De Logos     

Het aos is een voorstel voor de diepe orde en harmonie waarvan de Griekse filosoof Heraclitus spreekt ongeveer 2500 jaar geleden en die daarna een centrale rol speelt in heel het westerse denken en geloven. Als concept klinkt het door in bijvoorbeeld het filosoferen van Plato (Idee van het Goede), Aristoteles (Eerste filosofie), de Stoa (Logos), Kant (Zuivere Rede) en Hegel (Idee). Waarnaast bekend is natuurlijk het verschijnen ervan -- 'Logos' is Grieks voor 'woord' -- in de aanvang van het Johannes-evangelie: "In den beginne was het Woord en het Woord was bij God en het Woord was God." *Bijbel, Johannes 1 : 1-4.

Het aos is een patroon, maat of idee, of ook rede of wereldrede of creatieve rede, die heel algemeen betrekking heeft op alle natuur -- quarks, atomen, sterren, planten, dieren, enzovoort. Heraclitus zei er over: "Daarom heeft men zich aan te sluiten bij het <universele,-- dat betekent het> het gemeenschappelijke, want het gemeenschappelijke is universeel." *Heraclitus, Fragmenten. Bezorgd, vertaald en toegelicht door J. Mansfeld, Atheneaum-Polak&Van Gennep, Amsterdam, 1987, p. 22.

De fysicus David Bohm vult hierop aan: "Maat is een vorm van inzicht in de essentie van alle dingen. Wanneer de mens zich door dit inzicht laat leiden, is zijn wereldbeeld helder en kan hij ordelijk handelen en harmonisch leven." "Mijn gedachte is nu dat niet alleen de rechtstreekse ervaring het beste met behulp van het idee van de impliciete orde kan worden begrepen, maar ook het denken. Hiermee bedoel ik niet alleen de inhoud van het denken, maar ook de eigenlijke structuur en manier van functioneren van het denken, die eveneens deel uitmaken van de impliciete orde." *David Bohm, Heelheid en de impliciete orde, Lemniscaat, Rotterdam, 1985, p. 33 en 145.

De citaten geven aan dat die orde of maat of impliciete orde, en dus het hier te presenteren aos, betrekking heeft op ook de in die natuur opgekomen mens en menselijke psyche en de door de mens gegenereerde cultuur. Wat betekent dat inzicht in deze orde, van hoe zij uitwerkt in natuur en psyche en cultuur, zal helpen het menselijk bestaan beter af te stemmen op de grotere en maatgevende natuur. Wat bijvoorbeeld meer praktisch gezien betekent het trachten een vruchtbare koers te vinden tussendoor 'analyse' en 'integratie', 'individu' en 'gemeenschap', 'natuur als object' en 'natuur als familie'. Zoals dit een afspiegeling is van de vruchtbare koers die de natuur zèlf volgt in het samenwerken van processen van opbouw en ontbinding, schepping en vernietiging, integratie en differentiatie.

Het aos verwijst daarmee naar een aristotelische 'deugd in het midden', van waaruit bijvoorbeeld een extreem individualisme en subject-centrisme net zozeer als een te vermijden exces wordt gezien als bijvoorbeeld een extreem collectivisme en conformisme dat is. Of waaruit bijvoorbeeld een de natuur tot consumptief object reducerend nihilisme net zozeer als een exces wordt gezien als de eco-centrische visie waarin de mens volledig verdwijnt in een vergoddelijkte natuur. Of waaruit bijvoorbeeld een volstrekt rationeel, mechanistisch en utilitair ervaren van wereld net zozeer een extreem is als een juist je verliezen in een religieuze waan en irrationaliteit. Waarmee het aos verwijst naar een filosofie die tracht te spreken over een werkelijkheid die verschijnt in het samenwerken van de cognitieve analyse en de cognitieve synthese, en die op die manier waarschijnlijk meer werkelijkheid in de ervaring brengt dan elk van beide apart. De Engelse dichter William Wordsworth schrijft hierover reeds begin 19e eeuw: "Daarom is de grondslag van alle ware filosofie het volledig bevatten van het verschil tussen […] die intuïtie van de dingen die opkomt wanneer we in het bezit zijn van onszelf, als één met het geheel […] en datgene wat zich voordoet wanneer […] we onszelf beschouwen als afgescheiden wezens, en de natuur tegenover de geest stellen, net als het object tegenover het subject, het ding tegenover de gedachte, de dood tegenover het leven." *William Wordsworth, The Friend, 1818; Charles Taylor, Bronnen van het zelf. De ontstaansgeschiedenis van de moderne identiteit, Lemniscaat, Rotterdam, 2009, p. 737.

