Eric Hoekstra

 

Wat is literr engaazjemint en hoe kin it genzen wurde?

 

1.

 

"Nea hawwe se dan ek ddliker sjen litten as mei dit boek dat se teoretysk tranzearre binne. Se hantearje yn wzen al mear as tritich jier deselde literrteoretyske tgongspunten, dy't weromgeane op de jierren sechstich, op de tiid fan it ferplichte foarmeksperimint en it opleine engaazjemint.

(Jabik Veenbaas yn LC, oanhelle op:

http://www.waldnet.com/forum/read.php?f=2&i=3&t=1)"

 

Engaazjemint. It sitaat fan Veenbaas seit it al. It is sa'n propagandaterm tfn troch de linkse ayatollah's. Unlsbere boeken koe sa dochs noch in morele wearde taskreaun wurde. Der bestiet sels in boek mei as titel "Wat is links? Vraaggesprekken over literair engagement." Ddliker koe it foaroardiel net ferwurde wurde: Engaazjemint is yn rnten dyt gjin tsjinspraak dulzje per definysje links engaazjemint. Ddlik is ek dat der fan in diskusje gjin sprake wze kin as der mar ien soart fan engaazjemint bestiet. Ja, de lju meie dan wat neipetearje oer hoefolle ingels der op in nudle sitte kinne, lykas de teologen fiifhndert jier ferlyn diene. Mar tiden hawwe tiden.

 

De term "literr engaazjemint" is om te begjinnen al sa'n propagandaterm dy't fan alle kanten misliedt. Om te begjinnen wurdt it hiel faak brkt yn de betsjutting "links engaazjemint". En wat is dat dan? Dat is sosjaal engaazjemint. Wat hat it dan mei literatuer te krijen? In skriuwer draacht yn syn wurk dat links-sosjale engaazjemint t. Aha. Trinus Riemersma syn kollum yn de LC, by de dea fan Reve, wie dr in treffend foarbyld fan. Riemersma fersmyt it wurk fan Reve omdat de persoan fan Reve yn syn publike tlittingen net gench opkommen is foar de "ferhddke minske". En wa is dy ferhddke minske foar Riemersma? In WAO-er, nei alle gedachten, in minimumlijer, steuntrekker of folk dat by in rinnende bn stiet. Miskien yn in fabryk? Goed en kwea ta it simpele swart en wyt werombrocht: de arbeider is goed, de direkteur is ferkeard.

 

Tiden ha tiden. Engaazjemint as sosjaal engaazjemint is pass, wurdt oanfield as in ding fan it ferline, lderwetsk, efterhelle. Sa't ik ls op it weblog fan Cornelis van het Reve, nee, van der Wal:

 

Marga Claus is in fleurich en grappich minske, mei engaazjemint. Ja, it bestiet noch!

(http://cornelisvanderwal.web-log.nl/, 8 april 2006)

 

Ja it bestiet noch! Dat betsjut safolle as: ik ha der noch ien fn! In echten ien, ien dyt engaazjemint net mei de mle beliedt lykas de Mulischen de Riemersmas ...

 

2. 

 

Nee, dat wie gjin literr engaazjemint, al dy sosjalistyske yntellektuelen opienpakt as fiskgraten yn in kranteside. En mar lbje op alles en iderien dy't har tsjinspriek, op in Reve dy't har tsjinspriek, suver in ienling yn dy tiid. Om yn diskusje te gean moatte je earst fststelle of ien wol tsjinsprutsen wurde wol. De spastyske reaksjes op Reve makken ddlik dat de lju om te begjinnen net mei tsjinspraak omgean koene.

 

Mar wat is literr engaazjemint dan al? Yn positive sin? Wat soe it wze moatte? Watfoar etyske ymperatyf sille wy de skriuwers oplizze? Want mei de term "literr engaazjemint" stelle wy likegoed as de ferachte sosjalistyske yntellektuelen in etyske ymperatyf op, in "sa-heart-it-te-wzen", in "dit-is-goed" en in "dat-is-ferkeard".

 

Dit is myn definysje fan engaazjemint, in idealistyske definysje ... Engaazjemint is it werstean fan de winsk om oarstinkenden (de fijn) it swijen op te lizzen. Ja, wy wjerhlde s almeast fan fysyk geweld om oarstinkenden it swijen op te lizzen. Op in inkelde tsndering nei dy't ik efkes memorearje wol. De linkse aktivist X. fn it al nedich om syn 'fijn'  it swijen op te lizzen. Allyksa de islamityske aktivist Y. Mar dat is tsnderlik. Der binne ek beskaafdere manieren om je fijn it swijen op te lizzen, lykas driigjen, yntimidearjen en kweasprekken. Der bestiet ek sokssawat as ferbale yntimidaasje, falske beskuldiging, sjantaazje en kweasprekkerij.

 

In oare beskaafde metoade om ien it swijen op te lizzen is troch him it wurd net te jaan. In foarbyld is de Underlnske Courant. De Underlnske Courant hie it yn bettere tiden foar de moade en lit trije ungelikens tinkende haadredakteuren oan it wurd. Ut en troch skreau de rjochtse haadredakteur de kollum, t en troch de sosjalistyske en t en troch de kristlike. Alsa wiene de trije grutte tinkrjochtings fertsjintwurdige yn dy krante. Mar de haadredaksje waard oermastere troch de winsk om de tsjinstanner it swijen op te lizzen. En tsintwurdich ferkundiget de hiele haadredaksje it linkse evangeelje, mei in air dat Verf goed beskreaun hat yn in rede tsprutsen yn it media-kafee fan Omrop Frysln:

 

Om in echte sjoernalist te wzen - en wat provinsjaler as jo wurkje moatte, wat sterker de winsk is om jin dochs fral te profilearjen as in echte sjoernalist - om in oprjochte sjoernalist te wzen dus moatte jo ek in hlding hawwe fan: fertel my wat. Ik wit krekt hoe't dit fierder giet. Eins moatte jo in bytsje nferskillich stean foar al dat gewoane minske geskrep en gekreau oer.

 

Sjoch, dat is gjin engaazjemint mear. Dat is it tsjinoerstelde fan engaazjemint sat ik dat ferstean. Dat is de Dea yn de Pt. Religy's litte har by tstek oermasterje troch de winsk en lis de tsjinstanner it swijen op: de lzers en de oarstinkenden. Dy lsten wurde ek deaswijd, se komme yn de hel.

 

Wr komt de winsk ta engaazjemint wei? Wa hat it s leard dat wy dernei stribje moasten en werstean de winsk om de tsjinstanner te ferneatigjen? Wa hat de dialooch tfn? Dat wiene de alde Griken, mear yn it bysnder Socrates en de rnte om him hinne. Dy hiene safolle niget oan tsjinspraak, oan it sykjen nei wierheid troch te kommunisearjen. Dy wille woene de sokratisy har net ntsizze litte. Ja, men koe wol winne troch religieus te wurden, meitsje fan jin tsjinstanner in duvel en stjit him yn de hel (en wis, t selsferdigening is it soms nedich). Mar leaver prate men mei de oarstinkende, wjerlei men him, en ja, twong men him om it spul neffens nije regels spyljen.

 

Mar altyd komme der in stim dy't de oar it swijen oplizze wol, en dy stim sprekt yn ssels. En hy sprekt lder yn s neigeraden as wy manmachtiger binne. Drom stiet de mearderheid altiten faai. Mar wa stiet net faai? Wa soe net wolle dat de tsjinspraak ophold en dat de wrld neffens jins winsk ynrjochte wurde soe? Soe dat net de himel op ierde wze?

 

3.

 

Te Flearmshzen, besiden Koartenbrek, twisken Hylpen en Peazens, - ik kin it sa krekt opjaan troch dat ik der west ha en jim licht net – dr wier yn koarte tiid de beskaving ek al hurd tanommen, trochdat der in dominy kommen wie te stean, dyt better biljertspylje koe as preken opmeitsje. Dy lde geast, dy hie dominy dominy dert witten te krijen en de nije geast fan in froalik kristendom – sat hy it neamde – hied er deryn brocht.

(Baas Bakker iepenbiere sprekker, Ald en Nij, T.G. van der Meulen, 238)

 

Wat wie it literr engaazjemint fan Reve? Ik soe sizze, hy hie de moed en presentearje s syn perspektyf. Dat wy witte soene dat syn perspektyf der ek wie, en haw der wille fan. Ik alteast ha der in protte wille fan hn. Ferwurde mei humor, weemoed en folsinnen dy't yn de Nederlnske taal as yn stien byldhoud binne. Syn publike optredens makke ddlik hoe'n bytsje tsjinspraak as de sosjalistyske yntellektuelen mar ha koene. Hoe min at se de wierheid ynskatte koene. En sels in Riemersma makket himsels no noch belachlik troch deryn te traapjen. Riemersma dy't opkomt oar de ferhddke minske en syn hs fol asylsikers hat ... ja ja meirinne mei de mediaklibers dy't allegear itselde perspektyf ferkundigje. Ik wurdearje skriuwers om de perspektiven dy't se ferkundigje. Oars soe ik engaazjemint net omskriuwe kinne.

 

Fan de njoggentjinde-ieuske skriuwers wurdt nea sein dat se engazjearre wiene. Nee, dat wiene ferfelende moralisten omdat se warskgen foar drank, omdat se de al te nrjochtfeardige ferdieling fan materile saken op de aginda setten, omdat se fatsoen en tefredenheid as tsjinkrften tsjin persoanlike ndeugden seagen. Hoe kin dat no? Dy njoggentjinde ieuwers, dyt diene wat se seine, dy wiene pas wier sosjaal engazjearre. Not de harddrugs en de wapens de middelbere skoalle binnen rgelje wurde twa fragen dyt men as ferldere beskge wer aktueel:

 

          Wat is beskaving en hoe kinne wy dat befoarderje?

          Is de wiere betsjutting fan engazjearre wzen net gewoanwei it ferkundigjen fan fragen omtrint deugd en fatsoen?

 

Moatte wy wer njoggentjinde-ieuwers wurde? Wat elkenien ferldere tocht is no wer nij en modern? Yn alle gefallen is moraal nijsgjirriger as wat flauwe typografyske trkjes. Och de moed om te sizzen wat je op oare plakken net hearre sille. Yn dy sin wurdearje ik sels de Fryske beweging fan de foarige ieu as wat nijs. Se hiene de moed wat nijs te besykjen. Net it bewende kowepaadsje frinne dat de Nederlnske taal is. Mar de nwisse bosken en sompen fan de Fryske taal iepenlizze. Net yn de hingelmatte kzje fan de lang ferlyn konstruearre Nederlnske identiteit. Mar sels in identiteit konstruearje. Dr sjoch ik in moed, in aventuerlikens, dy't ik wurdearje, al hoefolle as der op oan te merken is. It is dochs in besykjen ta in nij perspektyf te slagjen. De Fryske beweging, dat is ek engaazjemint.

 

Moaie literatuer toant my kanten fan de minsken dyt net oan bod komme, omdat de wrld fan it heden erflik en ivich in wrld fan klisjees wze sil. It giet net om de ferhddke minske, lykas Riemersma ha wol. It giet om kanten oan de minske dyt ferhddke, of leaver, net sjoen wurde: dat kin earmoed wze, of ferslaving, of belied, mar it kinne ek allerhanne psychologyske eigenskippen of filosofyske sjochwizen wze dyt net yn tel of sels nbekend binne. Literatuer as aventoer. Tour de force. It forsearjen fan de poarten fan de geast, dat de earen achter de earen ek iepen bliuwe.