Else de Jonge, Lodi Nauta [red.], Kernthema's van de filosofie, Boom, Amsterdam, p. 85.)

Is dus die Logos nu wel relevant om te denken, om te proberen daar invulling aan te geven? Of moeten we voortaan maar filosofie begrijpen als het deconstructief stuklezen van elke poging tot samenhang, elke poging tot patroonherkenning, elk project diepere orde te denken voorbij de wetten en constanten die ons reeds bekend zijn? In een speech gehouden aan de Universiteit van Regensburg spreekt paus Benedictus van de wenselijkheid van onderzoek naar een Logos die breder is dan de wetenschappelijke logos/rede. Voor het niet wegzinken in een verlammend relativisme, voor de dialoog der culturen, en voor de vragen naar zin en betekenis, is het wenselijk breder te kijken naar het menselijk ervaren en de mogelijke orde daarin. "In diesen großen Logos, in diese Weite der Vernunft laden wir beim Dialog der Kulturen unsere Gesprächspartner ein. Sie selber immer wieder zu finden, ist die große Aufgabe der Universität." (Papst Benedikt XVI, Glaube, Vernunft und Universität. Erinnerungen und Reflexionen, Universität Regensburg, 2006.)

Maar is het wel belangrijk wat de paus zegt? Het is te verwachten dat de geseculariseerde wereld een dergelijk spreken van de paus met argwaan zal bekijken, gegeven de frictie die er nog altijd is tussen de katholieke kerk en de inmiddels haast vanzelfsprekende opvattingen van de moderne wereld. Maar het punt is dat datgene wat de paus zegt als leider van een kerk met een groot gehoor verspreid in vele culturen, dicht in de buurt komt van wat bijvoorbeeld de eerder vermelde filosoof Adorno zegt, en dat hij zich uitspreekt voor een verruimen van de wetenschappelijke rede zodanig, dat daarin meer ruimte is voor algemeen de menselijke ervaring. Wat er dan op neerkomt dat het verzoenen van mensen met elkaar met elkaar en van de mens met de natuur, een breder kijken vergt dan mogelijk is met de moderne wetenschappelijke rede, en dat men zou kunnen overwegen hoe een dergelijke bredere rede te denken is.

Als we evenwel zien dat het zeer wel mogelijk is om op basis van onderzoek en associatie te komen tot een hele reeks van wetenschappelijke wetmatigheden, waarmee in essentiële zin het gedrag en de samenstelling van de verschillende delen van de wereld beschreven kan worden, wat hindert ons dan om eenzelfde vermogen tot patroonherkenning in te zetten voor het komen tot de wetmatigheid of Logos betreffende het geheel van ons ervaren van werkelijkheid? En als we zien dat het noodzakelijk is een meer harmonieuze relatie te hebben met elkaar en met de natuur, wat zijn dan onze obstakels en remmingen om de dingen samen te denken, om ze te zien in patronen die zijn aan te wijzen in uitkomsten van wetenschappelijk onderzoek? Wat hindert ons in het zien van patroon?





HOOFDSTUK 3. DE GEBROKEN WERELD

"Het lijkt er haast op alsof men in de twintigste eeuw zijn vermogen heeft verloren om de grote patronen van de natuur en de brede samenhangen waarin dingen gebeuren te zien."
          F. David Peat, Synchroniciteit: Brug tussen geest en materie [Synchronicity: The Bridge between Matter and Mind], Lemniscaat, Rotterdam, 1988, p. 102.

"Het dominante westerse wereldbeeld is niet gebaseerd op het zien van synergieën en verbanden, maar op het maken en zien van onderscheid en verschil. Daarom prikken we vlinders in andere vitrines dan kevers -- en onderwijzen we gescheiden vakken op school."
         Sir Ken Robinson, i.s.m. Lou Aronica, Het element. Als passie en talent samenkomen, Spectrum, Houten, 2009, p. 246.

Het principe aos heeft betrekking op het geheel van de werkelijkheid, althans het geheel van natuur en psyche en cultuur. En het is vervolgens van belang om te benadrukken dat Aos betrekking heeft op heel dat diverse domein van werkelijkheid, juist omdat we in de afgelopen eeuwen in speciaal de westerse cultuur er aan gewend zijn geraakt de wereld te beschrijven vanuit een reeks zelfstandige wetenschappen -- fysica, chemie, biologie, psychologie en sociologie en hun vele subdisciplines en nog groter aantal specialisaties -- waarmee we die wereld als het ware hebben uiteen getrokken in losse compartimenten. De wereld in zichzelf kent evenwel niet, en dit komt duidelijk naar voren uit modern wetenschappelijk onderzoek, dergelijke onderscheiden en grenzen, maar is in werkelijkheid één aaneengesloten, samenhangende, zich ontwikkelende en door veel subtiele informatie geordende, trilling.

