Reitze J. Jonkman (1993)
It Leewarders. In taalsosjologysk ûndersyk nei it Stedsk yn ferhâlding ta it Nederlânsk en it Frysk yn Ljouwert (Ljouwert: Fryske Akademy, 309 siden, ISBN 90-6171-771-X. Diss. Universiteit fan Amsterdam).

It Beaken 56, 55-57.

1. De sintrale ûndersyksfraach fan dit proefskrift is: wa praat hokker taal tsjin wa en wannear? Dy fraach wurdt wiidweidich beandere foar it Ljouwertersk fan hjoeddedei. It Ljouwertersk is beheind ta de húslike domeinen en it wurdt net brûkt yn formele domeinen. Dat de skriuwer praat fan in funksjonele distribúsje. Dêrnjonken wurdt it Ljouwertersk mear praat troch minsken dy't in leech beropsnivo hawwe. It oansjen fan it Ljouwertersk by de Ljouwerters (en oaren) is yn it algemien leech; ek al wurdt it foar de húslike domeinen as fertroud oanfield, it Ljouwertersk wurdt troch de measten net gaadlik achte foar formele domeinen.
In belangrike twadde fraach dy't it proefskrift besiket te beanderjen is in histoarysken ien: hoe is it Ljouwertersk ûntstean? Jonkman syn fisy is dat Friezen oerstapt binne (s.61) op in Hollânsk kleure ferkearstaal. Dêrom is neffens him it Stedsk in Nederlânske fariëteit en gjin Fryske fariëteit. Dy Hollânsk kleure foarmen yn 'e niisneamde ferkearstaal waarden letter ferkrongen troch súdliker foarmen (byg. zeun waard ferkrongen troch zoon, ensfh.). De histoaryske en dialektologyske fisy fan Jonkman op it Ljouwertersk woe ik it aansen noch efkes oer hawwe.
It proefskrift hat fjouwer parten. Yn 'e Ynlieding (s. 5-39) set Jonkman it teoretysk ramt útinoar, rynsk yllustrearre mei help fan earder ûndersyk nei oare stedsdialekten. De Skiednis (39-100) giet oer it ûntstean en de ûntjouwing fan it Ljouwertersk. De Tachtiger Jierren (101-184) befettet it ferslach fan in kwantitative ferliking fan de trije taalgroepen yn Ljouwert op it stik fan de skaaimerken taaleftergrûn, sosjale posysje en groepsidentifikaasje. Fierder giet de skriuwer wiidweidich yn op taalhâlding en taalgedrach. It fjirde part Ofsluting sprekt foar himsels. Oan ‘e ein fan it proefskrift wurdt yn trije taheakken in metodologyske ferantwurding jûn, folge troch de wenstige gearfettingen, hjir yn it Nederlânsk en it Ingelsk.

2. Wy hawwe te krijen mei in proefskrift dat net mei in slinger en in slach berêdden west hat. Benammen it part oer de tachtiger jierren is basearre op in ôfgryseliken soad feiten (enkêtes), dy't de yngeande konklúzjes wiidweidich stypje. Hjir sjogge wy de taalsosjology op syn best. Ek al giet de skriuwer bytiden wolris by Dokkum om om syn gedachten stal te jaan, dêr stiet foaroer dat it proefskrift lêst as in trein. Dat komt ek om't Jonkman gauris syn ynformanten sitearret, en dy hawwe fansels in rjochtutens fan sizzen dêr't de o sa foarsichtige taal dy't wy wittenskippers brûke tige fan opfleurt. De sintrale ûndersyksfraach (wa praat hokker taal tsjin wa en wannear), dy't ommers fierhinne beandere is yn it part oer de tachtiger jierren, woe ik it hjir fierder net oer hawwe.

3. Ik woe twa saken op it aljemint bringe dy’t yn ‘e dissertaasje wat oan ‘e krapperein kommen bin en dy’t te krijen hawwe mei it ûntstean fan it Ljouwertersk en de posysje dêrfan tusken it Nederlânsk en it Frysk yn in dialektyndieling.
Neffens Jonkman is in groep Friezen yn Ljouwert en oare steden oerstapt fan it Frysk op it Nederlânsk. Lykwols freegje ik my ôf oft dat samar kin. Jonkman hat gelyk, en dat punt hat Professor Van Bree ek op wiisd yn syn lêzing foar it Frysk Filologen Kongres fan 1993, dat de groep der't wy it hjir oer hawwe, besocht hat om Nederlânsk te praten. De taalwil wie op it Nederlânsk rjochte, lykas Van Bree seit.
Mar it is ek dúdlik dat wolle en dwaan twa binne. Jo kinne net samar fan de iene taal (Frysk) op 'e oare taal (Nederlânsk) oerstappe, ek al wolle jo dat noch sa graach. We hawwe it hjir oer in tiid dat der noch gjin ûnderwiis yn it Nederlânsk wie dat makke. It is dan ek in te grutte simplifikaasje fan Jonkman en siz dat se samar oerstapten.
Wat bart er einliks, at jo besykje in frjemde taal te praten dy't jo einliks amper kinne? Dan folje jo alles dat jo yn 'e frjemde of twadde taal net witte oan mei wat jo út 'e memmetaal wol witte (sjoch Van Coetsem 1988). At it Stedsk ek sa ûntstien is, dan ferwachtsje wy dat it Stedsk noch in soad op it Frysk liket. Dat is ek sa, lykas Gosses (1929,1933) al sjen litten hat. Mear resint hat Van Bree (1993 en op kommendeweis) dat beskreaun, en ferklearre út it ferhelderjend eachweid wei fan it learen fan in twadde taal. It docht bliken dat benammen de sintaksis, de morfology (in ûnbeklamme wurdlidden) en de fonetyk fan it Stedsk tige Frysk binne. De fonology is foaral Nederlânsk, de morfology yn beklamme wurdlidden ek. Yn 'e wurdfoarried fine wy wurden en idiomen dy't somtiden Frysk binne, somtiden Nederlânsk.
Sa prate Fryske bern ek at se besykje Nederlânsk (twadde taal) te praten op skoalle, en se ha thús inkeld Frysk (earste taal) praat. Op Jonkman syn promoasje frege Professor Meijering ek hoe't it kaam dat it Nederlânsk fan ientalige Fryske bern liket op Stedsk, in observaasje dy't oaren ek wolris dien hawwe. De ferklearring is itselde. Beiden (hjoeddeiske bern en de Ljouwerters út ‘e sechtjinde ieu) besykje Nederlânsk te praten mei help fan in Fryske grammatika.
Mei oare wurden: jo kinne wol miene dat jo Nederlânsk prate, lykas dy Ljouwerters dienen, mar dêrom is it noch gjin Nederlânsk. Jonkman jout hast gjin taalkundige argumentaasje. It is al te bot en spandearje net mear as trije siden oan ‘e fono-, morfo- en leksikologyske ferliking fan it Ljouwertersk mei it Nederlânsk en it Frysk (s.40-43), benammen as jo fierderop konkludearje dat it Ljouwertersk in Nederlânsk en gjin Frysk dialekt is.
No soe men sizze kinne: dêr is de skriuwer dan ek in taalsosjoloog foar. Lykwols hie er him neffens my oan 'e taalkunde net brâne hoegd at er dêr wat mear omtinken jûn hie oan bygeliks Gosses syn wurk of dat fan Van Bree.
Wat in dialektyndieling oanbelanget, it sil klearrichheid hawwe dat der gjin absolute dialektswetten te meitsjen binne. Ut sintaktysk eachweid wei is it Stedsk in dialekt fan it Frysk, earder as fan it Nederlânsk. Ut fonologysk eachweid wei, en in oar eachweid hienen de measte taalkundigen yn it ferline net, is it Stedsk in dialekt fan it Nederlânsk. In wittenskipper kin net in kar foar it iene eachweid meitsje, sûnder it oare eachweid ûnrjocht te dwaan. Dat sa’n kar dochs withoefaak al makke wurdt, is of in tajaan oan de tradysje dy no ien kear in yndieling hawwe wol, of in tajaan aan taalpolitike winsken der’t de iene of just de oare yndieling better mei strykt.
Ek de taalwil fan 'e Ljouwerters út 'e sechtjinde ieu liket my net in reden om it Stedsk fan 'e hjoeddeiske Ljouwerters as in dialekt fan it Nederlânsk te besjen. De taalwil fan ‘e hjoeddeiske Ljouwerter is ommers grif net Nederlânsk, en neffens Jonkman syn enketerisseltaten fiele se har Frysk. Boppedat kinne jo je ôffreegje oft je dialektswetten mei help fan in psychologysk konsept as taalwil beskiede moatte.
Lykwols moat ik dêrby sizze dat myn kommentaar wider gappet as it byt, mei’t it slacht op mar in lyts part fan Jonkman syn proefskrift.

4. Ik hoopje dat it proefskrift fan taalsjologen en sosjolinguisten it omtinken kriget dat it fertsjinnet. De taal der't it yn skreaun is sil it net oan lizze, ek al is der gjin Ingelske ferzje njonken de Nederlânske en de Fryske. As it proefskrift net it omtinken kriget dat it fertsjinnet dan hat dat neffens my earder te krijen mei de taal der't it proefskrift oer skreaun is: sels Labov wie net ferneamd wurden at er skreaun hie oer it stedsk fan Kuala Lumpur yn stee fan oer it stedsk fan New York.
 

Betanknoat

Ik woe Cor van Bree, Jarich Hoekstra en de redaksje fan It Beaken betankje foar nuttich kommentaar.
 

Bibliografy

Bree, C. van (1993) “Het probleem van het ontstaan van het Stadsfries in het licht van nieuwe talen in contact-theoriën”. Lêzing, 20-10-1993. Trettjinde Frysk Filologekongres fan de Fryske Akademy, Ljouwert.
Bree, C. van (op kommendeweis) “Het probleem van het ontstaan van het Stadsfries in verband met nieuwe talen in contact-theoriën”. Yn de hanlingen fan it Colloquium Neerlandicum te Wroclaw.
Coetsem, F. van (1988) Loan Phonology and the Two Transfer Types in Language Contact. Foris, Dordrecht.
Gosses, G. (1929) “It Stêdfrysk”. It Heitelân 11, 270-274, 304-308.
Gosses, G. (1933) “Yetris it Stêdsk”. It Heitelân 15, 14-17.
 

Eric Hoekstra, P.J. Meertens Instituut (KNAW), Amsterdam