De perceptie van de Logos

Ik wil hier kort een schets geven van hoe het concept 'Logos' gezien is door de verschillende filosofen na Heraclitus en wat voor rol het gespeeld heeft in hun werk. Het blijkt dan dat Heraclitus maar in fragmenten bekend was bij latere filosofen, dat hij daarmee onvermijdelijk door hen soms verkeerd begrepen werd, en dat eigenlijk elke tijd en elke filosoof een eigen Heraclitus voor ogen had. Interessant is daarmee allereerst de globale typering die Cornelis Verhoeven geeft van de wording van de Logos, Heraclitus' centrale idee, in het latere denken en de verwording die hij ondergaat als een bepaald aspect ervan sterk wordt benadrukt. Verhoeven schrijft namelijk over de perceptie van de Logos in in eerste instantie de Stoa en de Scholastiek: "In de vergoddelijking van de rede, in dit geval ook Logos en Rede genoemd en losgemaakt van redelijke wezens, kan de voorstelling overheersen dat die structuur al een gegeven is, los van de menselijke activiteit, omdat zij een product is van een goddelijk ingrijpen in of met de werkelijkheid, bijvoorbeeld een schepping. Die schepping is niet alleen de bron van het 'dat', maar ook een volledig programma van het 'wat', het 'hoe' en het 'waarom' van al het bestaande."

De Logos werd dus aanvankelijk begrepen als een idee die ook werkelijk verbindt en harmoniseert, die de mens thuis brengt in zijn thuis, die hem natuur maakt met de natuur, schepsel in de schepping, creativiteit in de Creativiteit, kosmos in de Kosmos. Maar ergens onderweg in de geschiedenis van het westerse denken, is deze gedachte verlaten en is er iets anders voor in de plaats gekomen, is er althans een andere gedachte gaan domineren, een ervaren van niet zozeer deel zijn van een geheel, maar van los zijn daarvan en van uitkijken op en je uiteindelijk vervreemd voelen van. Cornelis Verhoeven: "Een andere manier van vergoddelijking van de Rede, eerder rationalistisch dan vroom te noemen, lijkt hiermee te concurreren: zij verheft de menselijke rede boven alles, omdat die alleen in staat is orde te scheppen in een op zichzelf wel bestaande, maar ongeordende en daarom intellectueel niet interessante wereld." *Cornelis Verhoeven, Het besef. Woorden voor denken en zeggen, Ambo, Baarn, 1991, p. 150.

Interessant is het vervolgens te wijzen op ook de filosoof en psychiater Iain McGilchrist, die benadrukt dat het met de filosofie van Heraclitus niet gaat om een verborgen transcendente of abstracte, zoals men dat in de loop van de geschiedenis is gaan denken, maar om een vruchtbaar samenwerken van tegenpolen dat zichtbaar werkzaam is in alle wereld. Hij schrijft: "Voor Heraclitus is logos, de ultieme rede, oorzaak, betekenis, of diepe structuur van de wereld, niet een of andere macht die ligt ergens achter de verschijningen, zoals het dat later zou worden, maar een wat Kahn noemt 'waarneembare eigenschap', bewezen en ervaren in beargumenteerd denken en reacties op de wereld. Als we in staat zijn te letten op wat we ervaren, in plaats van te letten op onze vooroordelen betreffende wat we ervaren, dan ontmoeten we, zo Heraclitus, de realiteit van de vereniging van tegendelen. Het beseffen van dit samenkomen, waarin alle tegengestelde principes verzoend worden, was de essentie van sophia (wijsheid, de basis van filosofie) voor Heraclitus." *Iain McGilchrist, The Master and his Emissary. The Divided Brain and the making of the Western World, Yale University Press, New Haven and London, 2009, p. 269.

Plato     

De filosofie van Heraclitus had een diepe impact op het Griekse denken. Zo zien we de invloed ervan bij Empedocles en zijn principes Haat en Liefde, waarin de elementen van aarde, water, lucht en vuur verenigen en ontbinden en zo tezamen de wereld vormen. Vervolgens zien we die invloed ook bij Plato, zozeer als hij spreekt over het Ene en het Vele als 'eeuwige kwaliteit van het denken' en 'schat van wijsheid' voor 'een jongeman die voor het eerst kennismaakt met deze subtiliteiten', 'terwijl hij nu eens het vele naar het ene brengt en ze samenvoegt, ze dan weer uit elkaar haalt en splitst.' *Philebus; Rudy Rucker, Oneindigheid. Filosofie en wetenschap van het oneindige [Infinity and the Mind], Contact, Amsterdam, 1986, p. 192.