Het is dan aldus, vanuit een combineren van de beide 'brillen', van enerzijds de cognitieve analyse, die de wereld toont in breuken en splitsingen en scheidingen en isolaties, en van anderzijds de cognitieve synthese, die de wereld juist brengt als gevat in gehelen en samenhangen en een grootste geheel, dat geprobeerd is de vraag te beantwoorden: hoe kunnen wij mensen, divers als wij zijn, onderling verschillend als wij zijn, zinvol en harmonieus leven met elkaar en met de natuur? Het aos geeft dan, hoewel zij onmogelijk met zekerheid te kennen is, want daarvoor zou je een absoluut zicht moeten hebben op de werkelijkheid, een naar mijn mening overtuigend antwoord. Want de diversiteit van natuur en menselijke psyche en cultuur onderling verbindend, laat zij zien hoe alles onderling samenhangt en zich ontwikkelt naar een steeds grotere kwaliteit van bestaan. Waarmee zij het ons mensen mogelijk maakt ons in te voegen in dat bestaan, in het meewerken aan de verdere ontplooiing ervan, van deze symfonie.

Met het principe aos gaat het dus over de mogelijkheid van het ons beter afstemmen op de dynamiek van een groter bestaan, waarmee het ook gaat over het ervaren van zin van bestaan en harmonie met dat bestaan. Anders gezegd, met dit aos gaat het over een proberen de huidige disharmonie in het menselijk bestaan, om te vormen tot juist een grotere harmonie met het bestaan in het algemeen. Dat impliceert een tegelijk ook proberen zin te laten verschijnen in die grotere harmonie en samenhang.

Zin van leven, zin van bestaan     

Ik gebruik die woorden 'zin' en 'samenhang' en 'harmonie' als ware zij verwant met elkaar, elkaar ondersteunend, met daarbij de suggestie dat het principe aos, het inzicht daarin, het je daarin verdiepen, kan helpen die zin en samenhang en harmonie te bevorderen in ons bestaan in relatie met het grotere en ons omringende bestaan. Voor mensen persoonlijk en gegeven ieders unieke situatie is het onmogelijk aan te geven wat het nu precies is dat hen brengt in een ervaren van zinvolheid, van voldoening, van welbevinden. Mensen beantwoorden de vraag naar hun zin van het leven met hoe ze zelf een invulling geven aan dat leven, of dat althans proberen, want je bent vaak niet in staat om daar geheel eigen keuzen in te maken. Karakter en talent, gezondheid, economie, politiek, het zijn zo enkele van die factoren die beslissend kunnen aangrijpen op een mensenleven wat betreft ervaren van zin en welbevinden. Maar hier gaat het over de mens in het algemeen of over althans een perspectief dat je als mens kan aanspreken. Hier gaat het over de vraag wat de mens in het algemeen als creatief organisme, als creatief en cultuur genererend wezen, in harmonie brengt met datgene waar het deel van is, namelijk het bestaan.

Als we vervolgens kijken naar het principe aos, dan verschijnt er dat woord 'creativiteit' in het licht waarvan het de hele werkelijkheid beschrijft. En dan lijkt het er op dat wij mensen vanuit de werkzaamheid van aos in de natuur en in de menselijke psyche en in onze cultuur, creatieve wezens zijn die deel zijn van een creatieve werkelijkheid. Wat maakt dat het heel algemeen gezien onze bestemming is, onze zin van bestaan, om mee te werken aan de verdere ontplooiing van deze werkelijkheid. Zodat daarmee de zin die schuilgaat in de werkelijkheid en de zin die schuilgaat in de mens, in elkaar vouwen en één beweging vormen, één zich ontwikkelend geheel.

Het betreft hier evenwel een zin die pas verschijnt als het bestaan in een bepaalde samenhang ervaren wordt. Het betreft hier een zin die de eigen unieke en bij jezelf als uniek individu behorende zin overschrijdt in die zin dat het als een kompas de neigende motivatie voelt van een grotere zin dan die in zichzelf, een groter zich bewegen, zich ontwikkelen. Het is als een bouwvakker die energie haalt uit het mede realiseren van een groots bouwwerk, het is als de werknemer die zich werkelijk deel weet van de ontplooiing van een onderneming, het is als een astronaut die zich deel voelt van het avontuur van de ruimtevaart, enzovoort. Je zou ook kunnen zeggen dat de eigen en unieke zin van bestaan, van leven, meer in harmonie komt met die van een grotere cirkel van zin en met uiteindelijk de algemene zin van bestaan van de werkelijkheid.

