Appel, peer, banaan…     

Het essay doet een beroep op uw bereidheid u associatief in te lezen in een breed neergelegd patroon. Het gaat hier zogenaamd over 'alles', maar eigenlijk gaat het hier over een poging tot integratie van wat gezegd wordt in algemeen typerende uitspraken over de verschillende vormen of lagen van werkelijkheid, in bijvoorbeeld fysica, chemie, biologie, psychologie, sociologie en geologie. Het is dan met verwijzing naar deze uitspraken via vele citaten, dat ik bepaalde ideeën daarin opneem in het patroon aos. Om aldus plausibel te maken, dat omgekeerd het aos te denken is als algemeen patroon, dat bepalend is voor de algemene manier van bestaan binnen een bepaald gebied van de werkelijkheid. Of dat aos te denken is als algemeen thema van variatie, op basis waarvan die betreffende complexiteit in de werkelijkheid, te denken is als een variatie daarop.

Met deze tamelijk radicale vorm van associatief denken, ga ik dus eigenlijk fors in tegen de heersende methodiek van analyse en reductie en deconstructie. Want er wordt juist een methode toegepast van integratie van onze ideeën betreffende de verschillende lagen van de werkelijkheid. Waarbij verondersteld wordt dat het mogelijk is om vanuit aos via variatie te komen tot die verschillende ideeën en de lagen van bestaan die zij beschrijven.

Het maakt dat er een beweging ontstaat tussen eenheid en veelheid, tussen eenvoud en complexiteit en thema en variatie, idee en expressie, enzovoort. Met daarbij de eis dat heel onze rijk gevarieerde ervaringswereld moet kunnen bestaan of althans denkbaar moet kunnen zijn als variatie op het thema aos. Het is vervolgens in de onderhavige tekst, dat ik probeer te laten zien dat dit mogelijk is, dat onze ervaringswereld daadwerkelijk een variatie is op aos.

Het lijkt mij nog van belang te benadrukken dat het met aos niet over een 'Waarheid' gaat, niet over een 'Zeker Weten'. Althans, het ontbreekt ons mensen aan een absoluut zicht op de werkelijkheid, dat het ons mogelijk maakt te controleren of een idee die in variatie betrekking heeft op het geheel van die werkelijkheid ook daadwerkelijk als zodanig te denken is. Dit betekent evenwel niet dat het ons onmogelijk is te onderzoeken in hoeverre het aos daadwerkelijk aanwijsbaar is in de wereld. Want net zozeer als wij onszelf ervan overtuigen kunnen dat bijvoorbeeld de Wetten van Newton of de Wetten van de Thermodynamica betrekking hebben op ons omringende onderzoekbare werkelijkheid, zo kunnen wij dat ook controleren wat betreft de wetmatigheid aos. Het aos bevat evenwel ook een metafysische dimensie, daar waar zij gedacht wordt aan de basis te liggen van de wiskunde, en dan is het wat mij betreft nauwelijks te controleren of zij daadwerkelijk te maken heeft met werkelijkheid.

Het is een samenhang die ik wil geven, en dit op basis van het algemeen patroon aos. Het is mijn verwachting dat het de dingen zien in een grotere samenhang, helpt bij het de wereld ook daadwerkelijk ervaren als gevat in een bepaalde zin en samenhang, en dat het ons ook meer in staat zal stellen op een constructieve wijze deel te zijn van die wereld. Het aos laat dan een wereld zien die creatief is, en waarin wij mensen helemaal niet vreemd zijn als daarin te zijn opgekomen als creatieve wezens, en dat het zelfs onze bestemming is om actief deel te hebben aan de verdere ontwikkeling van deze wereld. En creatieve wezens als wij zijn, zullen wij aan dat meewerken van de ontplooiing van de wereld een bepaalde zin en betekenis ontlenen. Dat het een bestaan is dat ons bevestigt en inspireert, en dat ons bevat als een enorm fascinerend en door en door creatief gebeuren.

In hoeverre lijkt nu het hier te beschrijven aos op de historisch gegeven Logos? En in hoeverre is het omgekeerd mogelijk vanuit historisch gegeven 'Logos-concepten' een verklarend licht te laten schijnen op het hier te beschrijven aos? In het volgende hoofdstuk wordt nader ingegaan op de verschillende gestalten van de Logos en het verschijnen daarin van het aos.