In navolging van Pythagoras gelooft ook Plato in het wiskundig karakter van de wereld. En mede beïnvloedt door Parmenides, die spreekt van een Zijn dat tot uitdrukking komt in het denken, zegt hij dat de werkelijke werkelijkheid een wiskundige orde is, die ideaal en perfect is, en dat de wereld die wij ervaren, zo legt hij uit in zijn beroemde grotvergelijking, daar een afspiegeling van is. De grotvergelijking komt er in het kort op neer, dat wij zodanig vastzitten op de vloer van een grot, dat wij niet in de gaten hebben dat de schaduwen die wij zien op de wand, dat dat schaduwen zijn van oorspronkelijke wiskundige ideeën die verschijnen vanwege een groot vuur voorin de grot. Zoals we ook niet begrijpen dat die ideeën op zich verwijzen naar het mooie, ware en goede, en naar uiteindelijk de Logos, Maat of Idee van het Goede. *Dominique Folscheid, De grote filosofen, Aristos, Rotterdam, 1988, p. 11.

Het is alsof we in de bioscoop zitten en denken dat de film die oplicht in het donker, dat dat de werkelijkheid is, en dat we verder geen besef hebben van alles wat noodzakelijk is voor het tot stand komen ervan. De hoogleraar filosofie Bryan Magee schrijft: "Plato zag […] dat aan de chaotische oppervlakte van onze wereld van alledag een wiskundige, en dus ideale en perfecte orde ten grondslag lag. Die orde is niet zintuiglijk waarneembaar, maar ze is toegankelijk voor de geest, en voor het intellect is ze begrijpelijk." *Bryan Magee, Het verhaal van de filosofie, Standaard Uitgeverij, Sesam, 1998, p. 27; Charles Taylor, Bronnen van het zelf. De ontstaansgeschiedenis van de moderne identitieit, Lemniscaat, Rotterdam, 2009, p. 350.

De filosoof Charles Taylor benadrukt daarbij dat Plato de Ideeën zag als deel van iets dat ze actief verwerkelijkt in wereld, dat ze tot expressie brengt in natuur: "De essentie zelf van de dingen is een entiteit die in nauw verband staat met geest (nous) en rede (logos). Voor Plato zijn de Ideeën niet gewoon objecten die erop wachten te worden waargenomen, ze manifesteren zich vanuit zichzelf; de Idee der Ideeën is zelf een bron van licht, volgens zijn belangrijkste beeldspraak. De logos is ontisch."

Interessant is ook Taylors volgende typering van Plato's denken, waarin hij er op wijst dat voor Plato de mens het  vermogen heeft om de orde in de natuur te onderkennen en aldus in een geluk brengende harmonie te komen met die natuur: "Zo geldt voor Plato dat de rede in ons nu juist het vermogen is de orde in de kosmos te zien en die lief te hebben. Door onze liefde willen wij haar imiteren, en daarom leiden we zelf een geordend leven. De motiverende kracht voor goedheid is niet alleen afkomstig van de vorm die wij concretiseren, maar ook vanuit het hele samenstel van vormen dat door de Vorm van het Goede is geordend. Met andere woorden, vreugde en voldoening ontstaan niet alleen door het volgen van onze eigen aard, maar ook doordat we in harmonie met het geheel verkeren." *Charles Taylor, Een seculiere tijd, Lemniscaat, Rotterdam, 2009, p. 203.

Verderop zullen we zien hoezeer dit 'in harmonie verkeren met het geheel' een concrete uitwerking krijgt in ons sociaal-economisch samenleven en ons ervaren van welzijn en geluk daarin en hoezeer het daarvoor van belang is een dynamisch evenwicht na te streven tussen individu en collectief, vrijheid en verbondenheid, markt en staat, enzovoort. Waarnaast ook de gedachte aantrekkelijk wordt dat wij mensen vanuit eenzelfde dynamisch evenwicht in een zinvolle harmonie verkeren met een zèlf vanuit eenzelfde orde tevoorschijn komende creatieve natuur en werkelijkheid. Je zou met Plato kunnen zeggen dat 'het volgen van onze eigen aard' ons zodanig in overeenstemming brengt met de werkelijkheid dat wij daaraan een algemeen welzijn gevend sociaal-economisch bestaan ontlenen en een zinvol idee wat betreft de algemene aard van die werkelijkheid. Plato nog eens zèlf over de Idee van het Goede: "Binnen het kenbare is de idee van het goede het allerlaatste en zij kan maar met moeite voor ogen worden gehaald: maar als eenmaal het oog daarop gericht is, dan moet dit tot het inzicht leiden dat zij voor alle wezens de bron is van alles wat juist en mooi is, omdat zij in de zichtbare wereld het aanzijn geeft aan het licht en aan de meester daarvan, en in de wereld van de gedachte zelf als meesteres voor waarheid en geest zorgt, en dat degene die in het persoonlijke of openbare leven verstandig wil handelen, zijn blik daarop moet richten." *Jan Bor & Errit Petersma [red.] en Jelle Kingma (beeldred.), De verbeelding van het denken. Geillustreerde geschiedenis van de westerse en de oosterse filosofie, Contact, Amsterdam / Antwerpen, 1996, p. 32.

Een en ander weergegeven in schema:


Empedocles