Jürgen Habermas &;Jacques Derrida
Filosofie in een tijd van terreur. Gesprekken met Giovanna Borradori.
Klement / Pelckmans, Kampen / Kapelle.

1. Oer de opset fan it boek.
It boek is skreaun troch Giovanna Borradori, dy't earst wiidweidich in foarwurd en ynliedingen jout oer terrorisme en de ferljochtingsidealen (side 1-40). Dan komt it earste part: in ynterview mei Habermas (43-63), folge troch in essay fan Borradori oer Habermas syn fisy op it terrorisme (64-106). Yn it twadde part krije wy dan earst in ynterview mei Derrida (109-169) folge troch in essay fan Borradori oer Derrida syn fisy op it terrorisme (170-211). Daalks falt al op dat it ynterview mei Derrida (60 siden) folle langer is as dat mei Habermas (20 siden). Habermas jout him yn it ynterview ek folle minder as Derrida docht. By Habermas hat men it idee dat der in ynstitút oan it wurd is, Derrida is folle mear ek minske.

Habermas en Derrida jilde yn ús tiid as wichtige filosofen. Habermas (1929) is eins mear sosjaal wittenskipper as filosoof. By syn sykjen nei kritearia foar maatskippijkrityk kaam er lang om let wer by Kant út. Syn wichtichste wurk is Theorie des kommunikativen Handelns (2 delen, 1981), in ûnlêsber wurk yn de bêste filosofyske tradysje fan Kant en Hegel. Neffens Habermas taaste polityk en ekonomy troch systeemtwang (ferlykje Kafka) de libbenswrâld oan. Habermas liket etyk en rasjonaliteit te beskôgjen as yntrinsyk meiinoar ferbûn. Yn syn optimistysk fertrouwen op rede en ratio is er in typyske modernist, dêr't de post modernisten mear each ha foar it yrrasjonele en kreative yn de minske. Foar mear ynformaasje oer Habermas yn it Nederlânsk, sjoch: http://kubnw16.uvt.nl/~ljansen/filosoof/gesch/habermas.htm.

Derrida is mear postmodernistysk as modernistysk, hat ek each foar de yrrasjonaliteit fan de minske, foar it relative fan noarmen en sjocht net sasear in yntrinsike ferbining tusken ratio en etyk. Dêr't it biedwurd by Habermas it kommunikative hanneljen is, is it by Derrida dekonstruksje. Derrida wol de gongbere stereotype tinkwizen útholje troch se hast op Sokratyske wize yn twifel te lûken. Neffens modernisten as Habermas spilet er dêrtroch minsken dy't kwea wolle yn de kaart. Sjoch fierder: http://kubnw16.uvt.nl/~ljansen/filosoof/gesch/derrida.htm

Dizze beide grutte fjoertuorren litte no har ljocht skine oer de terroristyske oanslach begien op 11 septimber 2001, de ferneatiging fan de Twin Towers.

2. Wat is ferbale terreur? Oer de taal fan Habermas.
Dat frege ik mei ôf, mei ynholden lilkens, hast alle kearen dat Habermas oan it wurd kaam. Is ferbale terreur ek in foarm fan terreur? Hat ferbale terreur ek as doel om in grutte groep minsken fan in dialooch bûten te sluten? Is ferbale terreur net krekt in wapen fan it fundamintalisme? Is dit ferbale terreur:

"Men hoeft niet op Donald Davidson terug te grijpen om in te zien, dat het idee van een begripsschema, dat één onder meerdere werelden constitueert, helemaal niet zonder innerlijke tegenspraak gedacht kan worden. Men kan ook met gadameriaanse argumenten aantonen dat het idee van een in zichzelf besloten universum van betekenenissen, dat met andere universa van dit type incommensurabel is, een inconsistent begrip is."

Moat dit no sa? Nee fansels net. Habermas hoecht net sa te praten, en ik hoech my net sa oan te stellen. Habermas is ek mar in Dútsk professorke, opsletten yn syn beheinde miljeu, dy't mient dat er net serieus nommen wurde kin as er net yngewikkeld yn it kwadraat docht. Want as sels ik, dy't doch net bang bin foar metafoar en abstraksje, muoite ha te begripen wat Habermas überhaupt bedoelt, dan is der wat mis. En sagau as ik al begriep wat Habermas te sizzen hie, dan wie dat itselde as wat in trochhinne politikus tsjin in sjoernalist seit of oarsom as er mei problemen konfrontrearre wurdt. Nammentlik "wy losse it tegearre op", "in iepen dialooch oangean" en mear fan datsoarte klisjees dy't wier binne, dy't yn de praktyk brocht wurde moatte, mar dy net de namme fan filosofy fertsjinje.

Enfin, Habermas ferwiist yn boppesteand sitaat nei in diskusje dy't inkeld ûnder fakfilosofen bekend wêze sil (sjoch byg. Hein van Dongen "Geen gemene maat"), en dy't eins draait om de fraach oft noarmen en wearden relatyf of absolút binne. Mar om it sa dúdlik op te skriuwen, ja, dat mei in filosoof net. It gefaar by it oannimmen fan universeel jildige wearden en noarmen (sa't Habermas yn neifolging fan Kant docht) is dat it fansels je eigen noarmen en wearden binne dy't universeel binne (dus dy fan Kant en Habermas). Dat kin útdraaie op skyntollerânsje, twang en úteinliks fundamentalisme. It gefaar by relativisme is dat alles like goed liket te wêzen. It kin útdraaie op irrasjonalisme en anargy, hoe tolerant as it ynearsten earst ek liket.

Yn alle gefallen is de wize fan útdrukken fan Habermas, en fan in protte oare filosofen, de bêste manier om elke dialooch foargoed ûnmooglik te meitsjen. Hoe is in dialooch mei de oar mooglik as jo noch net iens in mienskiplike, en mienskiplik begryplike, taal brûke wolle, mar in stek om je eigen gedachten hinnesette troch it brûken fan ûnmooglik filosofejargon. Ja, yn in fakblêd is dat ynoarder. Mar dit boek wol in bydrage wêze oan de ynternasjonale diskusje tusken ... minsken ..., byneed yntellektuelen, net allinnich in hantsjefol fakfilosofen. It is typysk Habermas dat er syn taalgebrûk net oan syn publyk oanpasse kin, en de ynterviewer (Borradori) hie him dêr ek mear op fergje moatte: Borradori syn ynliedingen binne spitigernôch faak like dizich as Haberms syn praat. Mar ja, Kant/Habermas giet út fan de eigen noarmen en wearden, en fan de eigen taal, en dêr moat de oar him mar nei skikke!

3. De fisy fan Habermas op 11 septimber.
Lokkich is de taal fan Habermas net oeral sa obskuer en fan de wrâld ôfsletten as hjirboppe suggerearre. Ik sil in pear haadpunten yn syn reaksje oanstippe.

Krekt as in protte oare kritisy wiist Habermas op it feit dat Amearika him opsmyt as fertsjintwurdiger fan noarmen en wearden wylst datselde Amearika him ferset tsjin de ynstelling fan in ynternasjonaal gerjochtshof en fertrout op dêrmei stridige nasjonale militêre tribunalen. Ok, yn oarder, wol bekend fansels. Fierders wiist Habermas derop dat pas fan fundamentalisme sprake is as leauwigen de allinnichhearskippij fan har lear yn in pluralistyske wâld, mei geweld, trochsette wolle. Fraach is wol hoe't dat weromslaan sil op de eigen Ferljochtingsidealen fan Habermas, dy't delkomme of demokrasy en lykberjochtiging fan yndividuen. Noch ôfsjoen fan it feit dat yn ús kapitalistyske maatskippij gjin sprake is fan lykberjochtiging of demokrasy. Kinne sokke wearden yn in dialooch, in "yntersubjektyf petear", loslitten wurde as dat foar in kompromis nedich is? Habermas skriuwt fundamintalistyske ideeën foar in part ta oan earmoed en ferpaupering (side 55), en sjocht it Westen as in "sivilisearjende macht". Is sok paternalisme in goede yngong foar in dialooch? Is it wier? It bline optimisme fan Habermas is dochs wol wat út de tiid. En konkreet wurdt er nearne yn it ynterview, dat beslút mei krityske kanttekeningen by it feit dat New Yorkse brânwarmannen as helden sjoen wurden. Habermas sitearret dan Brecht "wee het land dat helden nodig heeft". Soks is wol grappich yn in boek dêr't Habermas sels troch Borradori as in held fan 'e geast presentearre wurdt. Mar it bliuwt in bernige klisjeekanttekening fan immen dy't yn myn ûnearbiedige eagen perfoarst net as in grut of orisjineel tinker karakterisearre wurde kin. Dan is Jacques Derrida in folle nijsgjirriger tinker.