De hier veronderstelde Aos/Logos zal dus als thema van variatie betrekking hebben op de hele reeks van vormen van wereld, van elementaire meetkundige vormen als 'Rechte Lijn' en 'Cirkel', via de wiskundige Wetten en Constanten, de Quarks en Atomen, tot en met Sterren, Planeten, Evolutie, menselijk bewustzijn en cultuur en de mogelijke toekomst van dit alles. Zodat je het aos kan zien als het meest elementaire 'alfabet' van deze wereld, dat via variatie de basis vormt van de informatie die betrekking heeft op deze wereld, en dat daarmee dus niet slechts betrekking heeft op een bepaald specifiek compartiment of domein van die wereld. Zij bestrijkt het hele veld van informatie en expressie met betrekking tot het universum.

Het compartimenteren en specialiseren is evenwel typerend voor de westerse benadering van de werkelijkheid. Het analyseren en fragmenteren, isoleren, afstand nemen en object maken, het alle wereld en ervaren verbreken en uiteenleggen, enzovoort, het is allemaal onderdeel van wat je zou kunnen noemen de 'mentaliteit van analyse'. Het breken van de wereld, het opdelen ervan in eindeloos veel losse delen.

Ik hier, wereld daar

Typerend voor dat westerse denken is ook het delen van de wereld in twee, in een 'ik hier' en 'de wereld daar', een 'ik' als subject en 'de wereld' als object. Men spreekt in dit verband van de subject-object-splitsing en van ook het autonome subject dat denkt maat van alle dingen te zijn. Maar ook hier geldt dat een dergelijk splitsen en scheiden van de wereld niet gerechtvaardigd is, aangezien wij mensen volledig deel zijn van de wereld en daar dus niet los van bestaan en zeker niet de macht hebben die wereld te vormen naar onze idee daarover.

Die eigenaardige waan van 'ik' en 'almacht' doet zich evenwel voor als illusie die opkomt in een bewustzijn dat gedomineerd wordt door de cognitieve analyse. Wij denken dat wij apart staan van de wereld en dat de wereld er is 'daar verderop' als slechts een, zoals Descartes dat zag, hoeveelheid bewegende, geestloze en levenloze materie, of als een, zoals Immanuel Kant dat zou omschrijven, onkenbaar 'Ding-an-sich' en leverancier van zintuiglijke impulsen. En vervolgens denken wij daaruit dat wij maar een anomalie zijn, een absurde afwijking, vergissing, ongeluk, bij toeval opgekomen in een universum dat zelf ook niet meer is dan een ongeluk. Waarmee het dus geen wereld is waar wij een essentiële band mee hebben, maar waarin wij slechts als een vreemde zijn, als een toevallige passant.

Zodat dit tezamen de absurde situatie geeft van een mens die in een soort autistische en solipsistische idee verkeert van vooral zelf als ik en ego werkelijk te bestaan en die denkt 'almacht' te bezitten met wetenschap en techniek in een totaliserend en manipulerend aangrijpen op dat object, op die werkelijkheid. 'Absurd', juist omdat wij mensen ingebed zijn in de wereld en op eindeloos veel verschillende manieren beïnvloed en zelfs bepaald worden door die wereld. Maar er is steeds maar bij velen die illusie van het ernaar kijken als vanuit een gesepareerd en onbetrokken en zelfs buitenwerkelijk transcendentaal oog, zoals de filosoof Husserl dat zag. Waartegen wij, en dit is meer de visie van de filosoof Heidegger, er middenin zitten, in die wereld, en erdoor bepaald worden, en er van afhankelijk zijn.

Net zozeer als de man ondenkbaar is zonder de vrouw, en de mens ondenkbaar is zonder de natuur, en de natuur ondenkbaar is zonder het verdere universum, zo ook is ons eigen ik ondenkbaar zonder die wereld waar het deel van is en waar het dus geen almacht over heeft, maar waarin het moet proberen te bestaan op basis van een zo goed mogelijk inzicht in dat bestaan. De gedachte daarom volledig los te staan van de stroom van bestaan en ook nog eens heerschappij te hebben over dat bestaan, als zou het maar een te manipuleren object betreffen, lijkt mij een gevaarlijke waan. En uiteraard, de zelfstandig denkende mens, zoals bepleit door met name Immanuel Kant, is een uitermate waardevolle verworvenheid. Maar hij bestaat in een context van werkelijkheid, een werkelijkheid die niet maar een aanhangsel is van mensen, maar die voor ons maatgevend is. In de algemene zin zoals de Wetten van Newton ook maatgevend zijn, en werkzaam zijn onafhankelijk van subjectieve voorkeur.

De 'Theorie van alles'   

Een volgende obstakel voor het denken over een mogelijke Logos kan mogelijk zijn het concept van de 'Theorie van Alles', die te zien is als een moderne invulling van het concept van de Logos. Maar die 'theorie van alles' wordt in het dominante reductionistisch materialisme gedacht als iets dat tevoorschijn komt uit het onderzoek van de kleinste deeltjes -- snaren, quarks -- waarna men denkt in staat te zijn het hele verdere universum daaruit te kunnen verklaren. De filosoof Graham Dunstan Martin: "Nadat hij alle bewustzijn, alle ervaring en alle waarneming uit het heelal heeft verwijderd en dat verder heeft teruggebracht tot een verzameling onbewuste minideeltjes die zich volgens wiskundige formules gedragen, verwacht de materialist dat het heelal zich vervolgens weer zal vullen met dichtheid, met ervaring, met kleur, smaak, geur en geluid, met emotie, hartstocht en begrip. Hoewel hij niet de geringste aanwijzing geeft voor hoe dat zou moeten gebeuren, zegt hij doodleuk dat er geen probleem is." (Graham Dunstan Martin, De materialist. De onhoudbaarheid van een wereldvisie, Ankh-Hermes, Deventer, 2009, p. 46.)

Het probleem is evenwel dat dit universum nieuwe eigenschappen laat zien op de hogere niveaus van complexiteit die zij bereikt, wat maakt dat je het biologische niet kan beschrijven met chemie, en het chemische niet met fysica. Men spreekt in dit verband van emergentie en holisme, waarbij 'emergentie' betekent (sterke emergentie) dat fenomenen zich voordoen met geheel nieuwe eigenschappen, die niet te verklaren zijn vanuit het onderliggende, en 'holisme' betekent dat het geheel meer is dan de som der delen. Bijvoorbeeld het gedrag van 'golven' en 'draaikolken' in water is niet af te leiden uit het onderliggende H20-molecuul, net zomin als 'autorijden' te verklaren is vanuit bougies en zuigers. Juist omdat het hier gaat om iets dat zich als geheel nieuw voordoet, opkomt, emergeert, met informatie die niet is af te leiden vanuit de onderliggende samenstellende delen. Dus net zoals de transparantie van diamant of het zwarte van grafiet verwijzen naar iets nieuws ten opzichte van de eigenschappen van het koolstofatoom, zo is bijvoorbeeld een stad meer dan maar een verzameling huizen en straten, en is een mens meer dan maar een verzameling organen en botten, en is 'voetbal' meer dan maar spelers en gras en een speelveld. De theoretisch natuurkundige Sander Bais vermeldt dat mogelijk ook 'leven' een emergent verschijnsel is. (Sander Bais, De Natuurwetten. Iconen van onze kennis, Salomé -- Amsterdam University Press, 2005, p. 52.)

Een diepe Logos of 'Theorie van Alles' lijkt dus onmogelijk tot stand te brengen vanuit een via sociologie, psychologie, biologie en chemie, reductionistisch herleiden van bijvoorbeeld de wetgeving van de Europese Unie en haar lidstaten, naar uiteindelijk de allerkleinste samenstellende objecten en krachten van dit universum. Juist omdat in heel die hiërarchie emergenties zijn aan te wijzen, waarvan de informatie niet is af te leiden vanuit de onderliggende samenstellende delen. Het is als het willen beschrijven van de Eiffeltoren vanuit alleen het ijzer waar zij van gemaakt is, zonder te kijken naar het algemene bouwplan volgens welke zij gemaakt is, en zonder te kijken naar ook de aanleiding van haar constructie. Het algehele fenomeen omvat meer dan waar naar gekeken wordt, en wordt dus tekort gedaan, met als resultaat een onvolledige verklaring.

Je zou ook kunnen zeggen dat hier een analyse-dominante fixatie op de details en delen en diepere delen, enzovoort, stuit op de weerbarstigheid van de natuur die in haar verklaring vraagt om ook een meer holistische aanpak, met meer aandacht voor de gehelen en hun eigen emergente eigenschappen. Wat ook de manier van benaderen is die gevolgd is in de totstandkoming van het principe aos. Althans intuïtief is de weg ingeslagen van patroonherkenning temidden van de ideeën die relevant leken. Zodat uiteindelijk een centrale idee verscheen, die naar mijn mening als plausibel gedacht kan worden via variatie betrekking te hebben op alle delen en gehelen van dit universum.

Dus in een vergelijking zou je kunnen zeggen dat de huidige idee van een 'theorie van alles' als het ware de 'boom' en 'stam' en 'takken', enzovoort, wil verklaren vanuit uiteindelijk de cellen waaruit een boom is opgebouwd. Daarentegen heeft het aos in variatie betrekking op cellen, vezels, wortels, takken, bladeren, stam en boom. Het betreft een andere manier van kijken naar werkelijkheid, van niet slechts 'alles' willen verklaren vanuit quarks en krachten, maar van het integreren van informatie betreffende de verschillende niveaus waarin zij bestaat. Juist omdat de natuur in haar wijze van bestaan, met emergente eigenschappen in hogere vormen van complexiteit, laat zien dat een werkelijke Logos of 'Theorie van alles' alleen op een dergelijke manier tot stand is te brengen.

Het is evenwel te verwachten dat vanuit de verschillende mentaliteiten en metafysica's het laatste woord hierover nog lang niet gezegd is, en er mensen zullen zijn die vanuit een reductionistisch fysicalisme en fixatie op de delen zullen volhouden dat 'alles' verklaarbaar is, neen, moet zijn, vanuit uiteindelijk quarks en krachten. Maar nogmaals, reeds vroeg in de 20e eeuw zag bijvoorbeeld de beroemde fysicus A.S. Eddington het onmogelijke hiervan. Hij schrijft: "Wanneer het leven met het bewustzijn in verband wordt gebracht, zien we dat we op een volkomen ander terrein aangeland zijn. Voor hen die ook maar enigszins vertrouwd zijn met de wetten van de chemie en de fysica klinkt het idee dat voor de wereld van het bewustzijn dezelfde soorten wetten zouden gelden, even dwaas als de suggestie dat een land met behulp van grammaticawetten geregeerd zou kunnen worden." (Lawrence LeShan, Parapsychologie en de moderne wetenschap: van Newton tot ESP, Mirananda, Den Haag, 1985, p. 74.)

Het ik en het Vele

Het compartimenteren en specialiseren, de subject-object-splitsing en de neiging om 'alles' te willen verklaren vanuit de meest kleine delen ervan, het heeft allemaal te maken met een bepaalde eenzijdigheid in het denken. Die volgens mij zeer wel in samenhang te brengen is met een mentaliteit van splitsen en fragmenteren, isoleren en deconstrueren, concentratie op de delen en de delen van de delen. En een ongevoeligheid voor en zelfs vijandigheid jegens het denken van samenhangen en gehelen. Of juist een gretigheid om het complexe emergente te willen verklaren vanuit het onderliggende en samenstellende. Of om alle denken te reduceren tot niet meer dan willekeurige subjectieve notie. Zodat je kan zeggen dat hier de cognitieve analyse haar onweerstaanbare drang toont om de wereld op te blazen tot het Vele. Het vele van planten en dieren en cellen en quarks en atomen, het vele van wetenschappelijke disciplines en subdisciplines en specialisaties en specialisaties van specialisaties, het vele van subjectieve perspectieven en voorkeuren en wereldbeelden en rituelen en gebruiken, het vele van een wereld die inderdaad bestaat in vele lagen van veelheid, en waarop wij met onze cognitieve analyse nog lang niet zijn uitgekeken.

Voor evenwel het denken van de samenhang van mens en wereld, en voor vervolgens het denken van het principe AOS en de patronen en associaties waarop zij gebaseerd is, moet ik juist een beroep doen op het vermogen tot synthese, het vermogen om naast de details en delen ook de gehelen en samenhangen te denken. Om daarmee het spoor te kunnen volgen doorheen het hele domein van natuur en menselijk bewustzijn en cultuur. En ik volg dan het wetenschappelijk onderzoek dat zegt dat de natuur bestaat als één geheel, als één complexe zich ontwikkelende trilling, met emergente eigenschappen op hogere niveaus van complexiteit, en waarin wij zijn als sprekende natuur en als ook cultuur-scheppende natuur.

Niet a niet b maar abc

Ik wil hier trouwens snel het misverstand voorkomen dat de mentaliteit van analyse uitsluitend iets negatiefs zou zijn, want met die cognitieve analyse gaat het over een manier van ervaren van het zelf en de wereld in de moderne westerse cultuur, die veel goeds heeft gebracht wat betreft grotere vrijheden en belangrijke wetenschappelijke inzichten. Maar in de huidige toestand van de cultuur lijkt zij te zijn doorgeschoten in haar ontwikkeling, zodat zij een obstakel is in het komen tot een meer abstract en algemeen inzicht in wat het is waar wij mensen deel van zijn. Althans als het gaat om de diepere idee die mensen en culturen met elkaar verbindt, en die ook de cultuur verbindt met de natuur en het wijdere universum, dan is deze idee, dit concept Logos, haar praktisch onzichtbaar als relevant om te denken, zodat zij daarmee een belangrijk obstakel vormt in het begrijpen van Aos, dat zich hier presenteert als voorstel voor deze Logos. 

