en quarks zich manifesteren als trillingen in een groot energieveld, dat eigenlijk heel dit universum het best is te zien als een innovatieve en 'zichzelf' organiserende trilling in ontwikkeling. Het is dus helemaal niet vreemd om te denken dat we hier te maken hebben met een 'symfonie in ontwikkeling', een 'muziek' of 'kunst' die zich ontwikkelt vanuit een centraal thema, orde of idee. Het brengt in ieder geval de Nobelprijswinnaar en onderzoeker van complexe en non-lineaire processen Ilya Prigogine, ertoe te zeggen: "Wij verwijderen ons meer en meer van de klassieke beschrijving van de wereld als een automaton en keren meer en meer terug naar het Griekse paradigma van de wereld als een kunstwerk." *Max Wildiers, De muziek der sferen. Vier opstellen over wereldbeeld en cultuur, De Nederlandsche Boekhandel, Kapellen, 1983, p. 146.

Prigogine wijst op processen die onvoorspelbaar zijn en die op die manier onverwachte en nieuwe werkelijkheid leveren, fenomenen met nieuwe eigenschappen. De gedachte komt dan op dat de wereld is als een muziek die tegelijk bedacht en gespeeld wordt, een jazz die zich vrij improviserend ontwikkelt op basis van een enkel thema. Zodat het universum het idee oproept een improvisatie te zijn, een variatie op de onderliggende eenvoud van een wet of regel of thema. Dit suggereert ook de natuur- en scheikundige Manfred Eigen, een van de pioniers van het onderzoek naar complexe processen, waar hij schrijft: "In elk spel heeft men steeds vaste regels, vaste wetten, maar binnen deze regels zijn eindeloze variaties mogelijk. Bij de huidige stand van de wetenschap doet de wereld zich aan ons voor als een reusachtig geheel waarin vaste wetten gelden, maar waarin ook ruimte is voor spontaneïteit en vrijheid." *Max Wildiers, De muziek der sferen. Vier opstellen over wereldbeeld en cultuur, De Nederlandse Boekhandel, Antwerpen/Amsterdam, 1983, p. 146.

Moderne wetenschap suggereert daarmee dat de wereld is als een spel en muziek dat gespeeld wordt op basis van een centraal thema, centrale orde of meest algemeen idee. En aangezien wij mensen volstrekt deel zijn van deze werkelijkheid, zoals mij dat evident lijkt met bijvoorbeeld de inzichten van Darwin (evolutie), Mendelejev (periodiek systeem der elementen) en Watson & Crick (DNA), dan rijst er de vraag hoe wij het best aan dit spel en muziek kunnen deelnemen. Waarop vervolgens gesteld kan worden dat dat deelnemen toch niet anders dan het best zich zal ontplooien, dan vanuit een behoorlijk inzicht in de betreffende regels van dat spel en thema van die muziek. Dat we weet hebben van de algemene orde die de basis vormt van de manier van bestaan van de natuur, de kosmos, het universum. En dat we vervolgens weet hebben van hoe die algemene orde bepalend is voor ons mensen, voor ons bewustzijn, en voor ons scheppen van cultuur. Juist omdat wij deel zijn van die natuur, opgekomen zijn in die natuur, en alleen vanuit deze algemene bepaaldheid kunnen bestaan in die natuur.

Maar… wat zijn de regels?   

Wij mensen zijn evenwel opgekomen in de natuur, zonder inzicht in als het ware de gebruiksaanwijzing bij die natuur, zonder een boekje met daarin de regels volgens welke wij het best kunnen deelnemen aan die natuur. Wij zijn wel in die mate toegerust voor het bestaan in de natuur dat wij daarin kunnen overleven als jager-verzamelaar, als mens dicht bij de natuur, levend in kleine rondtrekkende groepen. Het ons ontbreken van een algemene gebruiksaanwijzing bij het bestaan, begon zich evenwel te melden als een werkelijk tekort, in de tijd dat wij ons permanent gevestigd hadden in vruchtbare gebieden, nu ruim 10.000 jaar geleden, en deel werden van veel complexere samenlevingen.

Het is in die omstandigheden dat er een veel grotere behoefte ontstaat aan ethiek en wereldverklaring, aan 'boekjes met regels', 'regels' betreffende het Grote Spel en de Grote Muziek waaraan men zich tracht te conformeren. Zodat er zich in de loop van een paar duizend jaar een hele reeks van vormen van filosofie en religie ontwikkelt -- bijvoorbeeld hindoeïsme, boeddhisme, confucianisme, taoïsme, shintoïsme, zoroastrisme, Griekse filosofie, jodendom, christendom en islam -- die allemaal neerkomen op even zovele verschillende vormen van 'spelregels' betreffende goed en kwaad, oorsprong en bestemming, heil en verlossing, zin en betekenis, mooi en lelijk, enzovoort, en waarnaar men in vele eeuwen steeds de eigen cultuur heeft vormgegeven.

Het maakt dat we in de huidige tijd in het proces van globalisering en toenemend onderling contact van de vele verschillende culturen en hun respectieve 'spelregels', zoiets als een 'clash of civilisation' ervaren, zoals de historicus Samuel Huntington daarvoor waarschuwde, en zoals we daarover praktisch elke dag horen in daden van terreur, berichten over conflicten, enzovoort. Voeg daarbij de bevolkingsexplosie en de natuur die ontwricht raakt door de op haar drukkende mensheid, en je ziet verschijnen een noodzaak nieuwe spelregels te overwegen, in het heroverwegen van oude spelregels en wijsheid, en die in overeenstemming te brengen met de inzichten van de moderne wetenschap. Althans die moderne wetenschap heeft zich inmiddels volop bewezen nuttig te zijn en mogelijk zeer wel (onderzoekbare) werkelijkheid te beschrijven. Maar zij gaat niet over goed en kwaad, wijsheid, zin en betekenis, het diepere weten betreffende het leven. De wetenschap levert vooral een 'maak-kennis', een kennis die nuttig is om dingen te doen en dingen te maken. Waar het bij wijsheid gaat over inzicht in hoe het best te leven, hoe het best te bestaan in deze wereld, en waarom.

De moderne wetenschap heeft evenwel een wereld gebracht, die uitermate de suggestie geeft dat zij diep van binnen georganiseerd is op basis van een idee zoals ik die hier wil beschrijven. De wetenschap zegt ons bijvoorbeeld dat de natuur zich voordoet als in hoge mate geordend. Althans we weten van de algemene wetten die werkzaam zijn in de natuur, de wetten van Newton, de wetten van Maxwell, de wetten van de thermodynamica, enzovoort. En we weten ook dat natuur zich zeer wel laat beschrijven met de taal van de wiskunde, en dat natuur een enorm rijke expressie lijkt van eindeloos veel wiskunde.

Verder weten we ook bijvoorbeeld dat de natuur is opgebouwd uit lagen die elk op zich variaties zijn op onderliggende 'alfabetten'. En we weten dat die natuur een proces is, een gebeuren, een constant bewegen, maar zij is dit op basis van voorlopig nog steeds zeer stabiel lijkende wetten en constanten. En dan nog is die natuur innovatief gebleken, in die zin dat zij nieuwe en emergente eigenschappen toont in elk hoger niveau van complexiteit dat zij bereikt -- zoals de hardheid van diamant niet te verklaren is vanuit Koolstof, draaikolken niet uit H2O, bewustzijn niet uit een neuron, kleur niet uit een atoom, files niet uit bougies, enzovoort.

De natuur doet zich daarmee voor als iets dat zeer wel te denken is als een zich ontwikkelende trilling en variatie op een onderliggend meest algemeen thema, op basis waarvan de verschillende subthema's ontwikkeld zijn -- Wetten van Newton, Wetten van de thermodynamica, Periodiek Systeem der Elementen, enzovoort. Zodat de natuur is als alfabetische tekst die een variatie is op 26 letters. Zoals alle materie een variatie is op de 118 'letters' van het Periodiek Systeem der Elementen. En alle planten en dieren en de mens variaties zijn op het onderliggende DNA-molecuul. En alle bewegingen van planeten en sterren variaties zijn op de wetten van Newton en de relativiteitstheorie. En alle gedrag van gassen een variatie is op …  Enzovoort. Zodat vervolgens dat Periodiek Systeem en DNA en Wetten van Newton in zichzelf variaties lijken op een nog dieper liggend alfabet en thema van variatie.

Is de natuur denkbaar als zich ontwikkelende variatie op één enkel thema? Zodat de subthema's gevat in de bekende wetten en constanten, variaties zijn op ook dit enkele thema? Is het mogelijk dat we een werkelijkheid bewonen die uiteindelijk een variatie is op één enkel in al die werkelijkheid aanwezig thema van variatie? Een 'alfabet' waaruit in variatie alle andere 'alfabetten' zijn afgeleid? Een orde die de basis vormt van alle wetten en constanten en alle lagen van werkelijkheid waaruit het universum is opgebouwd? Anders gezegd: is het mogelijk dat we een wereld bewonen die ooit is bedacht vanuit een eerste abc, met daaruit de woorden en zinnen, en vervolgens alinea's en hoofdstukken, en de vele boeken en bibliotheek betreffende dit universum? Het is dit abc, centrale orde en thema van variatie, dat ik hier wil beschrijven. Ik noem het aos.

Het aos is bedoeld als meest algemeen thema van variatie, waarvan in variatie is afgeleid de wiskunde, en vervolgens de wetten en constanten en vervolgens de vele vormen van natuur: quarks, atomen, moleculen, sterren, planeten, sterrenstelsels, planten, dieren, de mens, de cultuur. Het aos is daarmee het beginsel dat bepalend is voor de algemene manier van bestaan van natuur en menselijk bewustzijn en cultuur. Het aos beschrijft als centraal thema van variatie de wereld als ware zij een kunst en spel en muziek, dat zich ontplooit in het creatief samenwerken van processen van Analyse en Synthese, met steeds als product van dit samenwerken, de zich ontwikkelende natuur en het menselijk bewustzijn en vervolgens de cultuur -- dat wordt aangeduid met het woord Omega.

Het betreft hier een meest algemeen alfabet van drie 'letters', dat is ontstaan uit de associatie van ideeën die afkomstig zijn uit verschillende bronnen. Het betreft dan vooral de filosofie van Heraclitus, de visie van paleontoloog en mysticus Pierre Teilhard de Chardin, en het psychologisch onderzoek naar onze cognitieve vermogens, dat voornamelijk terug grijpt op het in 1981 met de Nobelprijs bekroonde onderzoek verricht door neuropsycholoog Roger Sperry. Zo spreekt Heraclitus van een 'uiteengaande' en een 'samenkomende' als algemene processen die de basis vormen van het bestaan van natuur en menselijk bewustzijn en cultuur. Teilhard de Chardin spreekt van het 'middelpuntvliedende' en het 'middelpuntzoekende' als algemene processen waarin natuur en vervolgens cultuur groeien in complexiteit en bewustzijn naar een mystiek hoogtepunt genaamd Omega. En de psychiater en filosoof Iain McGilchrist spreekt op basis van het werk van Roger Sperry en nog zeer veel onderzoek daarna, van de wenselijkheid van een beter samenwerken van de manieren van ervaren en kennen van wereld die te koppelen zijn aan de linkerhersenhemisfeer en de rechterhersenhemisfeer. Hij schrijft bijvoorbeeld: "Uiteindelijk zullen het beginsel van scheiding (dat van de linker hemisfeer) en het beginsel van vereniging (dat van de rechter hemisfeer) verenigd moeten worden: in de woorden van Hegel, de these en de antithese moeten in staat worden gesteld een synthese te bereiken op een hoger niveau." *Heraclitus, Fragmenten. Bezorgd, vertaald en toegelicht door J. Mansfeld, Atheneum- Polak&Van Gennep, Amsterdam, 1987, p. 38; Heraclitus, Spreuken, Vertaald, ingeleid en toegelicht door Cornelis Verhoeven, Ambo, Baarn, p. 14-15; Pierre Teilhard de Chardin, Het verschijnsel mens, Het Spectrum, Utrecht / Antwerpen, 1962, p. 47; Philip Carter en Ken Russell, Brein in balans, Librero, Kerkdriel, 2003, p. 11; Iain McGilchrist, The Master and his Emissary. The Divided Brain and the Making of the Western World, Yale University Press, New Haven and London, 2009, p. 198.

Het principe aos     

Het zal inmiddels duidelijk zijn waar ik naartoe wil wat betreft de invulling van die 'drie letters' van het centrale 'alfabet' dat ik hier beschrijven wil. Uitgaand van wat reeds is weergegeven daarover in de bovenstaande tekst, kan een en ander als volgt worden weergegeven in het volgende schema: 

Heraclitus