4. De taal fan Derrida
Derrida kin der ek wat fan. Laitsje moast ik doe't ik dit stealtsje fan obskurantisme lies (114):

(Derrida) Dat is de reden waarom alle 'filosofische' vragen open blijven, wellicht zelfs de grenzen van de filosofie zelve te buiten gaan, zodra het erom gaat de gebeurtenis te denken.
Borradori: U doelt hier op 'gebeurtenis' in heideggeriaanse zin?
Derrida: Ongetwijfels, maar dan, merkwaardigerwijs, in dier voege dat Heideggers idee fan Ereignis in de zin van gebeurtenis niet alleen in verband wordt gebracht met Ereignis in de zin van toe-eigening van het eigene, maar ook met een zekere ont-eigening die Heidegger zelf als Enteignis aanduidt.

Opfallend is dat Derrida allinnich oan it begjin fan it ynterview efkes mei de obskurantysk-hermeneutysk-fakfilosofyske spierballen rôlet. Dêrnei drukt er him helder en begryplik út en hat er ek nijsgjirrige dingen te sizzen.

5. De fisy fan Derrida op 11 septimber.
Derrida hat in bredere blik as Habermas. Dêr't Habermas yn 11 septimber in gelegenheid sjocht om de Ferljochtingsidealen wer ris út te wierjen, hat Derrida folle mear each foar de kontradiksjes, en fynt reden foar pessimisme, mar lit dochs de hoop net farre. It úteinlikse boadskip fan Derrida is itselde as dat fan Habermas: de dialooch mei de oar. Mar Derrida hat dêrby net sasear in oplizzen fan westerske noarmen en wearden yn de holle. Derrida is him derfan bewust dat sa'n dialooch wat nijs opsmite kin, dat it akseptearjen fan de oar ek ynhâldt dat je eigen noarmen in wearden op losse skroeven komme te stean. By Habermas oerhearsket de eangst foar it loslitten fan de eigen noarmen en wearden, by Derrida is dat minder it gefal.

Derrida merkt ek op dat de oanslach krekt safolle omtinken krige omdat it yn Europa/Amearika plakfûn. Deselde oanslach, yn bygelyks Oeganda, hie folle minder opskuor teweibrocht. Om deselde reden hat de Nazimoard op de Joaden yn de twadde Wrâldoarloch folle mear omtinken krigen as de moard fan de Turken op de Armenen (1,5 miljoen) yn de earste Wrâldoarloch. As de Macht, mei haadletter M, sels oanpakt, mishannele wurdt, dan is der in taboe trochbrutsen. Dan is dat in traumatyske ûnderfining. Krekt sa't de moard op Theo van Gogh ús folle mear docht as de moard op in skriuwer yn in willekeurich bûtenlân.

Derrida wiist der ek wiidweidich op dat terroristen as Bin Laden oarspronklik krekt oplaat binne troch de Feriene Steaten fanwege de striid tsjin de Russen om Afghanistan. Dêrom is har wurkwize ek sa modern en effektyf. Amearika hat ommers al folle faker de dûbelde fout makke en bewapenje ûndemokratyske regimes en organisaasjes, dy't har letter tsjin Amearika kearden. Sadam Hussein hat ek lang in freon fan Amearika west. En wat Hussein en Bin Laden útfrieten doe't se noch freon fan Amearika wiene, wurdt troch Amearika gjin terrorisme neamd (lykas Hussein syn moard op de Koerden), mar as it harsels treft al. Wylst it yn beide gefallen om de moard op ûnskuldige boargers giet.

Derrida wiist derop dat Amearika der baat by hat om it terrorisme te mystifisearjen as de "as van het kwaad", en al sa. Dan kinne se ekstreme maatregels der makliker trochdrukke en ha se skynber in reden om noch autistysker op te treden, sûnder respekt foar de ynternasjonale rjochtsoarder. En wa't net meiwurket mei Amearika is in fijân. De terroristen ha ek belang by sa'n mystifikaasje: ekstremisten ha belang by ekstremisme en by media-oandacht. Sa ferjit men hast dat Amearika krekt as Israel en oare lannen al jierrenlang VN-resolúsjes lytsachtet.

Oan de positive kant wol Derrida krekt as Habermas helpe en prate. Derrida, oars as Habermas, hat dêrby oandacht foar de moslims sels (142):

"We moeten datgene wat islam genoemd wordt en wat 'Arabisch' heet helpen zichzelf te bevrijden van zulk een gewelddadig dogmatisme. We moeten diegenen helpen die op heroische wijze van binnenuit in deze richting strijd leveren, of het daarbij nu om politiek in engere zin gaat, dan wel om zoiets als het interpreteren van de Koran."

Itselde jildt no foar Nederlân. Der lykje twa partijen te wêzen: net-moslims en moslims. Yn beide partijen sitte minsken dy't miene belang te hawwen by ekstremisme en radikalisearring: dy stekke skoallen en tsjerken en moskkees yn de brân en fermoardzje minsken. Beide partijen moatte it deroer iens wêze dat se dy ekstremistyske eleminten útskeakelje en útskeakelje wolle, sûnder it rjocht te skeinen fansels. It dialooch-model is, yn myn eagen, allinnich fan tapassing op de grutte groep net ekstremistyske minsken: moslims en net-moslims. As immen sjit en brânt, dan is men mei sa'nen útpraat.

Derrida wiist derop dat wy lykwols maklik praten ha, as it om demokrasy giet. Wy binne ryk. En wy dogge net folle om ta in gelikenser ferdieling fan rykdom yn de wrâld te kommen. Al te grutte ynkommensferskillen noegje no ienris út ta geweld.

De dialooch mei Derrida beslút mei in hiel stik oer it begryp 'ferjouwing' yn relaasje ta misdie. Derrida wiist derop dat ferjouwing by alle trije Abrahamityske religy's in rol spilet: Joadedom, kristendom en Islam, wylst it by de Yndo-Europeeske folken hast gjin rol spilet, lykas Nietzsche ek al ris opmurken hat. Dat brocht my op it punt dat ferjouwing in manier is om mei ûnrjocht klear te kommen. Hoe wier as dat wêze mei, fraach is oft dat it wichtichst yn it libben is: wachtsje op ûnrjocht en dan stribje nei ferjouwing. Ik soe it libben folle leaver sjen wolle as eat dêr't men wat fan meitsje wol (meitsje, konstrearje), ta in ding dêr't men grutsk op is. Bij ferjouwing leit de klam op lijen en de ferlossing dêrfan. By grutskens leit de klam op it geniet fan prestaasjes en fan it kreative, konstruktive. Dat lêste mis ik systematysk yn de trije Abrahamityske religys: in God dy't grutsk op syn minsken wêze kin. En alle trije religy's binne yn har hillige skriften alderûnferdraachsumst foar ûnleauwigen oer. Lykwols ha dyselde religys gelyk mei in grut part fan har krityk op ús westerske kultuer. It is wier dat it swolgjen yn jild, seks en iten, de ferslaving dêroan, it leauwe dêryn, in sterke greep op de westerske minsken hat. Wolfeart bedjert. Der wurdt yn de petearen mei Derrida en Habermas genôch oer polityk sein, mar ik mis in konkrete krityk op de geastlike stân fan saken yn ús eigen kultuer, in krityk op it ûnderwiis, in krityk op it brek oan selsbehearsking by de yndividuen dy't ús kultuer produsearret.

6. Beslút mei persoanlie noaten
"Filosofy in een tijd van terreur" is de muoite wurdich om de tosken ris op te setten, al hie it beslist folle flotter en dúdliker skreaun wurde moatten. Krekt de aktualiteit, de iepen dialooch, fertsjinnet helderens. En wa't de dialooch wol, moat ek de wil ha om himsels sa helder mooglik út te drukken, al is men dan ek kwetsberder foar oanfallen fan tredden. Persoanlik leau ik (!) dat in dialooch mei fertsjinwurdigers fan in Abrahamityske religy yn lêste ynstânsje ûnmooglik is, omdat yn dy religy's de oarstinkende, de ûnleauwige, oan ien trie wei as it kwea ôfskildere wurdt. Pluriformiteit en monoteïsme binne miskien net meiinoar te ferienigjen. Fierders sterke it boek my yn myn foarnimmen om op myn eigen tige beskieden en teoretyske wize de moard op Theo van Gogh te ferwurkjen: ik ferdjipje my op it heden yn de skiednis fan de Islam en ik lês de Koran. Minister Donner hat okkerdeis de moard op Van Gogh ymplisyt rjochtfeardige troch it artikel yn de grûnwet oer de strafberens fan it kwetsen fan it religieuze fiellen wer ynfiere te wollen. Mar ik ha my as lyts jonkje al kwetst field doe't ik lies wat kristenen my yn it libben nei de dea tatochten. Ik tocht dan, hoe doare je soks fan in oar te tinken! No't ik mear yl op de siel ha, sjoch ik net yn wêrom agnostisy en ateïsten al kwetst wurde meie en leauwigen net. In ateïst is like serieus en oprjocht yn syn tinken oer it ûnbedjiplik mystearje fan hielal en libben as in oanhinger fan in Abrahamityske religy. It sear sit djip! Tiid foar ferjouwing ....