Als tweede voorbehoud wil ik hier aan toevoegen, dat ik met dit signaleren van een teveel aan analyse niet wil zeggen dat hier dan van de weeromstuit vooral de tegengestelde synthese bepleit zal worden. Niet alleen omdat daarmee een hele rits van heel andersoortige problemen en extremen in beeld komt, bijvoorbeeld overdreven collectivisme en/of de illusie een collectieve 'Waarheid' te bezitten, maar ook omdat juist dit principe AOS een zoeken betekent naar een constructief en evenwichtig samenwerken van de mentaliteiten van analyse en synthese. Bovendien is het in juist dit misschien verwarrende ambivalente samenwerken van de cognitieve tegengestelden analyse en synthese dat het omega verschijnt, in bijvoorbeeld het creatieve, en in vervolgens kunst en cultuur, in de 'dansende ster' waar Nietzsche van spreekt.

Is er een logos of meest algemeen thema van variatie of verbindend patroon of centrale orde, enzovoort, werkzaam in de wereld om ons heen en in ons zelf? En is dit principe aos deze idee der ideeën of sophia of ene in het vele? Allereerst de vraag naar het aos werkzaam in ons bewustzijn: Is er een algemene orde werkzaam in ons ervaren van wereld? En is dat een Logos, een aos, een orde die verwijst naar eenzelfde orde in algemeen de natuur?




4.  AOS IN PSYCHE EN CULTUUR

"We zijn zelf de entiteiten die moeten worden geanalyseerd."
Martin Heidegger (Bryan Magee, Het verhaal van de filosofie [The Story of Philosophy], Standaard Uitgeverij, Antwerpen, Sesam/Anthos, Amsterdam, 1999, p. 212.)

"Het conflict tussen wetenschap en geloof dat sinds de zeventiende eeuw het westerse denken verscheurt, vloeit voort uit de elkaar ontlopende visies van een analytische en een intuïtieve wereldbeschouwing. Wetenschap spreekt over een begrip door ontbinding van de wereld, geloof over een begrip door vereniging met de wereld."
Gerard Bodifée, Aandacht en aanwezigheid: Over creativiteit in een onvoltooide wereld, DNB/Pelckmans Wereldbibliotheek, Kapellen, 1991, p. 119.

Het moderne wetenschappelijk onderzoek van het menselijk bewustzijn maakt duidelijk dat er wel degelijk een logos-achtige ordening te onderscheiden is in het menselijk bewustzijn. Te noemen is dan specifiek het in 1981 met de Nobelprijs bekroonde onderzoek verricht door de psycholoog Roger Sperry naar de werking van de hersenen, dat leidde tot het inzicht dat globaal gezien in de linkerhersenhemisfeer cognitieve processen plaats vinden als spreken, luisteren, lezen, rekenen en redeneren, processen die zich kenmerken door het onderscheiden of los denken van delen uit gehelen, en die algemeen worden aangeduid met het woord analyse, het uiteenleggen van een geheel in zijn samenvattende delen. Waarnaast we zien dat de rechterhersenhemisfeer beschikt over cognitieve vermogens als muzikaliteit, ruimtelijk inzicht en patroonherkenning (bijvoorbeeld het herkennen van een gezicht), die processen betreffen waarin steeds veelheden van delen worden samen gezien of ervaren, en waarvoor men juist het woord synthese gebruikt, het integreren van losse delen tot een samenhangend geheel.

Het komt er dus op neer dat onze hersenhemisferen, de twee delen van onze cortex waarin in belangrijke mate ons denken plaats vindt, elk een bepaalde specialisatie hebben. Namelijk aan de linkerkant, links achter onze ogen, het vermogen om dingen uiteen te denken, te ontleden en in detail te bekijken, het vermogen ook om afstand te nemen en ego te ervaren en dingen te objectiveren. Met aan de rechterkant juist het vermogen wereld empathisch te ervaren, daarmee één te zijn, en daarmee solidair te zijn, en met vervolgens ook het vermogen om dingen te integreren, om ze samen te denken, te combineren en te verbinden en als geheel te denken, ze als gevat te zien in een patroon of orde of samenhang. Ondergebracht in een schema geeft dit bijvoorbeeld het volgende: