Beschouwing van zondag 20 januari 2008 in de Dominicuskerk te Nijmegen

Zie ook: www.effata-nijmegen.nl

Het Lam van God

Door Frans Boddeke CSsR

(Samuël 3; Johannes 1,29-42)

Er zijn vele schilderingen en afbeeldingen van het Lam Gods. De meest bekende afbeelding is wel de Aanbidding van het Lam Gods van Van Eyck in Gent. Het lam is op het schilderij het schitterende middelpunt en beeldt de Verrezen Christus uit. Allen scharen zich rond het Lam, het Lam dat als paaslam geslacht is tot redding van de wereld.

Er staat een man bij de rivier de Jordaan. Zijn naam is Johannes. Hij ziet Jezus aankomen. Hij zegt niet: “dag Jezus, welkom” of “hoe gaat het?” Nee, hij roept: “zie het Lam Gods dat de zonden van de wereld wegneemt.” Het is een wat merkwaardige manier om iemand te begroeten en te vergelijken met een jong dier. Toch kennen wij ook wel uitdrukkingen om iemand met een dierennaam aan te spreken. Soms zeggen mensen wel tegen elkaar: suikerbeestje, harteduifje, snoezepoes. Ook voetballers werden wel vergeleken met een dier: zo werd een vroegere keeper van Ajax vanwege zijn omvang ‘de beer van de Meer’ genoemd, en een andere keeper vanwege zijn atletische sprongen: ‘de zwarte panter’. De vergelijking met bepaalde dieren is een manier om de grote of de zwakke kwaliteiten van iemand aan te duiden. Johannes noemt Jezus het Lam Gods dat de zonden van de wereld wegneemt. Een lam is een kwetsbaar dier, en hoe kan een lam alle kwaad van de wereld wegnemen? Een lammetje vertedert, ontroert, zeker, maar wat heb je aan een lam in de harde praktijk van het harde leven? Wat doe je met zachtmoedigheid in een wereld van heel veel geweld en tegenstand?

Bij het begrip lam, denken we aan een huppelend medeschepseltje, aan een lief knuffelbeestje. Een lam brengen we in verband met onschuld en ongereptheid. De uitdrukking ‘gedwee als een lammetje’ wijst op weerloosheid, wijst op onschuld, wijst op afwezigheid van kwaad en wijst op volgzaamheid, op vertrouwen. De evangelist Johannes zegt dat Jezus zo’n onschuldig lam Gods is. Johannes gebruikt dit beeld niet zomaar, hij haalt het beeld van het lam uit de heilige Schrift, uit het Oude, uit het Eerste testament. Hij verwijst allereerst naar de profeet Jesaja (57;3). De profeet Jesaja spreekt over de man Gods, die zich als een lam naar de slachtbank laat leiden en die door zijn weerloze dood anderen weet te redden. Het is begrijpelijk dat Johannes in déze man Gods Jezus ziet en herkent. Jezus de goede herder die zijn kudde beschermt, die bereid is voor zijn kudde te sterven, die zijn leven geeft voor zijn schapen.

Het Lam Gods verwijst schriftuurlijk ook naar het paaslam. Op Pesach, het joodse paasfeest, wordt ter herdenking van de bevrijding uit Egypte elk jaar een lam geslacht. Men zegt daarbij: “En als uw kinderen vragen: wat betekent deze plechtigheid van het slachten van het lam, dan moet gij hun antwoorden: dit is het paasoffer aan Jahweh omdat hij in Egypte de huizen van de Israëlieten voorbijgegaan is; hij heeft onze huizen gespaard.” (Exodus 12,26) Ook dit beeld van het geslachte lam wordt op Jezus toegepast. Hij, Jezus, is het geslachte paaslam dat de dood verjaagt en dat leven geeft in God, dat het weerloze redt door zijn onschuldig bloed.

Op grond van deze beelden uit de Schrift noemt Johannes Jezus het Lam Gods. Het begrip Lam Gods wijst op de innige verhouding van Jezus met God. Jezus is de zoon Gods die als lam rust aan het hart van de Vader, zegt Johannes 1,18. Johannes grijpt met het beeld dat Jezus als lam rust aan het hart van de Vader terug op het boek Samuël. In het boek 2 Samuël 12 staat namelijk déze parabel: Er waren eens twee mannen. De een was rijk en de ander arm. De rijke had schapen, geiten en koeien in overvloed. De arme had slechts één enkel lammetje. Het lammetje groeide op in het huis van de arme, samen met zijn kinderen. Het lammetje at van het bord van de eenvoudige man, het dronk uit zijn beker, het lag bij hem op schoot, het rustte aan het hart van de man. Het lammetje was de arme evenveel waard als zijn dochter. Op een keer krijgt de rijke man bezoek, maar de rijke man wil geen van zijn eigen dieren klaarmaken voor de maaltijd. Daarom gaat hij naar de arme man, neemt het lammetje van de arme mee en slacht dat enige, geliefde lammetje van de arme man.

Deze parabel over het enige lammetje mag gezien worden in het licht van Jezus als het Lam Gods. Het lammetje dat rust aan het hart van de arme is Jezus die rust aan het hart van God. De arme heeft één lammetje waar hij zielsveel van houdt. God heeft één zoon van wie hij zielsveel houdt. Het lammetje wordt onnodig gedood, Jezus wordt onnodig gedood. God echter beschermt Jezus door de dood heen. Het onschuldige wordt door God gered. Jezus wordt gered. En daarom wordt Jezus in het boek van de Apocalyps (14,1) blijmoedig genoemd: het zegevierende Lam, het Lam dat overwint.

Wat wil het beeld van het zachtmoedige Lam van God zeggen? Het evangelie schetst door middel van het kwetsbare Lam de weg van de geweldloosheid als de enige levensweg. Alleen de zachte krachten zullen de wereld bewoonbaar maken, alleen de zachte krachten zullen de wereld van God tot stand brengen. Alleen de weg van de gevende liefde zal voor het echte leven zorgen, alleen de weg van de gevende liefde zal bewerkstelligen dat het goede zal zegevieren en dat alle kwaad vernietigd zal worden. Alleen onschuld, alleen puurheid, alleen gerechtigheid kan boven alle kwaad staan. Het Lam Gods, het kwetsbare, het schuldloze zal zegevieren. Daar staat de liefde van God, de belofte van het goede, van de Goede, garant voor.

Elisabeth van Thüringen

Doorbraakfiguur

We vieren het achtste eeuwfeest van Elisabeth van Thüringen met onder andere de tentoonstelling: 'Kroon, brood en rozen'. Er was vandaag het symposium over Elisabeth en de zorg en deze avond herdenken we haar in deze kerk te Grave, vernoemd naar Eisabeth.

Grave heeft bekendheid gekregen mede door deze prachtige Elisabethkerk. Een van de weinigen die nooit van Grave gehoord heeft, was Elisabeth zelf. Zij leefde in Hongarije en in Thüringen. Maar ze zou verwonderd en dankbaar geweest zijn als ze geweten had dat haar naam in vestingstad Grave in het jaar 2007 met zoveel eer en waardering genoemd zou worden. Het is tekenend: na achthonderd jaar is zij nog steeds levende herinnering en wordt ze nog steeds op zorgzame handen gedragen.

Bij haar doop kreeg het prinsesje als Elisabeth. Elisabeth komt van het Hebreeuwse Elisjeba en betekent: 'God heeft gezworen, God is mijn eed, de aan God gewijde’. De aan God gewijde Elisabeth zou haar naam waar maken.

Elisabeth wordt voorgesteld als een gekroonde vorstin met een kan water en brood in de hand. Soms draagt ze drie kronen, terwijl een bedelaar aan haar voeten hurkt. De drie kronen staan voor soberheid, zuiver leven en het goede voorbeeld. Later in de tijd is een korfje met rozen haar attribuut. En zelfs een weerspreuk herinnert aan haar: 'Sint-Eliabeth doet verstaan hoe het de winter zal vergaan'. Elisabeth komt in veel legenden voor en ze is een van de hoofdfiguren in Wagners Tannhäuser.

Het waren andere tijden waarin Elisabeth leefde, de tijd van 1207 - 1231.

Het was de tijd van geen vliegtuigen, geen auto's, geen fietsen, van geen elektriciteit, van geen Internet, van geen computers, van geen televisie, van geen telefoon,  - niet even naar Grave mobielen - en ook geen tijd van wasmachines, stofzuigers of andere moderne huishoudelijke apparaten. De avonden werden doorgebracht met wat kaarsenlicht en met voornamelijk praten over macht en aanzien en over stoere krijgsverrichtingen tegen de Moslims.

Het was de tijd van de machtige kerk, de tijd van de machtige monarchen. Gehoorzaamheid aan paus en bisschoppen, aan koning, keizer of graaf was een absolute noodzaak, omdat God het zo wilde, omdat de koning en zeker de paus door God was aangesteld. Ook het fenomeen van de biechtvader speelde een grote, zo niet beslissende rol in het leven van het individu, en zeker in het leven van Elisabeth was er de extravagante biechtvader: Koenraad van Marburg. Hemel en hel waren onontkoombare realiteiten, waar de mens terdege rekening mee moest houden.

Het was de tijd dat het bestaan van God niet in twijfel werd getrokken. God wás, en God regeerde. Christus vincit, imperat et regnat. Vooral de heersende Christus deed het goed. Een wereld van verschil met ónze godsbeleving. Toentertijd was de wereld vol van God. Het Iets-isme of de God-is-dood-theologie waren ondenkbare verschijnselen.

Het was de tijd van de heilige kruistochten. Op het doden van een of meer Moslims keek men niet. De Islam werd niet met zachte handschoenen aangepakt: ze werd als een goddeloze bedreiging ervaren.

Het was de tijd van vastgestelde prioriteiten. Het koninklijke erfgoed moest in stand gehouden worden. Daarom wordt Elisabeth om politieke redenen op vierjarige leeftijd uitgehuwelijkt, daarom vindt de bruiloft met Lodewijk van Thüringen plaats als zij veertien jaar is, en daarom - omwille van het instandhouden van het geslacht - krijgt zij drie kinderen voor haar twintigste levensjaar. Toch was het een liefdevol huwelijk: 'Mijn lief is van mij en ik van hem' zo las ik als karakteristiek van haar huwelijk met Lodewijk. Op haar twintigste is Elisabeth al weduwe als haar gemaal, zoals de echtgenoot in hofkringen heet, omkomt, als haar man onderweg op kruistocht overlijdt als slachtoffer van de heersende pestepidemie.

Het loslaten van ouders, van het onbekommerd jong zijn, van huwelijk , van have en goed begon al vroeg. Loslaten, onthechten, aanpassen, opbouwen, het is vanaf het begin deel van het leven van Elisabeth. Hoe zal Elisabeth zich gevoeld hebben als vierjarig politiek ruilobject, als veertienjarige getrouwde vrouw, met drie kinderen in korte tijd, en altijd weer in het voorgeschreven adellijk korset. Wat jong is komt snel, zo zegt men wel, maar hoe heeft het arme kind dit alles verwerkt? Maar wellicht mogen we niet teveel naar haar kijken met onze westerse ogen.

Als adellijke bevoorrechte vrouw bracht zij de armen brood. Zij was de goedgeefse vrouwelijke sinterklaas. Liefdadigheid mocht, maar niet zo dat een edelvrouw zich identificeerde met armen en zieken, hetgeen Elisabeth uitdrukkelijk deed. Haar omgaan met de armen zette derhalve bij de adel kwaad bloed. Bekend is het verhaal, de legende dat de broer van Lodewijk Elisabeth toen ze eens in haar mantel brood bracht naar de armen, minachtend bespotte met de woorden: 'Zo, worden de varkens weer vetgemest?'. Als tegenzet opende ze haar schoot en zie: haar schoot lag vol met bloeiende rozen. Brood veranderd in rozen, brood veranderd in het lichaam des Heren, de Heer, die de armen als rozen zag. Kroon, brood en rozen! Elsabeth: eigenzinnig, geen meeloopster, zoekster naar verbetering van het lot van de armen, van de kansarmen, zorg uit respect voor de medemens. At your service.

Eens verzorgde zij - zo las ik - een melaatse die zij in het bed van haar man neerlegde. Toen de gealarmeerde Lodewijk ijlings en verontrust kwam kijken zag hij niet de melaatse, maar Jezus Christus in bed liggen. Een merkwaardig bedverhaal.

De dood van haar man is voor Elisabeth keerpunt. Zelf zegt ze: 'De wereld en alles wat het leven aangenaam maakt, is nu dood voor mij.' De adel laat haar prompt vallen, en ze gaat op de Marburg wonen met steun van paus Gregorius IX. Vier jaar na haar dood in 1231 zal dezelfde paus Elisabeth heilig verklaren, zoals de paus reeds eerder Franciscus  in 1228 heilig verklaard had. Of deze zeer snelle heiligverklaringen alleen gebeurde om religieuze motieven is de vraag want de paus leefde in voortdurend conflict met keizer Frederik 2, die aasde op het bezit van Italië. De paus hield met deze heiligverklaringen de keizer in ieder geval andere waarden voor.

In dezelfde tijd als Elisabeth leeft dus Franciscus van Assisi, van 1182-1226. Met hem breekt een andere tijd aan. Franciscus is een doorbraakfiguur, hij verzet zich tegen rijkdom en macht, en identificeert zich met de lijdende Christus. Niet de triomferende Christus, maar de lijdende Heiland: is het wenkende perspectief. Jezus, de Christus, wordt beleefd als de zich wegschenkende Messias die opkwam voor armen, zieken, gevangenen, voor de lijdende medemens.

Aan deze Franciscus en zijn beweging spiegelt Elisabeth zich. Volgens het verhaal stuurde Franciscus haar uit waardering zijn totaal versleten en vele malen verstelde pij. Elisabeth bewaarde dit haveloze kledingstuk als haar grootste schat. Waar of niet waar, in ieder geval tekenend.

Elisabeth kwam tot het besef dat het in het evangelie niet om macht en rijkdom gaat, maar om barmhartigheid en medeleven, om dienstbaarheid zoals Maria in haar Magnificat zong. Ze identificeerde zich met Jezus, die immers voorgehouden had: 'Ik ben niet gekomen om - als vorst - gediend te worden, maar om te dienen'. Dat woord, een vertaling van 'Heb God lief en je naaste die is zoals jij', dat woord maakte zij tot het hare. En een van haar kenmerkende uitspraken werd: 'Zachtheid wint het altijd van hardheid.' Dat deed haar volhouden bij alle zware crises. Ze leefde zelfs in blijmoedigheid: 'Ik heb het jullie altijd gezegd, wij moeten de mensen blij maken.' Die blijheid had ze zelf moeten veroveren, nadat haar zelf veel blijheid van kinds af aan ontnomen was. Magnificat anima me: mijn hart juicht om God, mijn redder!

De schrijfster Ida Görres schreef: 'Elisabeth is een voorbeeld van genade geweest. Dat Elisabeth de genade personifieert komt omdat zij zelf genade ondervond in de genadeloze wereld van haar dagen.'

Alle genade komt van God. Mogen we elkaar tot genade, tot zorgzaamheid zijn. Mogen wij onze medemens in nood tot genade zijn. Zo zij ons eigen Magnificat!

Frans Boddeke CSsR, Nijmegen november 2007-11-14, beschouwing te houden op zaterdag 17 november 2007 in de Elizabethkerk te Grave.