Eric Hoekstra Rubryk "Taalgenoat en taalgeniet" fan it Friesch Dagblad

01. Dronkene kroaden (12-02-2000).
02. De būtEdoar of de būtENdoar? (11-03-2000).
03. Geef Frysk (25-03-2000).
04. Unbegeanber (29-04-2000).
05. Digitale Biblioteek Fryske Letteren (20-05-2000).
06. Net al te folle 'folle' (10-06-2000).
07. Unsin oer it Frysk by de VPRO! (24-06-2000).
08. Eurodialektology (08-07-2000).
09. Gjin deike śt (19-08-2000).
10. ŪNT-tiidwurden (09-09-2000).
11. Fan 'e jūnich of fan 'e jūn (30-09-2000).
12. Is WEL wol WOL? (21-10-2000).
13. (mei Arjen Hut) -ENS of -HEID? (11-11-2000).
14. Wat west kinnen hie (02-12-2000).
15. ... en dy net bespotlik mar sierlik (23-12-2000).
16. Plaknammen yn Fryslān (13-01-2001).
17. Hoe Frysk is Grinslān? (03-02-2001).
18. Moai Hollānsk (24-02-2001).
19. Liet him ūnferskillich wźze, hja ljeave harpelūd ... (07-04-2001).
20. Sinbou yn sprektaal (28-04-2001).
21. Fan op oan (19-05-2001).
22. Zodat, sadat en dat (09-06-2001).
23. Wźryn't, wźrby't! (30-06-2001).
24. Tastannen op it plysjeburo (21-07-2001).
25. Us Men (11-08-2001).
26. Sjenners of sjoggers? (01-09-2001).
27. Op 'en gausten, op it gaust (20-07-2002).
28. Meast ferneamd of ferneamdst (10-08-2002).
29. Hoefolle Fryske wurden steane der op Ynternet? (31-08-2002).
30. TE tusken tiidwurden (21-09-2002).
31. Gearstallingen mei SKIEP- en SKIEPPE- (12-10-2002).
32. Ljouwert en syn of har bewenners? (02-11-2002).
33. Frysk, Ingelsk en De Vries (16-11-2002).
34. Liever ljevver (14-12-2002).
35. Omwenjenden en omwenners (01-02-2003).
36. "Goedens", "goodness" sūnder "goedenis" (11-01-2003).
37. Net fan doel en ... (22-02-2003).
38. De Swolster kant śt wei (15-03-2003).
39. In snel of in stop (05-04-2003).
40. Sok ding fyn / ik grut behagen yn (26-04-2003).
41. Likefolle (17-05-2003).
42. Lykfolwat (07-06-2003).
43. Flugger klear as soe (01-11-2003).
44. 'Ek mar eat' is neat (24-01-2004).
45. Trekke en lūke (04-10-2003).
46. Ungelyk, ōfhinklik, ferskillend (25-10-2003).
47. By de hannen omt ōf (06-03-2004).
48. Op it skriemen (omt) ōf (13-03-2004).
49. Wat is "voedsel" yn it Frysk? (10-04-2004).
50. Wat tinkst wat (08-05-2004).
51. Withoefaak, withoefolle (06-11-2004).
52. Neat gjin 'helemaal'. (13-11-2004).
53. Mar en goed en kwea (12-06-2004).
54. Skellerij (29-05-2004).
55. Europa. Bźst belangryk (19-06-2004).
56. Tsjerke as mislediging (03-07-2004).
57. Cool! (24-07-2004).
58. Fet (21-08-2004).
59. Doge jo wol? (11-09-2004).
60. Seksualiteit is neat.
61. Ferjamme en oare flokken (02-10-2004).
62. Flok, ferflokking, skelwurd.
63. Moslims yn de Fryske literatuer (06-12-2004).
64. Ik tink fan ... (01-10-2005)
65. Binne wy dūbeltsjes of kwartsjes? (10-09-2005)
66. Jild, leafde en wy. (20-08-2005)
67. In trije meubeleminten (29-10-2005).
68. Hokker? (12-11-2005)
69. Al hoe't se ...(10-12-2005).
70. Ploffers en rūzers (21-01-06).
71. Super S (04-02-06).
72. De J trijetalich (22-02-06).

73. Spegelje: tl-lt, sr-rs / Wurden as berchtop (08-04-06).
74. Bist in pop! (29-04-06).
75. Myn allerswietste sūkberbek. (20-05-06).
76. Manlju en mannen ()
77. Oer fuotbalderaasje en iteraasje( 01-07-2006).

 

 

01. Dronkene kroaden (12-02-2000).

"Hy wie sa dronken as in kroade", seine de buorlju fan de man dy't mei syn blauwe bestelbus troch śs tśnstekje ried. De plysje dy't proses-ferbaal opmakke sette dat lykwols net oer as: "de verdachte was volgens buurtbewoners zo dronken als een kruiwagen".

Dźr sil de goede man twa redenen foar hān ha. Yn it foarste plak komt de śtdrukking "zo dronken als een kruiwagen" yn it Nederlānsk net foar. Dźr soe men earder sizze "zo dronken als een tor" of "als een maleier" of "als een kanon". Mar twad is it ek sa dat offisjeel taalgebrūk fij is fan de "metafoaryske graadoantsjutting", of yn gewoane minsketaal: gjin ferlikingen. Yn plak fan in ferliking mei "als" sil yn it proses-ferbaal soksawat stean as "de verdachte was volgens buurtbewoners 'buitengewoon dronken'".

"Buitengewoon dronken" of "sa dronken as in kroade"? Wat is it ferskil noch? De ferliking "as in kroade" makket it sintsje wat smeudiger, wat persoanliker, wat emosjoneler, en in proses-ferbaal wol fansels no krekt net smeudich, persoanlik en emosjoneel wźze. Betsjuttingsferskil tusken "buitengewoon dronken" en "sa dronken as in kroade" liket der lykwols net te wźzen.

It is gjin tafal dat in stik boereark lykas in kroade yn Fryske ferlikingen opdūkt. Kroaden hearre no ienris by de Fryske boerekultuer fan al-den-dei śt it ferline. Yn it Hollānsk dūkt dźr foar oer it koloniale ferline op yn "zo dronken as in maleier". De obsesje mei tuorren ("zo dronken als een tor") fetsje we net sūnder gemaksucht mar op as in utering fan Hollānske benyptens.

Yn de provinsje Fryslān sels fine we njonken "kroade" ek noch de Stellingwarver "krōōjje" en de Bildtse "kroiwagen". Hoe komme minsken der no by om ien syn dronkenens mei in kroade te ferlykjen? Ha jo wolris in dronken kroade sjoen? No dan! Hoe kin ien dan sa dronken as in kroade wźze? En dochs wurdt it sein en klinkt it śs skoan yn 'e earen.Men soe fan tinken ha kinne dat dronken minsken yn de kroade ōffierd wurde. "Sa dronken as in kroade" soe dan komme fan "sa dronken as minsken dy't yn in kroade ōffierd wurde moatte". Ik betwifelje dat. Want wat moatte we śs dan foarstelle by "zo dronken als een tor" en "als een kanon"?

Men kriget it idee dat men, yn fry taalgebrūk, alles ynfolje kin op de stippeltsjes yn: "sa dronken as ...". Yndie, men kin sels sizze "sa dronken as wat". As wat dan? No, dat makket net śt. Folje mar wat geks yn: sa dronken as in brike muorre, sa dronken as in FIAT PANDA, sa dronken as de see, sa dronken as it gers. It beart my net raar yn 'e earen, dat wol sizze, ik begryp daalks wat mei dy gekke ferlikingen bedoeld wurdt. En as ien gjin gekke ferliking betinke kin, kin er altyd "as wat" brūke. "Sa dronken as ..." betsjut altyd "tige dronken", wat der ek op de stippeltsjes komt te stean". Ik wol fansels net as de René Dykstra fan de taalkunde bekend stean (Mister Plagiaat) dat ik sis der no daalks mar by dat der oardel jier ferlyn in enkźte fan de Stichting Nederlandse Dialecten oer dit ūnderwerp yn de kranten stien hat. Yn dy enkźte waard ūnder oaren frege nei ferlikingen mei "dronken", en de risseltaten binne publisearre yn it fyfte Dialectenboek mei as namme In Vergelijking met Dieren. Het Dialectenboek 5. Ik ha it haadstikje oer Fryslān dźryn skreaun, dat sadwaande.

By einsluten wol ik eefkes wize op de aardichheid fan ferlikingen. Ferlikingen binne wat śt de moade op dit stuit. Wźrom? Ik tink, se passe net by it unifoarmearjende en kontrolearjende karakter fan de almachtige standerttaal. In ferliking hat faak wat wylds, wat spontaans, en is gauris in utering fan kreatyf taalgebrūk. Guon minsken jouwe de pree oan de autoriteit fan it wurdboek boppe kreatyf taalgebrūk. De lźste tiid wurdt kreativiteit lykwols heger oanslein as yn it ferline dat ik ferwachtsje dat it net lang duorje sil of de ferliking sil ek yn oansjen winne. Dat is sa wis as de bank (as ebbe en tij, as dat twa en twa fjouwer is).

02. De būtEdoar of de būtENdoar? (11-03-2000).

As der tefolle minsken oer in simpel putsje gear moatte, dan jeie se de boel yn 'e bulten. In staveringskommisje is net de optelsom fan alle knappe koppen dy't der yn sitte mar earder de domste gemiene dieler. Maarten Klein analysearre yn "Kleintje Nieuwe Spelling" mei ynholden sinisme de lźste Nederlānske staveringsferoaring. It giet dan benammen om de kar tusken de oergongslūden E- en -EN- yn wurden lykas "weduwEcongres" en "wiskundigENcongres". Want sa is it no regele. De widdo's moatte it mei in -E- dwaan wylst de wiskundigen har kongres mei -EN- skriuwe meie. Soks is fansels net goed te praten en je wolle net iens witte hokfoar healwize redenaasje dźr efter stiket (taalburokraten kinne "Het Groene Boekje" rieplachtsje mar hja sille grif al op 'e hichte wźze). Oare dwaasheden fan 'e Nederlānske stavering binne "hartElust" njonken "hartENkreet", "paddEstoel" njonken "elfENbankje" en "kattEkruid" njonken "kattENstaart".

Nee, dan is de saak yn it Frysk wat dśdliker. Wy staverje in N as we in N sizze, en as we gjin N sizze dan staverje wy him ek net. It meartal fan "par" is "parrEN", wy sprekke dźr in N śt en dus skriuwe wy dy ek. Mar yn "parrEbeam" sprekke wy gjin N śt en dat is fan dy gefolgen dat wy him ek net skriuwe. Wylst de Hollānske "perENboom" en de "kattENstaart" mei in letterlik en figuerlik stomme N skreaun wurde moatte.

Oan it Frysk is oars ek dśdlik te fernimmen dat oergongslūd en meartal net folle mei-inoar te krijen ha, lykas "het Groene Boekje" foar it Hollānsk ha wol. Ommers, yn it Hollānsk kinne je tinke dat "peren" as meartal en "peren" yn "peren-boom" wat mei-inoar te krijen ha, om't se yn beide gefallen op deselde manear śtsprutsen wurde. Yn it Frysk is der in dśdlik śtspraakferskil tusken "parren" as meartal en it earste part "parre-" fan 'e gearstalling "parrebeam". Mar ek yn it Hollānsk hat "rijstEbrij" neat mei it meartal fan "rijst" te krijen.

De sitewaasje mei it oergongslūd mei yn it Frysk dśdliker wźze as yn it Hollānsk, dochs binne der ek yn it Frysk wol tūkelteammen. Yn gearstallingen mei "binnen-" en "būten-" sprekt de ien de N oan 'e ein fan it wurd al śt, de oar net. Wat sizze jo sels thśs? Is it "būtedoar" of "būtendoar", "binnebān" of "binnenbān", of ha jo beide wol heard? Okee, it wurdboek fan 'e Akademy hat as standertfoarm "būtendoar" en "binnenbān" opnommen. By de foarheaksels "binne-" en "būte-" wurde je trochferwiisd nei "binnen-" en "būten-". De foarmen mei de N lykje de noarm foar de standerttaal te wźzen. De standerttaal oppenearret him trochstrings as de skriuwtaal. Lit śs dźrom ris yn 'e Taaldatabank sjen fan 'e Fryske Akademy, want dy sit ommers fol mei skriuwtaal. Dźr binne ferskate Fryske boeken yn ynlźzen, byinoar likernōch 25 miljoen wurden. In miny-ūndersykje bringt foar it ljocht dat de foarm "būtedoar" him 94 kear yn 'e Taaldatabank oppenearret, wylst de standertfoarm "būtendoar" 1835 kear foarkomt.

Skriuwers dy't de foarm sūnder N in protte brūke binne bygelyks Simke Kloosterman, Jan Jelles Hof en G. Burgy, skriuwers dy't yn 'e Wālden of de Sśdwesthoeke taholden. Dat bringt jin op it idee dat it wolris in dialektferskil wźze koe om de N by "binne(n)bān" en "būte(n)doar" al as net te brūken. Eefkes yn 'e dialektkaarten fan 'e Fryske Akademy omsneupe en ja hear: der binne sān kaarten mei gearstallingen mei "binnen-" en "būten-" en dy jouwe allegearre itselde byld te sjen. Fral op 'e Klaai is it bygelyks "būtenbocht" en "binnenkant" mei N, en fral yn 'e Sśdwesthoeke en de Wālden is it "būtebocht" en "binnekant" sūnder N.

03. Geef Frysk (25-03-2000).

Wat binne de ferskillen tusken Geef Frysk en Min Frysk? Ik kin trije betinke. Foarst, in Geef-Frysk-prater ken folle mear Geef-Fryske wurden as in Min-Frysk-prater. Twad, in Geef-Frysk-prater hat gauris wurden en śtdrukkingen ta syn foldwaan dy't net op har Hollānske wjergaders lykje. Sa sil de geve sprekker njonken it Hollānske en ynternationale "aktyf" (Ingelsk "active", Dśtsk "aktiv", Spaansk "activo") ek noch it wurd "warber" kenne. En yn plak fan "dat hat nut oplevere" ken er ek noch it Frysk-idiomatyske "dat hat fertuten dien". "Dat hat nut oplevere" is net ūn-Frysk, mar it ferskilt as idioom net fan it Hollānske "dat heeft nut opgeleverd". Trochdat dat lźste sa op it Hollānsk liket, is it makliker te ūnthālden en heart men it ek faker. Sa wurdt "dat hat fertuten dien" stadichoan śt it plak krongen troch "dat hat nut oplevere". Sa stiet de "kivyt" fan 'e Sśdwesthoeke ek sterker as de "ljip" fan 'e Klaai want de kivyt wurdt stipe troch de Hollānske "kieviet".

No is it Frysk ūnderweis nei de earedivyzje fan 'e standerttalen. Dat kin allinne slagje as it Frysk net in twadderangs Hollānsk is. Om it eigen aard foar it Hollānsk oer te beklamjen nimt men by de standardisearring fan it Frysk "ljip" foar kar en net "kivyt", en "fertuten dwaan" en net "nut opleverje".

As jo as trochhinne Fries Geef Frysk leare, wźr ha jo dan mear fertuten fan: fan ljippen en oare fūgels of fan in śtdrukking dy't min ofte mear de betsjutting hat "nut opleverje"? Sjoch, dy ljippen en kiviten, dat is in tydlike saak: dy fūgeltsjes spylje in minmachtige rol yn śs kultuer. Mar der binne saken by de rūs dy't fertuten dogge of dy't just gjin fertuten dogge. Dat, om it Frysk fan it Hollānsk ōf te swetten kinne je de ljippen en de kiviten better gewurde litte. Ynstee dźrfan kinne je de tiid en enerzjy dy't je oerhālde better brūke om nuttiger śtdrukkingen te learen. Nuttich, dat wol hjir sizze dat je sa'n śtdrukking faak brūke kinne.

Ik hie it niiskrekt oer trije ferskillen tusken geve sprekkers en minne sprekkers, mar ik ha mar twa jūn. It tredde ferskil is dat de geve sprekkers gauris in AFUK kursus hān ha. By de AFUK-kursussen wurdt it idioomboekje "De Stipe" brūkt. O, o, wat sit der in protte ūnnut idioom yn dat boekje! It tilt op fan 'e fūgels, ynsekten, feesykten en waarsśtdrukkingen dy't men komselden brūkt. Wat in enerzjyfergriemen! Eefkes wat hurde getallen no śt 'e Taaldatabank fan 'e Fryske Akademy. Yn 'e Taaldatabank sitte sa'n 25 miljoen wurden. It wurd "fertuten" komt 571 kear foar yn 'e Taaldatabank. Lit śs sizze dat in wurd nuttich en brūkber is foar de kursisten as it op syn minst 100 kear yn 'e Taaldatabank foarkomt. It AFUK idioomboekje falt de kursisten lykwols lźstich mei seldsume wurden lykas: - (de wyn) malket (4 kear yn Taaldatabank), skieppesmoar (5x), puozje (6x), ljiske (6x), stśsjekoard (6x), gnobje en būgingsfoarmen (26x), hūnebeistāl (19x), joadeprśmkes (0x), galjes (13x), rydnagel (0x), moartsje en būgingsfoarmen (92x), berneftich (38x), olfert / olferts (51x), larderich / larderige (12x), wiisprater (2x), skraits (20x), krous (40x). Wurden foar fūgels, planten, ynsekten en feesykten ha je as Fryskprater gjin driuwend ferlet fan. Krekt oarsom: sokke wurden komme op it lźste plak.

Ik hie leaver sjoen dat der mear omtinken kaam foar algemien brūkber idioom. De meiwurkers fan Omrop Fryslān sette noch gauris Hollānsk idioom wurd foar wurd oer (sjoch ek it artikel fan Anne Dykstra yn It Beaken śt 1994). Gjin niget, want oan "De Stipe" ha se neat.

By einsluten goed nijs foar de fūgelleafhawwers. It wurd "ljip" komt 184x yn 'e Taaldatabank foar. Dat dy hālde wy deryn!

04. Unbegeanber (29-04-2000).

Der binne in protte wurden dy't mei "ūnbe-" (Hollānsk "onbe-") begjinne, lykas "ūnbedoeld" en "ūnbehouwen". Dy wurden sit foar it gefoel gauris in Hollānsk rookje oan. Hoe soe dat komme? "Unbedoeld" en "ūnbehouwen" ha suver letterlike Hollānske wjergaders yn "onbedoeld" en "onbehouwen". Dat se fiele net typysk Frysk oan, ek al hoege it dźrom noch gjin ynslūpsels te wźzen. Frysk en Hollānsk binne op it lźst ek nau besibbe talen dy't dźrom gauris wat gemien ha sille sūnder dat de iene taal it oan de oare ūntliend hat.

Nee, dźrom net; der moat mear oan 'e hān wźze. Wurden dy't mei "ūnbe-" begjinne dogge gauris tige retoarysk oan. By retoryk kinne wy bygelyks tinke oan it praten mei omballingen. Wurden mei "ūnbe-", en ek oare wurden dy't mei "ūn-" begjinne, kinne maklik brūkt wurde foar de dūbele ūntkenning. Yn plak fan "dat is my bekend" sizze we dan "dat is my net ūnbekend". Soks beart wakker. As jo sa lang moolk oan it wurd wźze wolle, en praat je tsjinstanners letterlik plat, dan brūke je fansels leaver de dūbele ūntkenning mei "net" en mei "ūn-". As je echt by Dokkum omwolle, kinne jo sels "net alhiel" brūke ynstee fan "net": "dat is my net alhiel ūnbekend".

In oar skaaimerk fan wurden mei "ūnbe-" is dat se faak fry beheind binne kwa gebrūksmooglikheden. Nim in wurd as "ūnbegeanber". Dat kin men eins allinne mar kombinearje mei wurden dy't min ofte mear "dyk" betsjutte: "de dyk wie ūnbegeanber". Mar men seit net: "dy misdie wie ūnbegeanber". It is eins nuver, dat men it al hat oer "in misdie begean", mar dat men net seit fan "in ūnbegeanbere misdie". En it is oars ek nuver dat men al seit fan "de dyk wie ūnbegeanber" mar net: "ik begean de dyk". Ynstee dźrfan soe men sizze: "ik gean oer de dyk". Men kin lykwols al in sintsje meitsje mei "begean" en "dyk" deryn, mar dan moat it wurdsje "min" der ek yn foarkomme. It heart my teminsten net raar yn 'e earen en sis: "in dyk dy't min te begean wie". Mei "goed" kin it, tocht ik, ek wol: "in dyk dy't goed te begean wie". Gekkernōch soe ik sizze dat soks yn it Hollānsk minder maklik kin: "een weg die goed te begaan was". Yndie, de pear westlike Hollānskpraters dy't ik rieplachte fūnen de konstruksje wat ūnnoflik mar net ūnmooglik.

Is "ūnbegeanber" no faaks in Hollānsk ynslūpsel, in lienoersetting fan "onbegaanbaar"? It is yn syn algemienens net sa dat wurden mei "ūnbe- / onbe-" typysk Hollānsk wźze soene. Der binne wurden mei "ūnbe- / onbe-" dy't har allinnich mar yn it Frysk oppenearje lykas "ūnbesnoeid", ūnberonge" (dat betsjut "sūnder leie" of "ūnberoaid"), "ūnbeheltere" (= "sūnder ūnderfining"). Oarsom binne der fansels ek wurden mei "onbe-" dy't har allinnich yn it Hollānsk oppenearje: "onbegonnen", lykas yn de śtdrukking "onbegonnen werk", dat yn it Frysk oerset wurdt as "der is gjin begjinnenseins oan". Sa is ek "onbeproefd" eksklusyf Hollānsk, yn de śtdrukking "geen middel onbeproefd laten", dat yn it Frysk soksawat wurdt as "it oer alle boegen besykje". Wurden mei "ūnbe-" binne dus net yn har algemienens perfoarst ūnfrysk.

Wźr komt dat Hollānske rookje dan wei, dat foar it gefoel wurden mei "ūnbe-" bytiden beklibbet? Ik tink, dat der in gebrūksferskil is. It Hollānsk brūkt "ūnbe-" krekt wat mear as it Frysk. Om by minne en goede diken werom te kommen: de Fries seit neffens my leaver "min" of byneed "min begeanber" as "ūnbegeanber". De Hollanner seit yn sa'n gefal "bijna onbegaanbaar". Dat wy ferwachtsje no dat "ūnbegeanber" him minder faak oppenearret yn de Taaldatabank (TDB) fan de Fryske Akademy as syn Hollānske wjergader "onbegaanbaar" yn de Taaldatabank fan it Instituut voor Nederlandse Lexicologie. En dat is ek sa: "onbegaanbaar" komt twa kear sa faak foar yn de Hollānske TDB as "ūnbegeanber" yn de Fryske. Case closed!

05. Digitale Biblioteek Fryske Letteren (20-05-2000).

Okkerdeis hat in handige Hollānske jakkert (Cees Klapwijk) oardel miljoen gūne fan it Ministearje fan Underwiis en Wittenskippen lospraat foar in Digitale Bibliotheek Nederlandse Letteren. Sūnder projektplan, sūnder stipe fan 'e universiteiten. Want sa giet it: hoe minder jild as it om giet, hoe mear as der skreaun en pland wurdt. En oarsom: hoe mear jild as it om giet, hoe minder as der skreaun en pland wurdt. Hawar, dat is wrāldsberin en dźr lizze wy śs by del.

Wy lizze śs lykwols net del by it feit dat it in LEIDSKE jakkert wie dy't jild fan it ministearje loskrige. Leiden leit ommers sa'n fyftjin kilometer fan Den Haach. Hoe giet soks? Soene jo in frjemd oerdel miljoen meijaan? Nee! Dy twa (minister en jakkert) kinne inoar grif fan 'e studinteklup, of se ha op deselde skoalle sitten of soksawat. Sjoch, dźrom bin ik no foar desintralisaasje, foar mear macht foar de provinsje. En de provinsje, dat is foar śs Fryslān. Want as dat jild fan Ljouwert śt śtparte waard, dan soene Friezen folle mear kāns op ditsoarte ūnderhānske subsydzjes ha. Wat tichter as men op de macht sit, wat mear as men taskikt kriget. In simpele wet. Soe it ministearje yn Ljouwert sitte, dan soene de Fryske Akademy, it FLMD of de AFUK troch netwurkjen ekstra jild loskrije kinne, en dan de minsken yn 'e Rānestźd mar kleie dat se te fier fan it grutte jild ōfsieten. Mar no sitte wy safier fan 'e macht ōf dat wy altyd (Rānstźdske) oaren foargean litte moatte. Oant safier dit pleit foar mear selsstannigens foar de provinsjes!

Dan de saak sels. No mei Ynternet kinne allerhanne teksten op 'e kompjūter opslein en foar elkenien tagonklik makke wurde. Sa komme je fansels op it idee fan in Digitale Bibleteek, in Ynternetsite dźr't je allegear Fryske boeken digitaal rieplachtsje kinne. Soe dat net moai wźze? Yn Dśtsklān ha se al soksawat. Dat hjit it projekt Gutenberg (http://promo.net/pg/history.html). Allegear Dśtske (en ek oarstalige) boeken binne dźr te finen.