Hoofdstuk  2  Het concept 'Logos'

"De logos is in het heelal èn in de diepte der menselijke ziel, hij is kosmisch èn individueel." "Inzicht hebben is de grootste deugd, en wijsheid is: Het ware te zeggen en te handelen naar de natuur in gehoorzaamheid."
          Prof. Dr. R. Bakker
*Prof. Dr. R. Bakker, Lof en daad, geluk en rede in het Griekse denken, Bijleveld, Utrecht, 1957, p. 21.

"Taak van de mens is nu de logos, de redelijkheid en de rede die aan geheel het wereldgebeuren ten grondslag ligt, te onderkennen. Wijs is hij, die zich voor zijn wetten buigt."
          Hans Joachim Störig
*Hans Joachim Störig, Geschiedenis van de filosofie. Deel 1, Het Spectrum, Utrecht / Antwerpen, 1972, p. 126.

De idee van het mogelijk bestaan van een alles funderende orde, maat of logos gaat terug tot de Griekse filosoof Heraclitus, die ruim 2500 jaar geleden leefde in Efese, een Griekse kolonie aan de Westkust van het huidige Turkije. Althans, in zijn uitleg ervan (logos) omschreef Heraclitus een diepe orde die bepalend is voor de manier van bestaan van de kosmos, maar die tegelijk ook bepalend is voor 'de menselijke ziel', de menselijke psyche. Ook omschreef hij deze orde als 'een samenwerken van tegendelen', van een 'uiteengaande' en een 'samenkomende', en daarin 'een schoonste harmonie'. Vooral de stoïcijnen zouden later het woord 'Logos' associëren met deze meest algemene orde. Hieronder enkele citaten:

"Verbindingen: gehelen en geen gehelen, samenkomend, zich afzonderend, samenklinkend uiteenklinkend; uit alles één en uit één alles."

"Het strijdige samenkomend en uit het zich afzonderende de schoonste harmonie."

"Onzichtbare harmonie is sterker dan zichtbare."

*Heraclitus, Fragmenten. Bezorgd, vertaald en toegelicht door J. Mansfeld, Atheneaum-Polak&Van Gennep, Amsterdam, 1987, p. 38.

Van deze filosoof Heraclitus, een aristocraat met een blijkbaar bijzonder vermogen voor het zien van het algemene in het bijzondere, zijn in totaal slechts zo'n 125 citaten bekend en die citaten vormen tezamen zijn filosofie. De kosmos verschijnt daarin als een eeuwig doorgaand proces van samenwerken van tegengestelden, met overal werkzaam een diepe orde, die ook werkzaam is in de mens, en die het mogelijk is die orde te kennen. Het is daarom voor de mens van belang deze orde te kennen, omdat hij zich daarmee kan maken tot een zinvol en wel gedijend deel van dat grotere geheel. Hieronder nog enkele van de uitspraken van Heraclitus:

"De hier besproken (fraaie) ordening, dezelfde in alle gevallen, is noch door één der goden noch door één der mensen tot stand gebracht--nee, hij was altijd en is en zal zijn: vuur, eeuwig levend, met mate ontvlammend en met (sc. in dezelfde) mate uitdovend."

"Met begrip zich uitsprekend behoort men kracht te putten uit wat aan alles universeel is net als een stad kracht put uit zijn wet, en (men moet dit zelfs) in nog veel krachtiger mate (doen): want alle menselijke wetten worden gevoed door één, de goddelijke; de macht daarvan is onbeperkt, en hij is voor alle gevallen toereikend en overheerst alles."

"Verstandig zijn is de meest omvattende deugd, en wijsheid is het te zeggen wat waar is en te handelen in overeenstemming met de natuur, gehoor gevend (daaraan)."

"Ik ging bij mijzelf op onderzoek."

"Het is alle mensen gegeven zichzelf te kennen en verstandig te zijn."

"Zij hebben er geen begrip van, hoe het zich afzonderende met zichzelf instemt: een telkens terugkomende harmonie, als bij boog en lier."

"Men hoort te weten dat de echte oorlog iets universeels is en recht tweedracht, en dat alles in tweedracht tot stand komt en dienovereenkomstig gehanteerd wordt."

"Het is onmogelijk tweemaal in dezelfde rivier te treden; … hij verstrooit en brengt samen… en komt (op ons) toe en gaat (van ons) af."

"Het eeuwige leven is een kind: spelend als een kind, schakend (als een kind); het koningschap is aan een kind."

"Inzicht hebben is iets van universele aard."
       
*Heraclitus, Fragmenten. Bezorgd, vertaald en toegelicht door J. Mansfeld, Atheneaum-Polak&Van Gennep, Amsterdam, 1987, p. 43, 61, 60, 35, 35, 38, 39, 54, 34.

"Aan de ziel is een samenhang eigen die zichzelf versterkt."

"Verband leggend tussen alles is het denken."

"Zijn aard is voor de mens een godheid."

"Van de samenhang waarin zij het meest verkeren, daarvan wenden zij zich af, en waar ze elke dag op stuiten, dat komt hun vreemd voor."

"… dat voor hen die wakker zijn, er één gemeenschappelijke geordende wereld is, maar dat van hen die slapen, ieder naar zijn eigen wereld toewendt."

*Heraclitus, Spreuken, Vertaald, ingeleid en toegelicht door Cornelis Verhoeven, Ambo, Baarn, p. 25, 28, 32-33.

Heraclitus werd al in de oudheid gezien als niet bepaald een makkelijk te doorgronden denker. Men noemde hem de 'duistere' en Socrates sprak over zijn filosofie als briljant maar zo diep, dat je een duiker van Delos nodig hebt om tot de bodem ervan te komen. De historici Croon en van Aken schrijven: "Heraclitus maakte het zijn lezers niet gemakkelijk, en met opzet; niet door veelweterij, maar door zelfonderzoek in eigen geest moet men de logos vinden: de innerlijke rede en waarheid, die in zijn spreuken verborgen ligt -- ja meer, die volgens hem aan het heelal ten grondslag ligt." *Dr. J.H. Croon & Dr. A.R.A. van Aken, De antieke beschaving in hoofdlijnen, Agon Elsevier, Amsterdam / Brussel, 1972, p. 122. Nu evenwel, ruim 2,5 duizend jaar verder, en gewend geraakt aan abstracties als Het Periodiek Systeem der Elementen en E=Mc2, lijkt het denken van Heraclitus veel gemakkelijker te begrijpen. Althans, als je ervan uitgaat dat de bekende wetten en constanten daadwerkelijk te maken hebben met werkelijkheid, of in ieder geval wel iets zeggen over werkelijkheid, iets in de trant van 'er steekt diepe orde in die werkelijkheid', dan lijkt het mij geen al te grote stap te denken dat er daadwerkelijk een diepe Logos bepalend is voor die werkelijkheid, als ware het haar meest algemene orde en thema van variatie.

Mijn poging tot interpretatie van Heraclitus is in ieder geval als volgt: hij spreekt van een orde die is als een meest algemene wet van bestaan, orde, regel (als van een spel), patroon en beginsel (archè), die aldus aan de basis ligt van het bestaan van de natuur, maar die ook werkzaam is in de menselijke psyche en in vervolgens de daaruit volgende cultuur. Het maakt dat alle natuur een samenwerken is van het 'uiteengaande' en het 'samenkomende' en dat steeds de algemene orde daarin verschijnt als de 'schoonste harmonie'. Het bestaan is daarmee een proces, een stromen als een rivier, een 'oorlog' en 'tweedracht' van de tegengestelden 'uit alles één en uit één alles'. Het betreft een wet en worden die betrekking hebben op ook ons menselijk bewustzijn ('ik ging bij mijzelf op onderzoek') en onze cultuur ('alle menselijke wetten worden gevoed door één').

Heraclitus spreekt verder van ons vermogen alles als één te denken en te ervaren ('samenhang', 'verband leggend'). Waarnaast wij toch snel weer het risico lopen ons te verliezen in het geheel eigen perspectief waaraan we moeilijk kunnen ontsnappen ('aard', 'eigen wereld'). Heraclitus ziet dus als volgt de algemene structuur van de meest algemene orde: