In historiografyske noat oer in spesifyk Frysk syntagme

Eric Hoekstra

Tydskrift foar Fryske Taalkunde 9, 24-29.

1. De -en + ymperatyf/ynfinityf is in soad oer skreaun. It undersyk hat tige nijsgjirrige feiten opsmiten, en it is wol wis dat noch net alles ûntdutsen is. In fraach der’t elkenien it andert wol op wite wolle sil, is lykwols de neikommende: wa hat it earst dizze konstruksje opmurken, en wa hat der it earst yngeand oer skreaun?

2. Op it mêd fan ‘e frisistyk is it Miedema (1957) dy’t omtinken freget foar dizze konstruksje. Efkes in foarbyldsje út Miedema syn stik, dy’t in aardich tal sinnen út ‘e literatuer gearfandele hat: hja wierne by steat en bliuw stil wei. Lykas Miedema seit: “De konstruksje nei en hat de funksje fan in ûnderskikte sin mei om ... te”. Dat we koene yn it niisneamde foarbyld lykegoed sizze: hja wiene by steat om stil wei te bliuwen.
De âldste ferwizing yn Miedema syn stik is nei Sytstra & Hof (1925:170). Dy neamme it ferskynsel al, mar se geane der net op yn. Ik sitearje (harren komintaar is oerset nei it Frysk): “apart binne lykwols de neikommende sinnen: wy meije wol hinnegean en ride hwet oan; wy meije der wol om tinke en jowe (jaen) de bûrren gjin lêst.
Wa hat der it earst yngeand oer skreaun? De âldste ferwizing is nei Overdiep (1937a). Overdiep (1937a:564-567) jout yndie in stikmennich foarbylden.
Undersikers dy’t nei Miedema kamen, ferwize net altiten mear nei Overdiep of Sytstra-Hof. Oaren, lykas Hoekema (1958), Hoekstra (1987), De Haan (1990) ferwize al nei ien fan beiden, of beiden. Dat guon it net dogge is in natuerlike ûntjouwing, goed of net goed, dêr wol ik it net oer hawwe. It giet my derom en jou wat omtinken oan in taalkundige dy’t dizze konstruksje earder as Overdiep en Sytstra-Hof yngeand op it aljemint brocht hat.

3. Dysmelie. Opmerkingen over Syntaxis liket in “cult” boek te wêzen. Ik hie der nea fan heard mar ik waard yn ien en deselde wike, ûnôfhinklik fan mekoar, tipt troch Jaap van Marle en troch Jan-Wouter Zwart. It is skreaun troch de Grinslânske taalkundige Wobbe de Vries, hikke en tein yn Noordhorn yn it Grinslanner Westerkertier.
It boek ferskynde yn twa dielen, 1910-11 en 1911-12, as in part fan it Programma van het Onderwijs van het Stedelijk Gymnasium te Groningen. Dêr wie Wobbe de Vries learaar. Yn dy tiid wie it benammen yn Dútslân net ûngewoan dat in leraar dy’t wittenskiplik warber wie in wittenskiplik stik skreau yn sa’n ûnderwiisprogramma.
Dysmelie is publisearre op in tige obskuer plak, yn it programma fan in gymnasium. Dat ferklearret, alteast foar in part, werom’t Wobbe de Vries net neamd wurd troch better net te witen gjin ien dy’t oer dy konstruksje skreaun hat. In oare reden is dat Overdiep himsels him net sitearret. Overdiep hat in lang stik oer de en + ymperatyf/ynfinityf yn syn Stilistische Grammatica, mar fergees siket men de namme fan De Vries. Yn it Voorbericht betankt Overdiep lykwols al “de Nestor van onze dialectologen, Dr. W. de Vries, die mij ook bij de correctie groote diensten heeft bewezen”. Ik wit net wat der efter dat ook stiket. Mar ik wol it hjir fierder ek net ha oer de drege fraach oft Overdiep te deun west hat met ferwizings nei De Vries.
Wol aardig is dat Overdiep (1937b,1939) wiisd hat op de wichtigens fan it Frysk foar de stúdzje fan it Nederlânsk út in histoarysk en dialektologysk eachweid wei, en op it feit dat it Frysk folle tichter by de deistige sprektaal stiet as it Hollânsk. In sitaat (oerset nei it Frysk út Overdiep 1937b): Yn it Frysk fiele wy de sprutsen folkstaal fuortendaliks klopjen yn elke soarte fan literatuer. ... Ek hjiroan giet in “neerlandikus” en “germanist” te gast. De honger sil lykwols net by elkenien like grut wêze.
Van Haeringen (1954:59) referearret oan Dysmelie as “a very personal work, full of precise observations, but weak in composition”. Spitigernôch hienen de boeken fan De Vries “a regrettably ephemeral existence, and hardly ever were for sale in the normal book-trade”. Ut in hjoeddeisk eachweid wei is de komposysje fan in boek lykwols net tige wichtich foar wittenskiplike wurdearring. Boppedat is it de ûngewoane ynhald, mear as de komposysje, dy’t der foar soarget dat it boek net maklik te lêzen is. Lit ús no ris besjen wat De Vries oer de en + ymperatyf/ynfinityf konstruksje te sizzen hat.

4. De Vries (s.181) seit it neikommende oer de en + ymperatyf/ynfinityf (oerset nei it Frysk):

Ungelyk is de haadsinfolchoarder nei en (dus by formele njonkenskikking) dy’t yn deistige taal foarkomt, dêr’t in offisjeler taalgebrûk in ûnderskikte sin mei dat hawwe wold hie, dat is .... Foarbylden: Die vent waagt het en komt ons weer onder de ogen. Heb ‘t hart es en doe dat nog een keer!, Hij nam de moeite en ging alles zelf na.

Yn dizze foarbylden hat it tiidwurd yn de en-sin lykwols noch in tiidsmarkearring. Dat hat De Vries wol sjoen. Op s.183 giet er fierder:

Opmerklik is dat at sa’n en twa ynfinitiven ferbynt dat dan de twadde drekt nei en komt: Hij zal (moet) ‘t niet wagen en doen dat nog één keer; sa’t it liket folget it hjir soartgelikense sinnen mei ferbum finitum, dat fansels foar syn oanfolling stiet.

Sadwaande dat De Vries útstelt dat it brûken fan en yn ûnderskikking in ûntjouwing is út it brûken fan en yn njonkenskikking. Hy hat dan ek al in stikmennich foarbylden jûn fan dizze konstruksje dy’t syntaktysk en semantysk njonkenskikkend binne. Hy hat bygelyks al sjoen dat yn in njonkenskikking dy’t as gehiel ûnderskikt is, it twadde konjunkt haadsinfolchoarder hawwe kin, lykas yn bygelyks (s.179): Toen ze daar zoo bijzat en ze begreep er niks van. Yn ‘e generative literatuer wurdt de observaasje fan dit ferskynsel, dat dan de namme hat fan assymmetrical coordination, gauris taskreaun oan Höhle (1990). De Vries jout fansels ek foarbylden mei in ynfinityf yn it twadde konjunkt: Ze stelde nog veur, of Vaoder neit mit de koetse gaon wol en nemen de knecht mit (Oldambt).
Overdiep (1937a:564-567) syn besprek fan dizze konstruksje is lang sa yngeand net as dat fan De Vries. De Vries is it om ynsjoch yn de taalfeiten te dwaan. Hy fergeliket, makket nije sinnen, observearret en analysearret, út in taalkundig eachweid wei, wylst it Overdiep inkeld of foaral om de stylistyske skaaimerken fan de sinnen giet. Sa analysearret Overdiep (1937a:564-565) bygeliks de neikommende twa sinnen ferskillend: Wó’ je ris soo goed weze-n-in zegge med’r is, of ..., en, Wees maar zoo wijs en geven hem zijn zin. De earste is in koordinaasje, mei gearlûking fan subjekt en persoansform, en wurdt brûkt foar “twa oan inoar folgjende handelingen”. De twadde is subordinaasje, fanwegen (i) de yntonaasje (ii) de ritmyk (iii) it foaroplûken fan de ynfinityf (“ek yn sinnen dêr’t yn de earste sin gjin pendant as ynfinityf stiet!”). It liket my lykwols ta dat Overdiep net sjoen hat dat de earste sin ambigu is, en likegoed as de twadde sin in ûnderskikking wêze kin. Foar De Vries is dizze ambiguiteit tige wichtich, om’t er útstelt dat sinnen mei ûnderskikkend en (lykas de niisneamde twadde sin) ûntstien binne út sinnen dy’t legitime koordinaasjes binne (lykas de niisneamde earste) dy’t ûnderskikkend ynterpretearre waarden.
Dat De Vries mei dit type ferklearring komt hinget gear mei it feit dat er in warber etymolooch wie. Laat de etymolooch De Vries wurden fan wurden ôf, de syntaksisman De Vries laat sinnen fan sinnen ôf. Dat makket dat De Vries ticht by in transformasjoneel eachweid is, folle tichter as Overdiep dy’t oannimt dat de foarm fan in sin stilistysk beskaat wurdt. Is De Vries altemets in transformasjonalist avant la lettre, Overdiep is in funksjonalist avant la lettre. Men moat lykwols net ferjitte dat ôflieding foar transformasjonalisten in mentalistysk barren is, wylst it foar etymologen (junggrammatiker) in histoarysk barren is. De oerienkomsten tusken junggrammatiker etymologen en generative fonologen binne faker opmurken (Ton Goeman, pratendeweis). It hoecht jin derom net te fernuverjen dat at in etymolooch lykas De Vries omtinken jout oan syntaksis dat er dan wol wat liket op in generativist.
Gearfetsjend meie we sizze dat De Vries de en + ymperatief/ynfinityf-konstruksje net allinnich earder neamd hat as Overdiep mar ek moai yngeand analysearre. Hy ûnderskiedt it foarkommen fan de ynfinityf yn in twadde konjunkt yn “wiere” njonkenskikking fan it foarkommen fan de ynfinityf yn ûnderskikkende syntaktyske omkriten, en docht ûnderskate nijsgjirrige observaasjes dêr’t hjoeddedei noch fan beard wurde mei.

5. De Vries hat better net te witten gjin foarbylden mei in ymperatyf (in keal tiidwurd), allinnich met in ynfinityf of in bûgd tiidwurd. Dêr leit ek de fertsjinste fan frisisten yn ‘e fyftiger jierren lykas Miedema (1957) en Hoekema (1958) dy’t besykje om de Fryske fernijing fan ynfinityf nei ymperatyf te ferklearjen, en dy’t it hâlden en dragen fan dizze konstruksje foar it Frysk yngeand beskreaun ha. De en+ynfinityf op himsels yn dizze syntaktyske omkriten is neffens Hoekema net allinnich Frysk mar ek Saksysk (sjoch ek Veldman 1991) en Hollânsk, en hy jout Saksyske en Midnederlânske foarbylden dy’t him dêryn gelyk jouwe. De konstruksje is ek yn it wurk fan Christiaan Huygens te finen (Hermkens 1987).
My tinkt dat dizze konstruksje wis Frysk en Saksysk is, mar hoe Hollânsk oft er is is net dûdlik. At men ûnder Hollânsk ferstiet foarkommend yn Noard-Hollân of Súd-Hollân dan sil er grif Hollânsk wêze. Mar der sit yn dy twa provinsjes in soad Frysk substraat. At men ûnder Hollânsk Frankysk ferstiet dan soe men ek nei âlde Nederfrankyske teksten sjen moatte, en nei de hjoeddeiske dialekten fan Brabân en Limburch (ferlykje Veldman 1991, noat 5). At er der net foarkomt, dan is dizze konstruksje foar it neist troch it Frysk substraat in part fan it hjoeddeiske Hollânske dialekt wurden. At it al yn Nederfrankyske teksten foarkomt, en yn de hjoeddeiske dialekten fan Brabân en Limburch, dan ha wy altemets te krijen mei in âld substraat ferskynsel, of mei in algemien taalkundig ferskynsel dat rûnom opdûke kin.
Yn de Nearlandistyk hat dizze konstruksje gjin omtinken krigen dat makket. Ien reden is dat de konstruksje yn it Frysk yn ‘e standerttaal foarkomt, wylst er yn it Hollânsk inkeld yn ‘e dialekten foarkomt. In oare reden is dat de syntaksis net earder as mei de opkomst fan ‘e generative grammatika omtinken krige fan in grut tal taalkundigen.

6. Yn dizze historiografyske noat ha ik omtinken frege foar Wobbe de Vries syn krewearjen op it mêd fan ‘e sintaksis, troch sjen te litten hoe’t hy tweintich jier foar Overdiep al de en + ymperatyf/ynfinityf konstruksje yngeand beskreaun hat. Ik sil net sizze dat er de earste wie. Wa wit hat in oar him foar west, ek al witte wy it noch net. Mar at jo sjogge hoe’n empiryske djipgong oft de man hat dan meie we him wol ris werombringe yn ‘e skiednis fan ‘e taalkunde, en lês syn boeken en neam syn namme. Dêr wie it my om te dwaan.
 

Betanknoat

Ik betankje Ton Goeman, Cefas van Rossem en Jan-Wouter Zwart foar diskusje, en de redaksje fan TFT foar nuttich kommentaar.
 

Bibliografy
 

Haan, G, de (1990) “De Friese Imperativus-Pro-Infinitivo”. Taal en Tongval. De Schutter, G., M. Gerritsen & C. van Bree (red.) Themanummer Syntaxis, 87-107.
Hermkens, H.M. (1987) “Syntagma’s uit de omgangstaal bij Huygens”. Yn: A.Th. van Deursen e.o. (red) Veelzijdigheid als levensvorm. Sub Rosa, Deventer.
Hoekema, T. (1958) “Men moast ris besykje en fyn it komôf fan in spesifyk Frysk syntagme”. Us Wurk 7, 17-23.
Hoekstra, J. (1987) “‘Verb second’ en de ‘Imperativus pro infinitivo’ in het Fries”. TABU 17, 85-95.
Höhle, T. (1990) “Assumptions about Asymmetric Coordination in German”. In J. Mascaro & M. Nespor (eds) Grammar in Progress: GLOW Essays for Henk van Riemdsijk. Foris, Dordrecht, 221-235. Basearre op Höhle (1983), in net publisearre Ms., Universiteit fan Tübingen.
Miedema, H.T.J. (1957) “It bynwurd en mei in ymperatyf of ynfinityf”. Pompebledden 28, 232-235.
Overdiep, G.S. (1937a) Stilistische Grammatica van het Moderne Nederlands. Tjeenk Willink, Zwolle.
Overdiep, G.S. (1937b) “Het belang van het Fries voor de studie van het Nederlands”. Frysk Jierboek 1937, 110-124.
Overdiep, G.S. (1939) “Over Nederlandse en Friese taalkunde”. It Beaken 1, 68-84.
Sytstra, O.H. & J.J. Hof (1925) Nieuwe Friesche Spraakkunst. R. van der Velde, Leeuwarden.
Veldman, F. (1991) “De en-constructie in het Gronings”. Us Wurk 42, 104-121.
Vries, W. de (1910-1912) “Dysmelie. Opmerkingen over Syntaxis”. In Programma van het Onderwijs. Gymnasium te Groningen. B. Jacobs, Groningen.