Als daarentegen de werkelijkheid een zodanig karakter krijgt dat je je er als creatief wezen alleen maar als vervreemd en afgewezen in voelt, dan verschijnt er in het geheel geen zin van bestaan, maar eerder een angst, een bestaans-angst, een onbehagen dat zich uit in bijvoorbeeld depressies en drugsgebruik. Het mechanistisch materialistisch wereldbeeld van eind 19e eeuw is nog altijd zodanig dominant dat veel wetenschappers en filosofen geneigd zijn over mens en wereld te spreken in termen van 'materie' en 'inherent zinloos' en 'is er vanzelf'. Waarnaast het postmodernisme dusdanig fragmenterend en deconstruerend tegen alles aankijkt, dat er daarin al helemaal geen sprake kan zijn van een trachten te komen tot enige zinscheppende samenhang. Het maakt dat er een werkelijkheid verschijnt waarvan geen enkele bevestiging noch inspiratie uitgaat voor mensen als creatieve wezens om daarin te bestaan en dat bestaan te genieten en verder te ontwikkelen. Je ervaart eigenlijk steeds maar integendeel dat men dat bestaan beschrijft als een blind en onverschillig bewegen (Schopenhauer), een eeuwig zich herhalen zonder zin noch doel (Nietzsche), een universum dat volstrekt onverschillig is voor jouw bestaan (Monod), en waarin je bent als eigenlijk maar een overbodige bestaansvorm (Sartre, Walging). *Jan Bor & Errit Petersma [red.] en Jelle Kingma [beeldred.], De verbeelding van het denken. Geillustreerde geschiedenis van de westerse en de oosterse filosofie, Contact, Amsterdam / Antwerpen, 1996, p. 297; Friedrich Nietzsche, Aldus sprak Zarathustra. Een boek voor allen en voor niemand, Wereldbibliotheek, Amsterdam / Antwerpen, 1970, p. 14 e.v.; Jacques Monod, Toeval en onvermijdelijkheid. Proeve van een natuurfilosofie van de moderne biologie, Bruna, Utrecht / Antwerpen, 1971, p. 166; Charles Taylor, Een seculiere tijd, Lemniscaat, Rotterdam, 2009, p. 32; Ludwig Heyde, Het gewicht van de eindigheid. Over de filosofische vraag naar God, Boom, Amsterdam / Meppel, 1995, p. 148 e.v. 

Het betreft hier een nihilisme dat, zo de gangbare betekenis, er op neerkomt dat uit de werkelijkheid alle diepere zin en waarde verdwenen is. Het is een visie die tot in de huidige tijd verbreid wordt en die niet alleen het universum maar ook de mens reduceert tot een biochemische machine en die bijvoorbeeld zegt dat je bewustzijn slechts een bijproduct is van actieve neuronen, en dat je als mens maar bestaat als product van de overlevingsdrang van genen. Het maakt dat voorstanders ervan, je willen overtuigen van de idee dat je als mens strikt genomen niets anders bent dan een volstrekt willekeurig verschijnsel in een volstrekt willekeurig opgekomen en volstrekt zinloze materiële wereld. Men zegt bijvoorbeeld:

"De oude verbintenis is verbroken; de mens weet eindelijk dat hij alleen staat in de onverschillige oneindigheid van het Heelal waaruit hij toevallig is opgerezen."
           Jacques Monod
*Jacques Monod, Toeval en onvermijdelijkheid. Proeve van een natuurfilosofie van de moderne biologie, Bruna, Utrecht / Antwerpen, 1971, p. 166.

"Alleen een theorie die het bewustzijn verklaart in termen van onbewuste gebeurtenissen, is in staat het bewustzijn te verklaren."
           Daniel Dannett
*Daniel Dennett, Het bewustzijn verklaard, Contact, 1995, p. 498.

"Onze genen hebben ons gemaakt. Wij dieren zijn hun wegwerp overlevingsmachines. De wereld van de genenmachine is er een van wilde competitie, meedogenloze exploitatie en valsheid."
           Richard Dawkins 
*Richard Dawkins, The Selfish Gene, Granada, 1978.

"Wij [mensen] zijn, gezien vanuit het evolutionair proces, weinig anders dan wegwerpartikelen… […] Je bent dus maar tijdelijk nuttig, namelijk om een stukje DNA door te geven."
           Dick Swaab
*Cees Dekker, Ronald Meester, René Woudenberg (red.), En God beschikte een worm. Over schepping en evolutie, Ten Have, 2006, p. 377.

De citaten illustreren dat de zin van bestaan van iets verdwijnt als de samenhang waarin het bestaat wordt verbroken. De zin van bestaan van bijvoorbeeld een strijkstok verdwijnt als die strijkstok geïsoleerd raakt van de viool waarmee het een zinvolle samenhang vormt. Zo zal ook de mens die zich niet verbonden voelt met de werkelijkheid, geen zin van bestaan ervaren in en met die werkelijkheid. Zozeer als diezelfde mens vanuit eenzelfde ervaren in breuk en isolatie die werkelijkheid zal verklaren vanuit de delen ervan, de fragmenten, abstracties, opinies, en niet vanuit het haar ervaren in momenten van eenheid en heelheid. *Prof. Dr. Ben Vedder, Metafysica. Een weg naar het enthousiasme, Radboud Universiteit, Nijmegen, 2003.

Het geeft een contrast in het ervaren van de werkelijkheid van enerzijds materialisme (er is enkel materie), reductionisme (alles is niets anders dan) en nihilisme (de wereld heeft zin noch waarde), tegenover religie (weer verbinden), mystiek (het verborgene) en spiritualiteit (geest die beweegt). Het geeft een contrast met de visie van spirituele denkers als Willigis Jäger, Allan Walace en Brian Hodel, waarin de mens verschijnt als diep verbonden met een wereld die intelligent is en creatief, getuige bijvoorbeeld de volgende citaten:

"Ik ben een unieke, onverwisselbare, eenmalige noot in de symfonie van God en ben tegelijk de muziek die tijdloos weerklinkt en begin nog einde kent. Ik ben een schaakstuk van de eindeloze speler op het schaakbord dat evolutie heet. Deze speler speelt zichzelf als dit stuk. Ik ben het stuk waarmee gespeeld wordt. Mezelf ook als speler te begrijpen, dat is het doel van de mystiek."
           Willigis Jäger
*Willigis Jäger, Wijsheid uit Oost en West. Visie op een integrale spiritualiteit, Asoka, Rotterdam, 2008, p. 88.

"De natuur is van geest doordrongen, of je hem nu 'de geest en het woord van God' (logos), 'Tao', de 'superieure geest' van Einstein of 'oorspronkelijk bewustzijn' noemt. Het universum is geen gedachteloze machine; het is intelligent."
           Allan Wallace
*Alan Wallace en Brian Hodel, Verbindend bewustzijn. Waar wetenschap en spiritualiteit elkaar raken, Ten Have, 2009, p. 217.

Het principe aos ondersteunt deze tweede visie veel meer dan die van nihilisten en materialisten. Althans, het is het meer complete ervaren vanuit aos, dat eerder doet spreken in termen van 'symfonie' en 'creativiteit' dan van 'ding' en 'willekeur'. Met aos gaat het niet slechts om een geïsoleerd ego-centrisch en afstandelijk bekijken van 'wereld' als te analyseren en te exploiteren en in zichzelf zinloos object. Het gaat om zeker ook het je deel voelen van een levende en creatieve werkelijkheid, een wereld die zich ontwikkelt en die toegroeit naar een steeds interessanter en mooier wereld. Filosofisch gezien zou je hier kunnen spreken van een forse tegenstelling tussen bijvoorbeeld enerzijds het sombere atheïsme van Jean-Paul Sartre, en van anderzijds de mystieke visie van Pierre Teilhard de Chardin. Zo schrijft Max Wildiers hierover: "Bij de eerste wordt de mens geheel geïsoleerd uit de hem omringende wereld en teruggeworpen op zichzelf. Bij Teilhard echter voelt hij zich verbonden met de hele kosmische evolutie en wordt hij uitgenodigd om boven zichzelf uit te stijgen door een grootste taak op zich te nemen." *N.M. Wildiers, Het wereldbeeld van Pierre Teilhard de Chardin, Standaard, Antwerpen, Amsterdam, 1962, p. 107.

Je zou ook kunnen zeggen dat in het Sartre-perspectief de natuur volstrekt zonder betekenis is en waarin zin een eigen individuele en existentiële keuze is -- alsof zoiets mogelijk is en alsof zin niet pas verschijnt in het harmonisch samengaan van mensen en natuur en werkelijkheid in het algemeen. Kijk je daarentegen naar Willigis Jäger, Allan Wallace en Teilhard de Chardin, dan lijkt het ineens veel meer logisch dat wij mensen er zijn, en dan opent zich heel het heelal als een betekenisvol groots om daar avonturen in te beleven en om te proberen er iets moois van te maken.

Het is interessant daarbij op te merken dat Friedrich Nietzsche, die zozeer waarschuwde voor het nihilisme, waarschijnlijk met instemming gekeken zou hebben naar die tweede vorm van ervaren. In de omschrijving van de veelgelezen filosoof en historicus Hans Joachim Störig: "… hij ziet en profeteert de opkomst van het Europees nihilisme, het verlies van iedere bindende ordening van leven en levenswaarden. Hij ziet hoe de mens voor de taak staat, na de ineenstorting van heel de oude orde de vormgeving van zijn waarden zelf ter hand te nemen, en wel naar een wereldvrije, allesomspannende en alomgeldige maatstaf. 'Hier ligt de enorme taak van de grote geesten der komende eeuwen.'" *Hans Joachim Störig, Geschiedenis van de filosofie. Deel 2, Het Spectrum, Utrecht / Antwerpen, 1972, p. 165. 

Nietzsche zag het nihilisme voortkomen uit het onvermogen van de moderne mens om zich betrokken te voelen bij het bestaan, de 'oergrond van de wereld', zoals je je één kan voelen met mensen en muziek en natuur. Hij zag die moderne mens als teveel apollinisch, als teveel 'ik' en afstandelijk, koel, onbewogen, rationeel; en te weinig als dionysisch, als betrokken, ervarend, voelend, extatisch. Vervolgens wees hij op de noodzaak van het komen tot een beter evenwicht tussen beide tegengestelde maar complementaire krachten. Zo schrijft de filosofe Desiree Verweij: "De volgelingen van Dionysos waren 'en theos': in hun god, één met hun god; dat was hun extase. Deze dionysische ervaring is de moderne mens vreemd, en hier ligt het nihilisme dreigend op de loer. De ervaring van zinloosheid is immers de situatie waarin je voor niets nog enig enthousiasme kunt opbrengen." "Nietzsche pleit voor het zoeken van een (wankel) evenwicht tussen de apollinische en dionysische krachten. Het kan niet anders dan dat dit altijd spanning impliceert omdat het om twee volledig tegengestelde krachten gaat. Toch maakt alleen de verbinding tussen deze beide krachten ons leven de moeite waard om te leven." *Machiel Keestra (red.), Tien westerse filosofen, Uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam, 2000, p. 161.       

Nietzsche zag de moderne vervreemding reeds verschijnen bij Plato en het christendom, in die zin dat er grote metafysische scheidingen worden gedacht tussen respectievelijk de wereld van de Ideeën en daarin de Idee van het Goede, en de wereld van de schijn, de concrete verschijnselen, en tussen het goddelijke en het hemelse, en het ondermaanse, het zondige aardse. In het verlengde hiervan is het denken verder gegaan en is het de wereld nog meer gaan splitsen en delen, met als gevolg een inkrimpen van het ervaren tot vooral het Ik, het Subject, dat uitkijkt op een mechanistisch materieel Object, een natuur uiteengelegd in stukken en delen (fysica, chemie, biologie, enzovoort) en waaruit alle zin en betekenis verdwenen is (nihilisme). Nietzsche wijst dan op vooral een bepaalde vorm van denken die blijkbaar dominant is geworden in de moderne en postmoderne, westerse cultuur. De filosoof Piet Winkelaar: "Volgens de grote filosoof van de negentiende eeuw, Friedrich Nietzsche (1844-1900), bestaan mensen uit meer dan een hoofd. Het verstand, de rede, is niets meer dan een middel waarmee de menselijke soort zich in haar vijandige omgeving heeft weten staande te houden. Door het verstand te verabsoluteren doen we de werkelijkheid van het leven geweld aan. Met dat verstand leggen we alles vast, hokken we de werkelijkheid in mootjes en vernietigen we haar. We dienen volgens Nietzsche meer respect te hebben voor de werkelijkheid waarvan we zelf een onderdeel uitmaken en die we niet als een boze wereld moeten zien zoals het christendom ons dat -- via Plato - al eeuwen voorhoudt." *Piet Winkelaar, Bouwstenen voor filosofie, Uitgeverij SWP, Amsterdam, 2001, p. 39-40.

Delen, details, aspecten         

Nietzsche suggereert daarmee de betrokkenheid van een bepaald mentale in de vormgeving van de moderne cultuur. Het is een veronderstelling die ondersteunt wordt door psychologisch onderzoek. Het lijkt er namelijk op dat de moderne opvatting van de wereld als een dood voortkomt uit