Soe it no net moai wźze as der ek soksawat foar it Frysk kaam? In bibleteek Fryske Letteren? It Fryske Taal Argyf? De krekte namme kin letter wol oer kediesd wurde. Sa'n argyf soe ferskate foardielen ha. Alderearst soene allegear boeken dy't net mear te besetten binne alteast fia de kompjūter besjoen wurde kinne. Soks soene je sneupers en wittenskippers tige mei skewiele. Twad is it sa dat in śtjouwer in boek tsjinwurdich al digitaal klearmakke hat ear't er it śtjout. Mar as sa'n śtjouwerij ophāldt, dan wurdt de digitale fersje ek wer wei, spitigernōch, en moat it boek ynscand wurde, wol men wer in digitale kopy ha. Ekstra wurk dus, trochdat der gjin sintrale koördinaasje is. Tred lizze der by in śtjouwerij faak allegear boeken dy't net mear yn 'e boekhannel lizze. Boekhannels ha ommers erflik en ivich romtegebrek dat dy sette allinne goed-ferkeapjende boeken op 'e planken. Der binne lykwols in protte boeken dźr't noch in lytse fraach foar is, mar dy't de keaper net berikke om't se te fertoarkjen lizze yn it maggesyn fan in śtjouwer. Set sa'n boek op Ynternet, dan kin de potinsjele keaper it eefkes ynsjen, en wol er it keapje dan kin er in briefke nei it maggesyn stjoere. Sa kinne śtjouwerijen har boeken dy't de boekhannel net mear op 'e planken sette wol dochs noch śtsutelje. Fyft, de provinsje bewarret saken fan kulturele wearde. In goed boek hat kulturele wearde en sa'n boek waard oant no ta yn provinsjale en oare bibleteken hoede. Yn syn fysike foarm, as karton en papier. Mar no kin sa'n boek ek digitaal bestean en bewarre wurde. Foar minder jild, dat ek. It is dus saak en stean ek noed foar boeken yn har digitale foarm, omreden fan algemien kultureel belang. Al dy boeken binne meiļnoar in grut argyf fan 'e Fryske taal, dat wy graach hoezje en tagonklik meitsje wolle. Ha jo der ideeėn oer? Skriuw in eamel oan: ehoekstra@fa.knaw.nl.

06. Net al te folle 'folle' (10-06-2000).


It Frysk is dochs in echte sustertaal fan it Ingelsk. Nim no it Fryske 'folle', Hollānsk 'veel' en it Ingelske 'much'. Yn it earste oankommen liket it Frysk dźr mear op it Hollānsk as op it Ingelsk. De wurden ha ommers yn it Frysk en yn it Hollānsk itselde etymologysk jaske oan. Dochs is it hālden en dragen fan dy trijekaart net altyd itselde. Dat docht bliken as wy de neikommende trije sintsjes ris op in rychje sette.

Hij praat veel.
MIS: Hy praat folle.
MIS: He talks much.
It Frysk en it Ingelsk ha op dit punt in mienskiplik skaaimerk. Hja kinne net de wjergaders fan Hollānsk 'veel' samar brūke. Mar dat kin al as bygelyks it wurdsje 'net' of it wurdsje 'te' of har Ingelske wjergaders har yn 'e sin oppenearje:.
Hy praat te folle.
He talks too much.
Hy praat net folle.
He doesn't speak much.

Dat Frysk en Ingelsk ha lyksoartige beheiningen op it brūken fan it wurd dat 'veel' betsjut. Soks wjerspegelet him ek yn 'e wurdfoarrie. It Hollānsk hat gāns gearstallingen mei 'veel' dy't net maklik yn it Frysk of it Ingelsk oer te setten binne. In stealtsje fan dy wurden geane wy efkes by del.

1. Hollānsk 'veelbelovend', lykas yn 'in veelbelovende speler', is yn it Frysk net 'folle ūnthjittend' noch is it yn it Ingelsk 'much-promising'. It Ingelsk docht it sūnder 'much': 'a promising player' is de krekte oersetting. It Frysk hat sels leaver in oare konstruksje: 'in spylder dy't gāns ūnthjit', of wat sprektaliger, 'it wurdt noch wol wat mei dy spylder'.

2. Hollānsk 'veelbetekenend' lykas yn 'hij keek me veelbetekenend aan' is dus net 'much-meaning' of 'folle-betsjuttend'. It Ingelsk wykt hjir śt, lykas sa faak, nei in Romaansk lienwurd: 'he looked at me significantly'. It Frysk hat wer in oare konstruksje: 'hy seach my oan as woe er dźr hiel wat mei sizze'.

3. Hollānsk 'veelbewogen' lykas yn 'een veelbewogen leven' is net 'much-moved' of 'folle-beweegd'. It Ingelsk kiest in hiel oar wurd mei 'in eventful life'. It Frysk hat gjin idiomatyske ferbining, mar mei 'in aventuerlik libben' dogge wy in aardige roai.

4. Hollānsk 'veelvuldig' lykas yn 'vanwege het veelvuldig voorkomen van die ziekte' wurdt yn it Ingelsk 'frequent' lykas yn 'because of frequent occurrences of that illness'. It Frysk hat leafst wer in sinsomskriuwing lykas 'omdat dy sykte him dźr in protte oppenearret'.

5. Hollānsk 'veelwijverij' is yn it Ingelsk 'polygamy', in lienwurd śt it Gryksk, dat wy hjir ek wol brūke njonken de foarm fan Germaansk komōf. It Frysk kiest foar in gearstalling mei 'mear' (dat oars de oertreffende trep fan 'folle' is): 'mearwiverij'. En dus net 'follewiverij'.

6. Hollānsk 'veelvraat' is yn it Ingelsk 'glutton', in Frānsk lienwurd. Yn it Frysk fine wy fansels wer in wurd sūnder 'folle': 'fraat', 'fretter' of 'fretsek'. Gjin 'follefraat' dus.

7. Hollānsk 'veelzijdig' yn 'een veelzijdig man' is yn it Ingelsk 'a man of varied talents', yn it Frysk 'in alsidich man'.

Wy sjogge hoe't it Frysk oan ien trie śtwykt nei in gearstalling mei 'al-' of 'mear-', of foar in sinsomskriuwing kiest. It Ingelsk dźr foar oer hat gauris in lienwurd śt in frjemde taal foar kar nommen. Dochs binne yn it Ingelsk gearstallingen mei 'much' net perfoarst ūnmooglik, lykas bliken docht śt 'much-discussed' foar 'veelbesproken'. It Frysk is fan dat systematysker as it Ingelsk want gearstallingen mei 'folle-' komme yn it Frysk net foar. Der is alteast yn it Frysk-Nederlānsk wurdboek fan 'e Fryske Akademy net ien te finen.

07. Unsin oer it Frysk by de VPRO! (24-06-2000).

De VPRO hat in diskusjeprogramma mei as namme "Het Buitenhof". Op har Ynternetsite (http://www.vpro.nl/data/2137119/item.shtml?2723031) hat Ronald Plasterk wat nijsgjirrige opmerkingen oer it Frysk makke. Nijsgjirrige opmerkingen? Streekrjochte misledigingen! Ik sitearje:

"Ze krabben wat in hun ringbaardjes, smoren hun pijpkes, en kijken heel gewichtig: Fries, dat weet iedereen is meer verwant met het Noors en Deens dan met het Nederlands, een heel aparte taal! ... Ik kreeg onlangs een tijdschrift van de officiele Fryske Akademie van de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen. Het periodiek heet "ut de smidte", uit de smidse. Als u nu net had gedacht: goh, wat flauw dat hij die Friezen meteen weer asocieert met ringbaardjes en pijpjes: dat doen ze dus zelf. ... Foto erbij, van Durk Hibma, die de etalaazjepriis van de etalaazjewedstriid uitrijkt. Ringbaard, ziet u."

Do hearst it, Durk, dyn burd sil derōf moatte. Sokke skriuwerij kin fansels gjin kant śt. Ik basear my net allinne op boppesteand sitaat mar ek op śtspraken as:

"Dan heb je nog wat leenwoorden uit andere talen, die alle kinderen van vijf jaar in heel Nederland fout spellen, zoals het moeilijke Franse woord etalage, dat spellen ze dan etalaazje, maar dan gaan ze naar school en leren dat die spelling fout is, en in Friesland leren ze dat het Fries is."

Hjir wurdt in minderheidsgroep opsetlik misledige en dat is strafber. Lang ferlyn soene je der mei in pear kneppels op yn houd ha; tsjintwurdich ha wy wetten om sokke misledigingen te bestraffen. Ik soe dźr wol in proefproses oer oanspanne wolle. Ik ha advys ynwūn by it kantoar fan de bruorren Ankers, mar spitigernōch die tsjinstdwaand advokaat De Vries my te witen dat soks net folle kāns ha soe. Spitich, want ik hie Ronald Plasterk graach in dwerse kneppel smite wollen.

Wa is Ronald Plasterk? Ronald Plasterk is directeur fan it NIOB, in KNAW-ynstitśt dźr't se skimmels bestudearje. Tsja, mar wat wyt sa'n man no fan it Frysk? Of fan taalkunde? Mar hy praat al mei as wied er ekspźr. Hy jout ynformaasje en mieningen by de VPRO op basis fan syn autoriteit as direkteur fan it ynstitśt foar skimmelkultueres en as winner fan de Spinoza-priis (in wittenskipspriis). Hy misbrūkt dy autoriteit en bejout him op mźden dźr't er klearebare ūnsin oer śtslacht.

Dan sitearret er in pear sintsjes śt de "Smidte" mei it doel en bewiis dat it Frysk eins in ferkeard śtsprutsen fariant fan it Nederlānsk is. Dy steane hjirūnder:

"De boekwinkel van de Fryske Akademy hat dit jier de etalaazjewedstrijd fan de Boekenwike wun. De wedstriid wurdt alle jieren utskreaun troch Stichting It Fryske Boek. Fan de sechstjin dielnimmende boekhannels foldie de Akademy it best oan it wichtigste kritearium van de sjuery: oandacht for de Fryske Boekenwike."

Mar wat in flaters, minsken. Wittenskipper Plasterk kin net iens oerskriuwe. Hoe mei dat mei de nammen fan syn skimmels dan wol gean? Wat flaters: etalaazjewedstrijd -> etalaazjewedstriid, Boekenwike -> Boekewike (2x), utskreaun -> śtskreaun, best -> bźst, wichtigste -> wichtichste. Dat is net te leauwen: seis flaters yn trije sintsjes! Je binne winner fan de Spinozapriis of je binne dat net.

Dan de analyze fan de skimmelman dy't him mei de frisisten en taalkundigen mjitte wol: "Kortom: heel gewoon Nederlands, fonetisch opgeschreven, en met wat dialect uitspraak zoals die in heel Oost en Noord Nederland bestaat (bijvoorbeeld vaak een ie voor een ij)." (Aha, de man is ek dialektkenner!) Mei oare wurden, Frysk is in śtspraakfariant fan it Nederlānsk. Mar hoe komt it dat der Fryske grammatica's besteane? Dat de AFUK grammatikale oefeningen yn har lesmateriaal hat? Riedsels, riedsels. Hoe is Jarich Hoekstra heechlearaar Frysk yn Kiel wurden? Wźrom is Germ de Haan heechlearaar Frysk yn Grins? Wurdt dźr allinne mar in śtspraakfariant fan it Nederlānsk bestudearre? Tuerlik net. Oare kear sil ik sjen litte hoe't de Fryske taal in middenposysje tusken Ingelsk, Dśtsk en de Skandinavyske talen ynnimt. Net mei wat hol gebral lykas wy krekt fan Plasterk heard ha, mar gewoan sa't it heard: mei feiten en arguminten.

08. Eurodialektology (08-07-2000).

It Frysk is in dialekt. Fan it Germaansk. It stiet tusken it Dśtsk en it Ingelsk yn, tusken it Nederlānsk en de Skandinavyske talen. Alteast, dat leare wy sa. It hat ommers in eigen histoaryske ūntjouwing trochmakke, der besteane Aldfryske teksten, ensafuorthinne. It Frysk wurdt lykwols komselden mei de omlizzende Germaanske talen ferlike. Dźrom wolle wy hjir it Frysk ris yn Europeesk ferbān besjen. As in foarbyld fan Eurodialektology. Wa wyt kinne wy der sels in Europeeske subsydzje foar oanfreegje, as in neigesetsje by Simmer 2000.

Ta de saak, dat wol sizze, ta de taalsaak. Der binne yn it Frysk nijsgjirrige ferskynsels dy't wy ek būten Fryslān fine kinne. Besjoch de neikommende sintsjes ris:

Wźr praatsto aansen oer? (Waar praat je straks over?).
Sokke dingen praat ik net graach oer. (?? Zulke zaken spreek ik niet graag over.)
It earste sintsje kin streekrjocht yn it Hollānsk oerset wurde, it twadde sintsje lykwols net. De skoalmasters en nearlandisy sille der mei de reade pinne yn omstreekje. It aparte oan de konstruksje is dat it ferhāldingswurd OER (preposysje, foarsetsel) oan 'e ein fan 'e sin dangelet, wylst de wurden dy't by OER hearre oan it begjin stean: Wźr ... oer? It ferskynsel sjen litten yn boppesteande sinnen hjit op syn Ingelsk "preposition-stranding", omdat de preposysje OER efter yn 'e sin stean litten is troch de wurden dźr't er by heart en dy't oan it begjin steane. Yn it Frysk sille wy it "opspjalting" neamme ("splitsing"). Lit śs ditsoarte sinnen ris yn it Ingelsk en it Deensk besjen.

What will you talk about?.
Such things I don't like to talk about..
Hvad snakker du egentlig om?.
Sådan nogle ting snakker jeg ikke så gerne om.

Sådan nogle ting = sokke dingen, snakker = praat/praatst, egentlig=eigentlik, ikke så gerne=net sa graach, om=oer, en de rźst kinne jim wol riede. It Ingelsk en it Deensk hālde en drage har krekt lyk as it Frysk wat it strānjen, it benefterlitten, fan har wjergader fan it ferhāldingswurd OER oanbelanget. Yn it Standert Dśtsk is soks lykwols folslein ūnmooglik:

?? Wo sprechst du nachher über..
?? Solche Sache spreche ich nicht gerne über.

It opspjalten fan it ferhāldingswurd ÜBER en de wurden dy't der by hearre jout swierrichheid. As je soks yn it Dśtsk goed sizze wolle, moatte je de saak byinoar hālde, lykas yn de ūndersteande sinnen:

Worüber sprechst du nachher. (Waarover spreek je straks?).
Uber solche Sache spreche ich nicht gerne. (Over zulke zaken spreek ik niet graag)

Wy kinne no in lyts eurotabeltsje meitsje, dat gearfettet yn hokker talen oft opspjalting moolk is:

Opspjalten fan OER en WER, en fan OER en SOKKE DINGEN:
IS OPSPJALTI NG MOOLK? Deensk Frysk Ingelsk Nederlānsk Dśtsk
Wźr praatsto aansenoer? Ja Ja Ja Ja Nee
Sokke dingen praat ik net graach oer. Ja Ja Ja Nee Nee
Wy sjogge hoe't it Nederlānsk fan datoangeande in soarte mjuks blykt te wźzen fan Dśtsk en Frysk, in oergongstaaltsje eins.

09. Gjin deike śt (19-08-2000).

Ik siet om in ūnderwerp foar de taalrubryk ferlegen en ik sei tsjin Arjen Versloot: "miskien moat ik der ris in deike tusken śt". "Hollanisme!", rōp Arjen, en hy sei der efter oan, "dźr hast dyn ūnderwerp foar de taalrubryk". Hy ferhelle my doe, him wie it yn de taalenkźtes fan it Meertens Ynstitśt al mear as ienris opfallen dat de Fryske ynformanten guon ferlytsingswurden lykas "dagje" en "weekje" net oersetten. Dat dy seine leaver gjin *deike of *wykje (de stjer tsjut hjir in wurd oan dat net yn de Fryske taal foarkomt). En sels gjin *jierke of *stuitsje of *teltsje of *momintsje. Jarich Hoekstra, no professor Frysk te Kiel, hat soks yn ien fan syn stikken śt 'e flecht wei al ris opmurken.

Hoe tinke de Fryske auteurs, dy har wurk yn de Taaldatabank fan de Fryske Akademy opnommen is, der oer? De taaldatabank smyt gjin inkel foarbyld op fan *deike "dagje" of *moantsje "maandje", en mar ien fan *jierke "jaartje" ( Sj. van der Werf, Fan romtesprong oant romtefeart, side 10) en ien fan *wykje "weekje" (Magda van Ommen, Faaie Fūgel, side 57). Oare tiidsoantsjuttingen litte har ek net ferlytsje. Der komt ek gjin *stuitsje "momentje" foar yn de Taaldatabank. En sels *momintsje, dat sa bot op syn Hollānske wjergader liket, komt dochs mar ien kear foar yn de Taaldatabank (R. Brolsma, Sa seach ik Fryslān, side 273).

Soks hāldt ek yn dat fźste ferbiningen dy't yn it Hollānsk mei it ferlytsingswurd makke wurde, net streekrjocht yn it Frysk oerset wurde kinne (Harkje, oersetters!). "Een dagje uit" is dus net *in deike fuort mar in dei fuort. En "Dat was me het weekje wel" wurdt soksawat as Wat wie my dat in wike!.

En wat dogge wy mei "een ogenblikje geduld, a.u.b."? De taaldatabank jout al eagenblik (225x) en sels eagenblikje (6x). It soe dan wźze: in eagenblikje geduld, a.j.w. Mar soks wol my net oan. Ik beharkje yn 'e folksmūle nea it wurd eagenblikje. Hoe soene wy dat sizze? My tinkt: Kinne jo eefkes wachtsje? Minsken ha mar al te faak de oanstriid en set wurd foar wurd oer, wylst it gauris better klinkt en ferfang in sin troch in folslein oare sin.

Yn it Hollānsk bestiet der gjin "morgentje" njonken "morgen". Wat dat oanbelanget hat it Hollānsk dus ek wol in tik fan 'e slinger meikrigen. Mar it Hollānsk hat al "avondje" njonken "avond" en "middagje" njonken "middei". It Frysk is wer folle systematysker want ik ken net: *moarntsje, *middeike, *jūntsje, *jonnichje. Mar de taaldatabank jout my net folslein gelyk want jūntsje komt al foar, en sels 22 kear. Haw ik it mis, of sprek ik in Frysk dialekt dat jūntsje net brūkt? Yn alle gefallen soe ik "een avondje stappen" oersette mei in jūn te stappen en net mei in jūntsje stappe want jūntsje griist my oan. Net alle akademymeiwurkers kinne it op dit punt mei my lykfine dat der soe wol ris fan in dalektferskil sprake wźze kinne. Dus gjin deike fuort mar faaks al in jūntsje te stappen. En in oerke, of in healoerke of in kertierke te stappen, dat kin altyd!

10. ŪNT-tiidwurden (09-09-2000).

Us mem-en-dy ha in friezer en dźr bewarje se ynferzene bōle yn. Us mem is dejinge dy't trochstrings de bōle śt de friezer hellet. Dat docht se in heale dei of in nacht foar't wy der fan ite sille. Wźrom dizze hśslike nifelichheden? No sjoch. Ik lies yn it wurdboek fan 'e Fryske Akademy, en allyksa wurdt it jin leard by de AFŪK, dat "ontdooien" oerset wurde moat mei "ūntteie". Ūntteie??? Ūntteie???"Yn gjin hūndert jier!", systere ik by mysels. "Mar hoe sizze wy dat dan?", frege ik my ōf. En ik stinne en stinne, mar ik koe der net op komme.

No wyt ik śt ūnderfining: as je net op in wurd komme kinne, moatte je je in sitewaasje yntinke dźr't je it yn brūkt ha, of brūken heard ha. Dat ik tocht by mysels, hoe soe śs mem sizze: "het brood moet nog ontdooid worden". Ik seach har foar my en ynienen hie ik it - want ik hearde it har sizzen. Se soe sizze: "it iis moat noch śt de bōle wei". Dat seit se altiten.

Allyksa soe se sizze: "der sit noch iis yn" en wis net: "it is noch net hielendal ūntteid". Mei oare wurden, dźr't it Hollānsk him skewielt mei "ontdooien", brūkt it Frysk gauris in sintsje dźr't it wurd "iis" yn foar komt. Dat is fan dy gefolgen dat it Frysk ek it metaforysk brūken fan "ontdooien" net hiem is. Dat wy kinne "Door de hartelijke ontvangst ontdooide hij een beetje" net rjocht oersette mei: "Troch de hertlike ūntfangst ūntteide er wat".

Yn plak dźrfan moatte wy it oars sizze", bygelyks as: "Se kamen him sa freonlik yn 'e mjitte dat syn stoevens saksearre wat.

Of as je it mear sprektalich wolle: "Se diene sa aardich tsjin him dat hy waard wat minder stoef."

Sa kin it ek. Dit ferskynsel fine wy net allinnich by it oersetten fan "ontdooien" mar ek by oare tiidwurden. Hjir folget in rychje fan gefallen dźr't it Hollānsk in ONT tiidwurd hat mar it Frysk leaver net:

hoe ontbijten jullie 's ochtends? -- wat ite jim moarns?
Jan ontbreekt -- Jan mist, Jan is der net
ik ontdekte dat -- ik waard gewaar dat
hij moet het ontgelden -- dy moat it belije
van belasting ontheven -- frijsteld fan belźsting
kijk Hansma eens: hij is ontketend -- moatst Hansma ris sjen: de bear is los
waar ontmoeten we elkaar? -- wźr treffe we inoar?
kijk, hij ontploft -- sjoch, hy spat śtinoar
ontspanning zoeken -- ferdivedaasje sykje
hij keek mij ontsteld aan -- hy seach feralterearre nei my
hij ontvouwde zijn plan -- hy die syn plan śt 'e doeken
bij het ontwaken -- doe't er wekker waard
Heerenveen heeft zich ontwikkeld tot een topclub -- śt It Fean is in topklup groeid
een ontwrichte schouder -- in skouder śt it lid
de samenleving wordt ontwricht -- de maatskippij wurdt śt 'e foegen skuord

In letterlike oersetting soe yn dizze gefallen sa goed net klinke. Fansels binne der ek ŪNT-tiidwurden dy't al kinne yn it Frysk. Mar dy binne my op dit stuit eefkes ūntkommen dat dźr ha wy it in oare kear mar oer.

11. Fan 'e jūnich of fan 'e jūn (30-09-2000).

Nee, gjin twifel moolk: FAN 'E JŪN is de Stannert-Fryske foarm. En as in korrektor al FAN 'E JŪNICH of FAN 'E JONNICH stean sjocht, dan poetst er der mei it reade potlead op om. Dat is fan dy gefolgen dat wy de normale sprektalige foarm FAN 'E JŪNICH net gau op skrift fine sille. Yn 'e taaldatabank fan de Fryske Akademy ha ik net ien foarkommen fan FAN 'E JŪNICH fine kinnen. Wylst ik fan FAN 'E JŪN foarbylden by de rūs fūn. It wurdboek jout lykwols FAN 'E JŪN en de fariant FAN 'E JŪNICH beide. En beide ha as betsjutting "vanavond".

JŪNICH is in dialektfariant mar wźr komt it foar? Lokkigernōch hat de Fryske Akademy ek dialektenkźtes ōfnommen. De risseltaten dźrfan binne troch Arjen Versloot op kaart set. De kaartemap swalket lykwols allegeduerigen troch de fiif huzen dy't tegearre it gebou fan 'e Fryske Akademy śtmeitsje. Doe't ik dan lang om let de kaart fan JŪN ("vanavond") te pakken hie, foel it my raar ōf. Gjin inkeld foarkommen fan FAN 'E JŪNICH en mar trije foarkommens fan de besibbe foarm FAN 'E JONNE (op sa'n 200 ynformanten). Wylst ik de foarm JŪNICH dochs śt eigen taalgebrūk kin en śt dat fan śs heit-en-dy.

Binne der yn it taalgebrūk ferskillen tusken JŪN en JŪNICH? It is om te begjinnen net sa dat JŪNICH in folsleine wjergader fan JŪN is. Dat wol sizze, it is net sa dat oeral dźr't wy JŪN brūke dat wy dźr ek JŪNICH brūke kinne. Wy kinne bygelyks sizze: - Jūn kom ik by dy del. Mar net: # "Jūnich kom ik by dy del."

It liket der no eins op dat JŪNICH allinne foarkomt yn 'e śtdrukking FAN 'E JŪNICH (mar pas op, dit sil ik aansen wer werroppe). Der is ommers ek gjin būgingsfoarm by JŪNICH op -S sa't wy dy al fine by JŪN: "De jūns gong er te keatsen (of: dyselde jūns)." Mar net: # De jūnichs gong er te keatsen (of: dyselde jūnichs).

JŪNICH liket dus allinne yn de idiomatyske śtdrukking FAN 'E JŪNICH foar te kommen. Wat lykwols al kin is dat men de būgings -S foar tiidwurden by JŪNICH simpelwei weilit: "Dy jūnich gong er te keatsen."

Dat it is ek net sa, sa't ik sakrekt tocht, dat JŪNICH allinne foarkomt yn 'e śtdrukking FAN 'E JŪNICH. Sa'n reis troch jins eigen taal bringt jin hieltyd wer op nije dingen. Niis tocht ik noch dat it der op śtdraaie soe dat JŪNICH alle yn 'e steande śtdrukking FAN 'E JŪNICH foarkomme soe. En no ha ik al wer in foarbyld fan JŪNICH fūn (ommers DYSELDE JŪNICH) dat sjen lit dat it lān der oars hinne leit. Minsken, dat is de moaiens en de argewaasje fan wittenskip. It is moai as aventuer dat de dingen hieltyd oars binne as dat je tochten. Mar it jout ek wol argewaasje dat je der altyd nźst sitte.

En hoe sit it mei de gearstallingen, de kombinaasje fan wurden? No, dźr kin JŪNICH ek:

justerjūn - justerjūnich
moarntejūn - moarntejūnich
freedtejūn - freedtejūnich
sneontejūn - sneontejūnich
sneintejūn - sneintejūnich, ensafuorthinne.

En noch sterker: beide foarmen kinne yn it meartal brūkt wurde:

Ik gean alle freedtejūnen te keatsen.
Ik gean alle freedtejūnigen te keatsen.

Fierders kinne wy mei beide foarmen in moaie haadwurdkloft meitsje:

It wie in moaie jūn.
It wie in moaie jūnich.

As wy de saken op in rychje sette, dan hālde wy mar twa ferskillen oer tusken JŪN en JŪNICH.

1. JŪN kin "vanavond" betsjutte mar JŪNICH net; dan moat FAN 'E JŪNICH brūkt wurde; alteast yn myn dialekt.
2. De būgings -S yn bygelyks DYSELDE JŪNS kin net by JŪNICH foarkomme, en dan wurdt it DYSELDE JŪNICH

12. Is WEL wol WOL? (21-10-2000).

It Nederlānske WEL kin yn it Frysk oerbrocht wurde as AL of as WOL. Sa sil men yn it deistich taalgebrūk yn lyksoartige sinnen beide beharkje kinne, lykas yn it neikommende foarbyld: "Hy hat it oars al / wol tasein."

Dochs is it net sa dat AL en WOL altyd foarinoar yn it plak stappe kinne. Dat is bygelyks net sa as WOL de betsjutting hat fan HAST WOL of LIKERNŌCH, lykas yn it sintsje hjirūnder: "Der binne (hast) wol tūzen minsken."

WOL is hjir is bytsje dizenich: de sprekker wol suggerearje dat der wol mear as tūzen binne mar it kinne der ek krekt in pear minder wźze. Hjir kinne wy net AL brūke sūnder de betsjutting te feroarjen: "Der binne (hast) al tūzen minsken."

Troch hjir AL te brūken krije wy daalks in opbou yn 'e tiid: it proses fan hieltyd mear minsken, hieltyd mear minsken wurdt no beskreaun. By itselde sintsje mei WOL waard allinne in stān fan saken beskreaun, net it proses.

No wurdt WEL yn it wat deftiger Hollānsk ek brūkt yn gearstallingen. WEL is dan in part fan in wurd, lykas yn WELDOORDACHT. Dźr soene wy WEL net sa gau mei WOL oersette; want WOLTROCHTOCHT beart dochs in bytsje as in rimpene lienoersetting śt it Hollānsk. Yn plak dźrfan soene wy sljochtwei sizze: GOED TROCHTOCHT. En dat patroan is faker te obstrewearjen. Yn de ūndersteande foarbylden, foar in part śt it Nederlānsk-Frysk wurdboek fan de Fryske Akademy, klinkt it hiel natuerlik en set WEL mei GOED oer, wylst WOL net kin of wat boekjefrysk-eftich klinkt:

welbeschouwd - goed besjoen
weldoorvoed - goed trochfuorre
welbesteed - goed bestege
volgens welingelichte bronnen - neffens goed ynljochte boarnen

Ferlykje dat mar mei keunstmjttiger wurden lykas: wolbesjoen, woltrochfuorre, wolbestege en wolynljochte. Faak soene je yn ' e sprektaal ek wol in langer sintsje brūke: "Jo jild is goed bestege." wurdt dan "Dźr sille jo gjin spyt fan krije."

It kin ek wźze dat it Frysk in wurd sūnder GOED derby brūkt om in wurd mei WEL deryn oer te setten:

welbespraakt - redenryk
welgemanierd - fatsoenlik, manearlik
welgemoed - mei in goed sin
welgeschapen - kant, kreas
welgeteld - alles byinoar net mear as
iemand niet welgezind zijn - net oan ien syn kant stean
welluidend - swietlūdich, sjongsum
welwillend - goedwillich

Der binne ek noch in pear aparte wurdfoarmingen mei WEL:

een lawaai van jewelste - in heidensk kabaal
nu is het welletjes - no ha wy de hichte wol

Lykwols binne der ek in pear gefallen dat wy der net om hinne kinne en set WEL mei WOL oer lykas:

welzijn - wolwźzen
welzijnswerk - wolwźzenswurk

en sa fuort hinne. Soksoartige wurden binne likegoed ynboargere yn it Frysk as it wolwźzenswurk sels.

13. -ENS of -HEID? (11-11-2000) Eric Hoekstra en Arjen Hut.

In haadwurd is in wurd dźr't men DE of IT foarsette kin, lykas "it ark", "de tafel", "de frijheid" of "de goedens". No binne der groepen haadwurden dy't allegearre op deselde kombinaasje fan lūden śtgeane. Sa geane "goedens, tūkens en ferheardens" alletrije śt op it efterheaksel -ENS. Allyksa geane "wiisheid, frijheid, goedichheid" alletrije śt op -HEID. Der binne ek gefallen dźr't wy beide efterheaksels fine, lykas "dśdlikheid / dśdlikens". Lit ik der daalks mar by sizze dat ik it no fral oer it skreaune Frysk ha. Yn it sprutsen Frysk komme haadwurden op ENS lang sa folle net foar.

De fraach is no fansels: wannear kin men -ENS brūke? In wurd as "tūkheid" is bygelyks ūnmooglik of, op syn minst, striemin Frysk. Ik hie it sels net oan tiid en sykje soks allegear śt. Lokkigernōch koe ik by de stśdzjerjochting Frysk fan de Noardlike Hegeskoalle Ljouwert (NHL) in studint fine dy't wol staazjerinne woe op de Fryske Akademy en sykje dy saak mei help fan de Taaldatabank oant op 'e boaiem ta śt. Sadwaande dat ūndersteande ynformaasje allegearre śt it staazjeferslach fan Arjen Hut komt, dy't yn dizze kolum in "guest appearance" makket as ko-auteur.

Der is lykwols in simpel regeltsje te formulearjen foar wannear as men -ENS brūke kin, mei, spitigernōch, in rūfeltsje śtsūnderingen dźrop en wat kanttekeneningen. De regel foar -ENS is sa: -
ENS is it gaadlikst as it wurdlid foar -ENS klam hat.
Dy regel beflapt daalks alle wurden dy't śt ien wurdlid besteane (as wy -ENS sels net meitelle) want dźr hat it wurdlid foar it klamleaze -ENS śtsoarte klam: goedens, tūkens, lilkens, stegens, dregens, ensafuorthinne. Yndie, "tūkheid" of "lilkheid" beart as skuorde klokken. Mar der binne in pear śtsūnderingen, nammenlik in lyts rychje wurden dźr't ūnder oaren "wiisheid, frijheid, wierheid" by hearre. Men sil net gau "wizens" of "frijens" of "wierens" lźze of beharkje kinne. Nei alle gedachten binne dy śtsūnderingen yn it ferline oernommen śt it Hollānsk.

As wy dan oerstappe nei de mearwurdliddige wurden, dan docht bliken dat de ENS regel it frij aardich docht. Hy beflapt wurden fan Germaansk komōf lykas "ferheardens, besibbens, folsleinens, ferealens" dy't ommers de klam op it wurdlid daalks foar -ENS ha. Mar ek eksoatyske wurden hālde en drage har neffens śs ferwachtingen: paratens, abnormalens, spontanens, aktuelens. De Taaldatabank jout hjir suver gjin HEID-wjergaders.

De kanttekening by dat alles is dat de sitewaasje minder dśdlik is as -ENS daalks folget op wurdlidden lykas -SUM, -EN, -LIK en -ICH. Yn it skreaune Frysk fine wy njonken inoar, somtiden by deselde skriuwer: kekenens / kekenheid, boartlikens / boartlikheid, iensumens / iensumheid, ensafuorthinne. Mar der binne ek gefallen fan ditsoarte dźr't in -HEID foarm minder goed liket as in -ENS foarm, bygelyks: meagerens / ?? meagerheid, nochterens / ?? nochterheid, mūtelens / ?? mūtelheid. Misskien is it wurdlid foar -ENS hjir sa swak dat it as wurdlid eins neat foarsteld en by it foargeande wurdlid teld wurdt. Men hat alteast in sterke oanstriid en sprek "meagerens" en "nochterens" śt as "meagrens" en "nochtrens", en dan is it itselde gefal as "tūkens" en "lilkens".

De oare kant fan 'e medalje is de fraach wannear oft wy -HEID brūke kinne yn it Frysk. Dat is yn alle gefallen moolk as it foargeande wurdlid gjin klam hat, lykas yn "goedichheid" of "dśdlikheid". In rūfeltsje śtsūnderingen (wiisheid, frijheid, wierheid) ha wy earder al op wiisd. Wy ha lykwols sjoen dat -HEID oer it ginneraal śtsletten is nei in wurdlid mei klam want wy skriuwe net gau "tūkheid" of "paraatheid" del. -ENS hat him yn de skriuwtaal sadanich wreide dat it meast wol brūkt wurde kin, wylst dat mei -HEID folle minder sa is. Of lykas Arjen it yn syn staazjeferslach seit, "by eintsjebeslśt kaam ik der achter dat -HEID de sinnige bear is!"

14. Wat west kinnen hie (02-12-2000).

Okkerdeis krige ik by de oankeap fan in boek fan Willem Abma in boek fan Trinus Riemersma, "Myn folk, myn beminden", kado. Op it omslach komt in tank mei de loop foarśt op de lźzer oanrōljen. Sa'n omslach mei sa'n titel smyt in humoristysk effekt op. En yn datselde boek komt in nijsgjirrige sinkonstrukje foar (side 54-55) dy't ik yn ūndersteande oanhelling mei haadletters skreaun ha:

Myn stelregel hat altyd west dat men jins plicht dwaan moat en jin net ōfliede litte troch tinzen oer wat WEST KINNEN HIE of wźze moatten hie.

It apartige hjir is it folsleine mulwurd WEST yn plak fan de ynfinityf WEZE, dy't wy neffens de regels fan de grammatika ferwachtsje soene. It tiidwurd KINNE hat ommers oars altyd in ynfinityf by him en gjin folslein mulwurd:

OK Soe er siik WEZE kinne?
MIS Soe er siik WEST kinne?

Mar goed, de oanhelling śt Riemersma liket my neat mis mei. Sa't it liket doocht de grammatikale logika net dy't seit dat KINNE gjin folslein mulwurd by him ha kin. No is it sa dat ik dizze konstruksje earder al op it spoar kommen wie troch in artikeltsje fan de Stellingwarver taalman Dr. Henk Bloemhoff. Hy wiisde yn dat artikeltsje op soksoartige konstruksjes yn it Stellingwarfs. Doe't ik dy yn it Frysk oersette, klonken se, en dat fernuvere my, prima. Ik ha dy saak doe fierder śtsocht yn 'e mande mei de geniale taalgelearde Marcel den Dikken (dy't no professor yn New York) is), en dźrby ha wy in protte stipe hān fan Jarich Hoekstra (dy't no professor yn Kiel is). New York, Kiel, Ljouwert en de Stellingwerven: taalkunde is mar in wakker ynternasjonaal fak! Wat oan de konstruksje each jout is, dat wy in folslein mulwurd WEST, of mei in oar wurd partisipium, fine op it plak dźr't wy de ynfinityf WEZE ferwachtsje soene. Partisipium yn plak fan ynfinityf. Dat is op syn Latynsk (want wy hālde fan drege wurden): Partisipium-Pro-Infinitivo, en dat koartsje wy ōf as PPI. Yn syn algemienens is it lykwols net sa gek dat der betizing is tusken ynfinitiven en partisipia. Tink mar ris oan de neikommende sinnen śt it Nederlānsk:

Ik denk dat hij wel HAD KUNNEN komen.
Ja, dat HAD GEKUND!

By HEBBEN heart ornaris in partisipium, in folslein mulwurd lykas GEKUND, en dat is sa yn it Hollānsk en yn it Frysk. Dat strykt yn de ūnderste sin. Mar yn de boppeste sin stiet der in ynfinityf (KUNNEN) by HEBBEN, en dat is grammatikaal net logysk mar de sin klinkt prima. Yn it Hollānsk fine wy dus in ynfinityf yn plak fan it ferwachte partisipium. Op syn Latynsk is dat Infinitivus-Pro-Participium, en dat wurdt ōfkoarte as IPP. Dat it Hollānsk hat IPP en it Frysk hat PPI.

No noch eefkes Europa yn. It docht bliken dat it Sweedsk ek in foarm fan betizing fan ynfinityf en partisipium hat en dy skaait mear nei it Frysk śt as nei it Hollānsk. In foarbyld:

Jag har inte kunnat sovit
Ik ha net kind slept
"Ik ha net sliepe kind."

De oerienkomst mei it Frysk is dat wy mear partisipia fine as dat wy ferwachtsje soene (ek al soe soks yn dit spesifike sintsje yn it Frysk net kinne). It Hollānsk dźr foar oer hat mear ynfinitiven as dat wy ferwachtsje soene, en fan dat liket it Hollānsk wer mear op it Dśtsk. Dat Hollānsk en Dśtsk hearre byinoar, en Frysk en Sweedsk, alteast wat dit ferskynsel oanbelanget. En dźrom tink ik wolris, is it Frysk eins net in Skandinavyske taal?

15. ... en dy net bespotlik mar sierlik (23-12-2000).

As leafhawwer fan de Kristlik Fryske Folksbibleteek lies ik lźstendeis in wurk fan G. Mulder troch. G. Mulder wie sjoernalist by it Frysk Deiblźd. It wurk sels hie de nuveraardige namme "in steande frou allinne". "In steande frou allinne" wie grif bedoeld as oersetting fan "een alleenstaande vrouw" mar yn de wurdboeken ha ik dat net fine kinnen. Neffens de wurdboeken kin it ta mei "in frou allinne". No wie De Jong in biis, dat it sil wol in grap west ha. Hawar, dźr't ik it yn dit stikje oer ha wol, is in nuveraardige konstruksje dy't him gauris yn niisneamd romantsje oppenearret. Ik jou earst in stealtsje foarbylden:

Har lange skonken nimme de stap mei in slinger ... en dy net bespotlik, mar sierlik.
Har skonken, it binne gjin ponters fan beton ... mear swypkjende tūken en dy net te tsjok.
In minske, dy't al mar mear foar himsels oppottet, wat dan ek, testjurret, rint dea, freget om de swarte dobbe en dźr modder oer ...
Fuort efter it breidspear Hillary, en dy feestlik klaaid.

Ik hie soks noch net earder heard of lźzen. Mar it komt hiel natuerlik op my oer. Lit śs de konstruksje neier besjen. It giet om in sintsje dat mei EN ynlaat wurdt en dźr't gjin tiidwurd yn foarkomt. Nim bygelyks it earste foarbyld. Hoe soe men soks ornaris sizze? Ik tink, it soe in op himsels steande sin wźze:

Har lange skonken nimme de stap mei in slinger. Se wiene net bespotlik, mar sierlik.

Of men soe noch sizze kinne: "en dy wiene net bespotlik mar sierlik". It opfallendste skaaimerk fan de konstrukje is dat der gjin tiidwurd is. De Ingelske namme foar soksoartige sintsjes sūnder tiidwurd is "small clause". Woe men der in tiidwurd by sette, dan komt men as fansels by foarmen fan it tiidwurd WEZE śt, lykas yn boppesteand foarbyld. In oare manear om itselde te sizzen soe wźze dat men DY gewoan weilit:

Har lange skonken nimme de stap mei in slinger ... en net bespotlik, mar sierlik.

Mar no is de betsjutting al wat feroare. Yn it sintsje mei DY sloech "net bespotlik mar sierlik" perfoarst werom op "har lange skonken". Yn it sintsje sūnder DY slacht it earder op de manear fan rinnen. As DY der net stiet, kin men EN oars ek likegoed weilitte:

Har lange skonken nimme de stap mei in slinger ... net bespotlik, mar sierlik.

It liket der dus op dat EN en DY tegearre foarkomme moatte. Yndie, it beart net goed as DY der al is mar EN net:

MIS Har lange skonken nimme de stap mei in slinger ... dy net bespotlik, mar sierlik.

Dat EN en DY moatte tegearre foar it ljocht komme yn dizze aparte sintsjes sūnder tiidwurd. Dat jildt ek foar it sintsje mei de swarte dobbe "en dźr modder oer". Wy kinne dźr net EN of DER weilitte:

MIS (Sa'n minske) freget om de swarte dobbe en modder oer ...
MIS (Sa'n minske) freget om de swarte dobbe, dźr modder oer ...

As wy hjir in tiidwurd oanfolje wolle, dan slagget dat net rjocht:

? (Sa'n minske) freget om de swarte dobbe en dźr sit/is/komt modder oer ...

"Mei modder deroer" soe it neffens my dan wźze moatte. No is der oer foarnamwurden dy't mei in D- begjinne (DY, DAT, DER) śtsoarte in protte te fertellen. It aardige fan de konstruksje dy't wy hjir besprutsen ha is lykwols dat er yn it Hollānsk, better net te witten, net foarkomt. Wat ik no wol witte woe, is: komt dy konstruksje yn it Frysk ek noch by oare skriuwers foar as Mulder?

16. Plaknammen yn Fryslān? (13-01-2001).

In plaknamme? Nim De Gerdyk. In ynwenner fan De Gerdyk? In Gerdykster. In slokje śt De Gerdyk? In Gerdykster slokje. Wat falt śs op? No sjoch, twa dingen. Foarst dat de ynwennernamme (in Gerdykster) en it eigenskipswurd (in Gerdykster slokje) itselde binne. En twad dat de śtgong fan ynwennernamme / eigenskipswurd -STER is.

Lit śs no earst ris nei it Hollānsk sjen. De Gerdyk is yn it Hollānsk Gorredijk. In ynwenner fan Gorredijk is in Gorredijker of byneed in Gorredijkenaar. In slokje śt dat plak soe yn it Hollānsk "een Gorredijks drankje" wźze. Wat obstrewearje wy hjir? Foarst binne de ynwennernamme en it eigenskipswurd net mear itselde: Gorredijker stiet ommers njonken Gorredijks. Twad, de spesifike śtgong fan de ynwennernamme is -ER of -ENAAR, en de śtgong fan it eigenskipswurd is -S.

Froulju! No binne jim oan bar. In frou śt De Gerdyk is in Gerdykster. Itselde dus as wat foar manlju brūkt wurdt. Sa docht bliken dat it Frysk in emansipearre taal is. Yn it Hollānsk soe in frou śt Gorredijk in Gorredijkse wźze. De śtgong foar froulike ynwennernammen by Hollānske plaknammen is -SE. Hast itselde as it Hollānske eigenskipswurd dat ommers op -S śtgong, mar dan noch mei in -E der efter plakt. In -E foar froulju komt yn it Hollānsk wol mear foar, benammen yn wurden dy't śt it Frānsk komme, lykas "conductrice".

It Gerdykster patroan komt oeral yn Fryslān werom. Besjoch ūndersteande list:

It Fean - In Feanster - Feanster koekjes
Snits - In Snitser - Snitser koekjes
Drylts - In Dryltser - Dryltser koekjes
Grou - In Grouster - Grouster koekjes
Jiskenhuzen - In Jiskenhśster - Jiskenhśster koekjes
Bril - In Brilster - Brilster koekjes

It efterheaksel foar ynwennernammen en eigenskipswurden is lykwols net allinne -STER, mar kin ek -ER wźze. No freget de lźzer dy't geografysk goed ūnderlein is, him ōf: wźr yn Fryslān leit Bril? Dat sit sjesa: Bril leit yn Grinslān. De grap is dat it Grinslānske systeem foar de foarming fan ynwennernammen en eigenskipswurden as twa drippen wetter liket op it Fryske. Sjoch mar ris nei it neikommende listje mei Grinslānske plaknammen:

Hörn - In Hörnster - Hörnster koukjes
Houwerziel - In Houwerzielster - Houwerzielster koukjes
De Leek - In Leekster - Leekster koukjes
Fiwwerd - In Fiwwerder - Fiwwerder koukjes
Nijbert - In Nijberter - Nijberter koukjes
Eppenhoezen - In Eppenhoester - Eppenhoester koukjes

De oanhelle foarmen komme śt de "Groninger Grammatica" (Staalboek, Veendam, siden 09.92, 52-58) fan de Grinslānske taalman Dr. Siemon Reker.

Der is binnen Fryslān ien wichtige śtsūndering op de plaknammeregels. En dat komt troch it wurd Fryslān sels. Want in ynwenner fan Fryslān is gjin Fryslanner mar in Fries. En wy prate net oer Fryslanner koekjes mar oer Fryske koekjes. Mar no noch eefkes werom nei Grinslān. Siemon Reker fernijt śs der yn syn grammatika ek fan dat: "Alle achtervoegsels hebben betrekking op de gemeenkunnige inwoner, zowel man dus als vrouw." Dat krekt as yn it Frysk wurdt deselde foarm brūkt foar manlju en froulju.

Hoe kin soks? Dźr woe ik it in oare kear ris oer ha. Mar wy moatte net al te gnyskerich oer śs Grinslānske stambruorren prate. Faaks lykje wy mear op har as dat wy wźze wolle. Fryske plaknammen? Nee, Fryske EN Grinslānske plaknammen! Want dy hearre byinoar.

17. Hoe Frysk is Grinslān? (03-02-2000).

Ik skreau yn it foarige stikje wat bizich "śs Grinslānske stambruorren, mar dźr makke in etysk wittenskipper op de Fryske Akademy beswier tsjin. "Dy stammen ha der ommers nea west", sei er, wylst wy yn de Akademytśn sieten en oan śs sigaar lurken. "Sjoch Paul," sei ik, "dat moatst breed sjen. In stamme hoecht net in etnyske organisaasje te wźzen, mar kin likegoed in politike organisaasjefoarm west ha." Goed, hy fūn dat je dan it wurd stam net brūke mochten. Mar dźr't wy it lykfine koene, wie op dit punt: yn it ferline is der Frysk praat yn Grinslān. En dan benammen op it ālde lān, dat wol sizze, it Noarden fan de provinsje dźr't ommers ek terpen te finen binne. Dat der Frysk praat is, witte wy op grūn fan ferskate gegevens. Sa binne de āldste wetsteksten fan Grinslān skreaun yn it Ald-Frysk. Fierders hat Oebele Vries sjen litten (ūnder oaren yn in tillevyzjeprogramma op Omrop Fryslān) dat de Grinslanners oant yn 'e 16e ieu noch in Frysk identiteitsbesef hiene, en dan benammen yn de Ommelannen: dy neamden harsels de Fryske Ommelannen. En by einsluten lykje de Grinslānske plaknammen wol heul bot op de Fryske. Wy ha ommers de foarige kear al sjoen dat it Grinslānske systeem fan ynwennernammen en eigenskipswurden by plaknammen wakker op it Fryske systeem liket.

Lit śs dan noris nei de Grinslānske foarmleare sjen, de grammatika. As wy de wurdfolchoarder yn it Grinslānsk dialekt ūnder de loep nimme, dan liket dy wakker op it Frysk, net op it Hollānsk:

OK Dat e jonges noablieven loaten wild har.
OK Dat er de jonges neibliuwe litte wold hie.
MIS Dat ie de jongens nablijven laten gewild had.

Tink derom, wy sjogge no net nei de śtspraak mar inkeld nei de wurdfolchoarder. Dan docht bliken dat wy it Grinslānske sintsje wurd foar wurd yn it Frysk oersette kinne, mar net yn it Hollānsk. Fierders docht bliken śt de "Proeve van een Groninger Spraakkunst", skreaun troch de Friezehater K. ter Laan, dat it Grinslānsk ek de karakteristike haadwurden op -ENS hat:

gladdens, kwoadens, goudens, lelkens, gauwens
(glźdens, kweadens, goedens, lilkens, gauwens)

It Frysk hat dy ommers ek, wylst se yn de Nederlānske dialekten fierders ūnbekend binne. Sa sitte der yn de Grinslānske foarmleare dus in bulte oerienkomsten mei it Frysk. De śtspraak fan it Grinslānsk is lykwols ūn-Frysk. Fryske foarmleare, Saksyske spraakleare: sa kin men de Grinslānske dialekten omskriuwe. Wźr komt dy rare miks wei? Nei alle gedachten ha in protte Drinten en Platdśtsers har yn Grinslān nei wenjen set. Dźrtroch binne de Alde Friezen yn Grinslān, dy't fral yn it Noarden wennen, oerstapt op it Saksysk. Mar by de oerstap op it Saksysk ha se in protte eigenaardichheden śt de foarmleare fan har ālde memmetaal, it Frysk, meinommen. De stźd Grins hat nei alle gedachten nea frysktalich west. De stźd Grins hat lang in ynkomplak west foar rike Drintske boeren. It easten fan 'e provinsje wie lang feangebiet dat min te bewenjen wie. Doe't dat droechmakke wie, setten har dźr fral minsken fan oarekant de grins del. Dat sadwaande dat der in nij dialekt yn Grinslān op 'e wrāld kaam, dat in protte op it Platdśtsk liket dat yn East-Fryslān yn Dśtslān sprutsen wurdt.

Wannear oft dy oerstap op it Saksysk syn beslach krigen hat, witte wy net krekt, mar it soe sa yn 'e fjirtjinde of fyftjinde ieu bard wźze kinne. De oerienkomsten tusken Fryslān en Grinslān binne sels yn śs tiid noch frij grut. It is dźrom wat spitich dat der net mear gearwurking oer de provinsjale grins hinne is. Mar wa wit feroaret dat nochris ...

18. Moai Hollānsk (24-02-2001).

Der binne idiomatyske śtdrukkingen dy't sa sjyk binne dat ik se leaver oantsjut as retoaryske śtdrukkingen. De Hollānske skriuwtaal sit fol mei wūndermoaie retoaryske śtdrukkingen. Lykas: onverrichter zake, met voorbedachten rade, geestdodend werk, effect sorteren, ensafuorthinne.

Wa't it hiem is en tink en lźs en krij ūnderwiis yn it Hollānsk sil gauris ditsoarte fan oarspronklik skriuwtalige retoaryske śtdrukkingen yn syn Fryske sprektaal brūke wolle. Men stiet dan op it punt en sis bygelyks "mar dat is ...eh ... 'geestdodend werk'." Ja, mar wat is dat yn it Frysk?

Wa't śt it Frysk wei tinkt om't er Frysk ūnderwiis hān hat, en Fryske tillevyzje en radio sjocht sil ditsoarte problemen minder ha. Sa'nen seit gewoan sūnder retoaryske oanstriid: "mar dat is stomme saai wurk".

Lykwols binne der in protte Frysktaligen dy't genōch troch it Hollānsk beynfloede binne om de oanstriid te fielen en sykje om in Fryske wjergader mei deselde retoaryske krźft foar bygelyks "geestdodend werk". In inkeling fan harren sil yn it wurdboek sjen en dy fynt dan it wurd "geastdeadzjend". "Geastdeadzjend wurk": it kin my alhiel net oertsjūgje. It is lienoersetting en dat let net, mar it mist retoaryske krźft. Lit śs foar de aardichheid ek de oare niisneamde foarbylden efkes opsykje.

"Mei voorbedachten rade", dźrby jout it wurdboek "willemoeds". Prachtich hear, dat oertsjūget my; no problem! En by "onverrichter zake" fine wy "sūnder wat te bedijen". Wat ik heul kreas fyn. Mar geastdeadzjend? No nee, dat kin ik net ta de strōte śt krije. En ik soe sa stomme graach wat moais ha dźre. En ik wol fansels net switche nei Nederlānsk.

By "effect sorteren" fyn ik yn it wurdboek "effekt hawwe, śtwurking dwaan, yndruk meitsje". Fan dy trije is "śtwurking dwaan" wol aardich; de oare twa, harrebarre! Mar wźrom net "fertuten dwaan"? Leaver de betsjutting fan in moaie Fryske śtdrukking wat oprekke as lienoersetting. Stikjes taal stjerre ek ōf as wy te skiterich binne om se frij en kreatyf te brūken ... Mar hoe dan "het gewenste effect sorteren" oer te setten?

It is my opfallen dat dy moaie retoaryske Hollānske śtdrukkingen heul faak letterlik stean bliuwe, sels yn it Frysk fan de Friezen dy't faker Frysk prate as Hollānsk yn har deistich libben. As ik nei Omrop Fryslān harkje dan hear ik ek om it hoartsje fan dy retoaryske śtdrukkingen dy't streekrjocht śt it Hollānsk wei komme. En itselde jildt foar myn kollega's fan de Fryske Akademy, en foar mysels uteraard. De wurdboeken komme der lang net altyd śt, at se it überhaupt besykje. Mar yn de literatuer fyn ik wolris in moaie Fryske śtdrukking, sadanich dat ik tink: dat is him!

No is it safier hinne dat ik in eigen kolleksje fan dreech oer te setten śtdrukkingen makke ha. Dy is te rieplachtsjen op Ynternet op it adres: http://www.bornmeer.nl

Der sit net allinne retoarysk idioom yn mar fan alles. Soe it net aardich wźze as oaren har privee-wurdfoarrieden ek op Ynternet setten? Dan kinne wy fan inoar leare en inoar korrisjeare. En benammen kinne wy dan makliker op Fryske retoaryske śtdrukkingen komme om te brūken ynstee fan de Hollānske retoaryk dy't śs śt it grutste part fan krante, radio en tillevyzje yn 'e mjitte komt.

By einsluten wol ik jim ek noch wize op de oersetrubryk fan Boersma Van der Mark yn De Pompeblźden. Dat is in blźd fan de AFUK dat om de twa moanne ferskynt. Dźr steane faak heul nijsgjirrige oplossingen yn oangeande it oersetten fan Hollānske retoaryk. Spitich dat dy rubryk (noch?) net op Ynternet te finen is. AFUK, hjir leit in "schone taak" foar jim!

19. Liet him ūnferskillich wźze, hja ljeave harpelūd ... (07-04-2001).

"Liet him ūnferskillich wźze, hja ljeave harpelūd, dat lokke en as de iene it ynstremint net goedernōch bespylje koe, den licht in oaren ien...." Wat wer in prachtige suggestive sin, wat in moaie dūbele boaiem! Want hokker ynstremint wurdt hjir eins bedoeld, as it om in moaie fitale frou giet dy't fan har oare helte it omtinken dat se ferget net kriget? It komt fan Fryslāns grutste skriuwer Simke Kloosterman (It Jubeljier, 1927, side 380). Mar ik sil de literatueranalyze gewurde litte. It giet my no om de sinbou. Slaan ris acht op dy gekke foarm LIET oan it begjin fan 'e sin. Ornaris wurdt allinne de doetiidfoarm sa brūkt:

Lit him (mar) ūnferskillich wźze.
Gean do (mar) nei hūs ta, dyn frou is siik en wy rźde it sels ek wol op.

Ik ha de betsjutting fan ditsoarte sinnen beklamme troch it wurdsje MAR derby te setten. De sinnen ha de neikommende betsjutting. Se karre goed wat śt in oar perspektyf wei as negatyf beskōge wurde koe. Nim bygelyks de oanhelling śt Kloosterman nochris yn gedachten. Dźr wurdt sein: eins is it ferkeard om de frou gjin omtinken te jaan mar it is de frou wol bźst want se kin har mei oaren ek wol fermeitsje. Of as wy tsjin ien sizze, dy't śs helpe soe mar nei hūs ta wol: gean mar nei hūs, wy nimme it dy net kwea ōf.

Nuveraardich is lykwols de doetiid LIET. Oer it ginneraal kin de konstruksje net yn de doetiid brūkt wurde.

?? Gong Jan mar nei hūs ta, syn frou is ommers siik.

Dizze sin kin wol, mar de betsjutting is no ynienen hypotetysk: de Jan fan de oanhelling giet krekt net nei hūs ta. Mar yn de oanhelling śt Kloosterman is gjin sprake fan wat hypotetysks mar fan wat dat wier bart.

Fansels soe ien der tsjin yn lizze kinne dat it ferskynsel net goed Frysk is. Dy soe sizze kinne dat it in flaterke fan Kloosterman is, of in ōfwiking. In ōfwiking? In flaterke? EN dat fan Fryslāns ferneamdste skriuwer? Nee, nee, dat wol my net oan. En boppedat ha ik śt de Taaldatabank (fernijd troch de geniale ynformatikus Derk Drukker) in heule kloft fan ditsoarte sinnen helle. In stealtsje jou ik hjirūnder, mei boarneoantsjutting:

Liet de wrāld dizze jonge in rebel neame, it wie har jonge, har soarte, har kammeraat, dźr't se mei de holle omheech mei foar de kreammen lāns koe (Striid en Segen, 1958, side 98, W. Cuperus).
Liet elk him troch syn hert bewālde, Wat hoeft dan dat gemiggesift. (Ald en nij, 1871, side 132, Waling Dykstra)
Liet dy Dopers arbeidzje foar de kost, hja mei har fantasijen oer de tiid, dy't oansteande wie, as it manna śt 'e himel reinde en hja wyn śt 'e loft drinke soene (De breugeman komt, side 162, Ypk fan der Fear).
Liet dan de wyn mar op 'e skoarstien bolderje, gjin noed mear, heit wie thśs! (De rūge en oare seedykster ferhalen, side 117, S.T. Rinia).

No, it is dśdlikernōch: oanhellingen fan bekende skriuwers by de rūs, dat wy ha mei in bona fide ferskynsel te krijen. It is my śt it Hollānsk net bekend. Dat der is in goede kāns dat der wer in ekstra ferskiltsje tusken it Frysk en it Hollānsk foar it ljocht kommen is.

20. Sinbou yn sprektaal (28-04-2001).

Okkersneins naam Bareld de Groot my op Omrop Fryslān in ynterview ōf oer de Nietzsche-oersetting. Ik krige it bantsje mei. Doe frege Eeltsje Hettinga my oft ik de tekst fan it ynterview net yn it Ynternettydskrift Kistwurk publisearje woe. Fansels wol. Mar dat betsjutte dat ik it bantsje ōfharkje en śttype moast, in moai putsje om de Peaske mei troch te kommen. Dat sa! Ik harkje, en harkje, en hieltyd grutter waard myn fernuvering oer de rare sinkonstruksjes en werhellingen dy't ik bebakte. Dy sille wy ris by del rinne.

In gewoane haadsin feroare yn (myn) sprektaal heul faak yn in werhellingskonstrukje. Sa bygelyks:
"Want dat kin in kompūter kin in protte fan dy dingen kin der ek wol".
Yn it sprektalige foarbyld wurdt de persoansfoarm "kin" trije kear werhelle. Tusken de twa foarkommens fan "kin" stiet beide kearen ien sindiel, earst it ūnderwerp "in kompūter" en dan it foarwerp "in protte fan dy dingen". Fierder falt op dat śs leard is om "er" te skriuwen, mar dat wy heul faak "der" sizze. De skriuwtalige wjergader fan it sintsje soe wźze: "In protte fan dy dingen kin in kompūter ek wol".

Net allinne de persoansfoarm kin sa werhelle wurde, mar ek wurden dy't typysk oan it begjin fan in ynbźde sin steane lykas "dat" en "wat". Hjirūnder in foarbyld mei "wat":
"Dan sjogge je wat Fryske skriuwers wat dy oer Nietzsche skreaun ha."
Tusken de twa foarkommens fan "wat" stiet it sindiel dat ūnderwerp is, nammentlik "Fryske skriuwers", dat boppedat nochris mei "dy" werhelle wurdt. Yn skriuwtaal soe dit wurde:
"Dan sjogge je wat Fryske skriuwers oer Nietzsche skreaun ha."

De gewoane ynbźde sin komt yn sprektaal faak as in haadsin yn de direkte rede foar it ljocht. Sa hearre wy yn de sprektaal:
"Doe't ik sollisitearde, tocht ik fan no dy baan is my wol op it liif skreaun."
Hjir fine wy de ferbining "tinke fan" folge troch de haadsin "no dy baan is my wol op it liif skreaun." Yn skriuwtaal soene wy ynstee fan dy haadsin in echte ynbźde sin meitsje mei DAT:
"Doe't ik sollisitearde, tocht ik by mysels dat dy baan my wol op it liif skreaun wie."
It tuskenwerpsel "no" is alhiel weiwurden. Boppedat brūke wy no net "tinke fan" mar "by jinsels tinke". Dat de idiomatyske struktuer fan "tinke" wurdt ek oanpast.

Fierder fine wy yn sprektaal ek gauris in mjokseling fan twa idiomatyske śtdrukkingen, lykas yn:
"om nei grammatikale ferskillen te ūndersykjen yn Nederlānske dialekten"
Hjir soe de sprekker earst sizze "om nei grammatikale ferskillen te sjen", mar op healwei feroare er fan gedachten, en sa kaam it idioom "ūndersykje nei" op 'e wrāld.

Wźrom klinkt it Nederlānsk (en ek wolris Frysk) fan ymmigranten faak sa keunstmjittich? Om't se de sprektaalkonstruksjes noch net leard ha. Dy steane net yn de learboekjes.

It sil de lźzers fernuverje mar sprektaalkonstruksjes wurde suver net ūndersocht, sa bot leit de klam op de skriuwtaal. Mar dat feroaret. De Fryske Akademy is dit jier śteinset mei it projekt "Sprutsen Frysk". Wy sille tsien miljoen wurden oan Frysk gepraat yn de kompūter stoppe en analysearje. As dat dien is, kin ik jim mear fertelle oer de ferskillen tusken sprektaal en skriuwtaal. Mar yn alle gefallen is sprektaal dat is wol foargoed oars as skriuwtaal!

21. Fan op oan (19-05-2001).

Guon idiomatyske śtdrukkingen sit sa'n gekke wrāld oan feiten achter dat je je ōffreegje: hoe kinne bern soks ea leare? Besjoch ris de śtdrukking: "der fan op oan kinne". It wurdsje "fan" is yn partuer mei "dźr", want wy kinne sizze, "Wźrfan?" en "Dźrfan". Op grūn fan dy test wurdt sein dat "fan" in ferhāldingswurd is, ofwol preposysje. De wurdsjes "op" en "oan" binne hjir gjin ferhāldingswurden want dat is "fan" al. Sokke wurdsjes dy't wat op harsels by it tiidwurd steane (yn boppesteande śtdrukking is "kinne" it tiidwurd) wurde yn de ynternasjonale literatuer partikels neamd.

Foarbylden fan partikels binne bygelyks "op" yn "Ik skilje dy op" of "troch" yn "Ik wurkje troch". No is der in ginneralisaasje, in taalwet śtsteld, dy't seit dat in partikel net mei in oar partikel kombinearre wurde kin. Lit śs dat de partikelwet neamme: net mear as ien partikel dus. Hjirūnder in foarbyld fan de wurking fan de partikelwet. Wy kinne bygelyks al sizze "Ik gean troch mei dy op te skiljen", mar net "Ik skilje dy op troch" of soksawat, want in partikel kin neffens de partikelwet net mei in oar partikel yn partuer. Oer it ginneraal dekt dy wet frij aardich de feiten.

Mar taalkunde is no ienris trije kear sa kompleks as simpele stśdzjes lykas natuerkunde of genetika. Yn de natuerkunde wurdt bygelyks de relaasje tusken enerzjy en matearje beskreaun mei in simpel formśltsje: enerzjy = massa kear ljochtfaasje (E=MC2). Dźr binne gjin komplikaasjes by. By in kompleks fak as taalkunde binne der lykwols altyd komplikaasjes.

Want besjoch no nochris boppesteand idioom: der fan op oan kinne. Twa partikels!! "Op" en "oan". Gjin niget dat taalkunde as fak net serieus nommen wurdt. Dach partikelwetsje!

Mar de feiten binne noch komplekser. Njonken "Wy prate der oer" kinne wy ek sizze "Wy prate oer Jan". Yn it fanopoan-idioom wol dat net rjocht: njonken "Kinst der fan op oan" kin men eins net rjocht sizze "Kinst fan Jan op oan". Dat lźste hat wat apartichs oer him. Wat better beart is: "Jan kinst fan op oan". Dat "Jan" mei sa te sjen net midden yn 'e sin stean, mar wol oan de lofter rāne fan de sin. It is my folslein ūndśdlik wźrom't dat sa wźze soe. Ornaris is it hielendal net sa dat in haadwurdkloft lykas "Jan" allinne oan de rāne fan de sin stean mei. Meast mei er sawol midden yn de sin stean as oan de rāne, lykas yn de neikommende twa sintsjes: "ik praat mei Jan" / "Jan praat ik mei". Beide binne yn oarder.

Oan de rjochter rāne fan de sin mei "fan Jan" net stean. Wy kinne net sizze, "Kinst net rjocht op oan fan Jan". Dat Jan mei wol nei lofts (dat is sels better), mar hy mei net nei rjochts (it liket wol polityk!).

No ha ik efkes wat kollega's frege en de measten kinne it mei myn taaloardielen lykfine: "Jan kinst fan op oan" is better as "Kinst fan Jan op oan". En "Kinst net rjocht op oan fan Jan" is foar elkenien śtsletten. Lykwols binne der ek kollega's dy't dat "fan" hielendal net brūke. Hja sizze: "Kinst op Jan oan" of "Jan kinst op oan". Sūnder komplikaasjes. Dat it sil "fan" hast wol wźze dy't de betizing teweibringt.

22. Zodat, sadat en dat (09-06-2001).

Wobbe de Vries hie it yn 1910 al synjalearre yn syn geniaal-gaoatyske masterwurk "Dysmelie". It Hollānske "zodat" ferskynt yn Noardlike sprektaal, en yn it bysūnder yn de Fryske en de Grinslānske dialekten, gauris as "dat". Lykas yn:

"De doar wie iepen dat Siebren koe sa trochrinne".

Set dat ris wurd foar wurd yn it Hollānsk oer:

"De deur was open dat Bernard kon zo doorlopen".

Yn it Hollānsk beart dat māl wylst it yn it Noarden der op troch kin. Wobbe de Vries hat allerhanne fan datsoarte feiten opmurken en syn neef Overdiep hat der moaie sier mei makke: śtfine is in fak, mar ferkeapje ek! Dźr in oare kear mear oer.
Wat is der no frjemd oan it niisneamde sintsje, as wy dat mei it Hollānsk ferlykje? Twa dingen. Foarst wurdt "zodat" yn it Frysk en it Grinslānsk mei "dat" oerset. Hawar, dat mei hinnebruie. Twad is de folchoarder yn de bysin nuveraardich. Sjoch mar ris goed:

"De doar wie iepen dat Siebren KOE sa trochrinne".

Wy soene ferwachtsje dat KOE (de persoansfoarm) efteroan yn de sin komt, krekt lykas yn it Hollānsk en trochstrings, mar net altyd, ek yn it Frysk. KOE kin yn it Frysk ek skoan efteroan yn de sin stean:

"De doar wie iepen dat Siebren sa trochrinne KOE".

Mar der is betsjuttingsferskil. As KOE efteryn de sin stiet, dan hat ien mei opsetsin de doer iepenlitten. As KOE midden yn de sin stiet dan hat it Fryske "dat" earder de betsjutting dy't it Hollānsk ek mei "dus" werjaan kin:

"dat hy koe sa trochrinne " - "dus hij kon zo doorlopen".

Alles wurdt noch wat yngewikkelder. It Hollānske "zodat" kin ek gewoan "dus" betsjutte. Besjoch neikommend sintsje śt Sjoerd Bottema syn nije roman "It aai fan Siderius" (s.65).

"Ik fergeat jūns de doarren op slot te dwaan, sadat ynbrekkers frij entree hiene."

De betsjutting is: de ik-persoan lit de doarren net mei opsetsin iepenstean. As ik yn dat sintsje lykwols "sadat" yn "dat" feroarje, dan liket it as docht de ik-persoan soks al mei opsetsin:

"Ik fergeat jūns de doarren op slot te dwaan, dat ynbrekkers frij entree hiene."

No tocht ik altyd dat men yn prinsipe "zodat" mei "dat" oersette koe, lykas yn niisneamd foarbyld. Dat is dus net sa. As it Hollānske "zodat" in gefolch oantsjut dat net mei opsetsin bart, dan kin men allinne mei DAT oersette as de persoansfoarm (HIENE) midden yn de sin stiet. Bottema syn sin hie dus sa foar de hearen komme moatten:

"Ik fergeat jūns de doarren op slot te dwaan, dat ynbrekkers hiene frij entree."

Gearfetsjend: "zodat" (opsetlik) is "dat" mei de persoansfoarm efteroan yn de sin. "Zodat" (net opsetlik) is "dat" mei de persoansfoarm midden yn de sin.

Wat Bottema opskreau wie nei alle gedachten in Hollanisme. It is ommers in konstruksje dy't wurd-foar-wurd mei it Hollānsk partueret. Dat is net sa mei de "gevere" konstruksje mei DAT en de persoansfoarm midden yn de sin. Dat in letterlike wurd-foar-wurd oersetting kringt in oersetting dy't fierder fan it Hollānsk ōfstiet śt it stee. Dat is hoe't in swakke taal him oanpast oan in sterkere, oeral op de wrāld.

23. Wźryn't, wźrby't! (30-06-2001).

Piter Yedema resinsearre foar Trotwaer de Snitser fersebondel "Kajapoetoaly" fan Trotwaerdirekteur Henk van der Veer. Yn dy oars meinimmende resinsje skriuwt Yedema:

As berne Boalserter kin ik wol boarch stean foar de autintike sfear fan it wurkje, WERYN'T de stedsjers meast fźstlein binne mei ūnwierskynlik snedige opmerkings ..."

It giet my no om dat ūnfryske "wźryn't", dat de Fryske skriuwtaal fan de Hollānske oprūn hat. Ok, ok, as alleman it docht, sil ik der net mear oer sangerje. Mar mear as om de gevens fan it Frysk giet it my der om en wiis op in nijsgjirrich taalferskil tusken Frysk en Hollānsk. Alderearst, hoe soene wy soks yn gever Frysk of, om myn part, yn sprektaliger Frysk sizze? Ik tocht fan sa:

"As berne Boalserter kin ik wol boarch stean foar de autintike sfear fan it wurkje, DER'T de stedsjers meast YN fźstlein binne mei ūnwierskynlik snedige opmerkings ..."

Ja, splitse, skiede, spjalte dy hap! Yn heule Noarden wurde ferhāldingswurden lykas YN skaat fan R-wurden lykas" dźr, wźr, earne, oeral, nearne". In roefeltsje foarbylden:

dźr wol ik oer prate (net: dźroer wol ik prate)
dźr is it yn fźstlein (net: dźryn is it fźstlein)
dźr hiene se op hope (net: dźrop hiene se hope)

Yn de Limburchse dialekten is it krekt oarsom, en is allinne wat tusken heakjes stiet mooglik; allyksa yn it Dśtsk (sjoch taalsnipel "Eurodialektology" (08-07-2000).

Piter Yedema is fansels net de iennichste dy't sa skriuwt. Benammen sjoernalistysk skriuwende skriuwers fertoane sok taalgebrūk. Ik ha niisneamde konstruksje fūn by Durk van der Ploeg, Sjoerd Bottema en yn it algemien yn Frysktalige artikelen yn de LC.

It is net altyd mooglik om de Hollānske konstruksje om te setten sa't ik niis die. Nim in gefal as ūndersteand:

Hy lake, wźrby't er rare tearen yn 'e holle luts.

Om te begjinnen beart dit net sa māl. Dat hat te krijen mei dat it ferhāldingswurd "by" net sa nau mei it tiidwurd "lūke" ferbūn is, as bygelyks "oer" mei "prate". "Lūke by" heart ommers net byinoar as in idioom, en "prate oer" al. Dochs fyn ik de bysin mei "wźrby't" net alhiel natuerlik Frysk. Mar it soe ek nuver wźze en set dat om as:

Hy lake, dźr't er rare tearen by yn 'e holle luts

De oast sit him yn de bysinfolchoarder, dus dat it tiidwurd ("luts") efteroan stiet. Frysk en de Scandinavyske talen ha mear oanstriid om it tiidwurd nei foaren te heljen as Dśtske en Nederlānsk. Dźr in oare kear mear oer. Dat it Frysk sa'n oanstriid hat docht bliken śt it feit dat it sintsje normaal wurdt, as wy it wurdsje "en" deryn plompe en fan de bysin in haadsin meitsje, dus de persoansfoarm "luts" nei foaren helje:

Hy lake, en dźrby luts er rare tearen yn 'e holle.

Dat liket my it meast natuerlik ta. Spjalting fan "dźr" en "by" hoecht net, en mei sels net, om't "by" net by it tiidwurd heart, mar op himsels stiet. Oars moat der al spjalte wurde. Jim favorite taalwarder hat sprutsen.

24. Tastannen op it plysjeburo (21-07-2001).

It binne rare tiden. In pear wike ferlyn hat Ole, in goekunde fan my, besocht om by de plysje Ljouwert oanjefte te dwaan fan taaldiskriminaasje. Mar de plysje woe him gjin oanjefte dwaan litte! Dźrmei geane de hearen aginten op de stoel fan de rjochter sitten. Je moatte der net oan tinke dat je aansen bygelyks oanjefte dwaan wolle fan stellerij en dat de plysje seit: "dat moat mar net want by jo is dochs neat de muoite fan it stellen wurdich". Neffens it buro Rjochtshelp kin it hālden en dragen fan de plysje gjin kant śt dat der sil wurk fan makke wurde.

Ik kom derop om't deselde Ole my ek holpen hat mei in oersetprobleem. Dźrby kamen nijsgjirrige ferskillen tusken Dśtsk, Frysk en Hollānsk by op it aljemint. It giet om de neikommende oanhelling, śt it wurk fan de (hoe kin it ek oars) ferneamde filosoof Friedrich Nietzsche:

Das Gefühl des Zustandes, von dem weg, das Gefühl des Zustandes, zu dem hin.

"Von dem weg" is in bysintsje sūnder tiidwurd, ofwol in tiidwurdleas bysintsje. It betsjut "dźr't men śt wei komt". It bysintsje is fźstmakke oan de sin as gehiel troch it wurdsje "dem", dat ferwiist nei "Zustandes". "Dem" funksjenearret yn it sintsje as relatyf of betreklik foarnamwurd. Sokke wurden moatte almeast oan it begjin fan de sin stean. Mar as der in ferhāldingswurd lykas "von" by heart dan moat dat foarop yn it Dśtsk. It falt op dat it betreklik foarnamwurd "dem" ynsletten is troch in foarōfgeand en in neikommend ferhāldingswurd: von ... weg, zu ... hin.

Yn it Hollānsk wurdt it soksawat as: Het voelen van de toestand waarvandaan, het voelen van de toestand waarheen. It Hollānsk brūkt it wurd "waar" en dat stiet oan it begjin fan it tiidwurdleaze bysintsje. Fierders falt op dat it Hollānsk ien wurd brūkt dźr't it Dśtsk twa hat: "von ... weg" wurdt "vandaan", "zu ... hin" wurdt "heen". Yn plak fan "waarheen" is "waarnaartoe" lykwols ek mooglik, mar dat is sprektaliger.

Yn it Frysk soene wy it sintsje oersette kinne as: ?? It fielen fan de tastān wźrśtwei, it fielen fan de tastān wźrneita. Dochs is dat foar myn taalgefoel net hielendal yn 'e es. Faaks komt dat om't it relativum "waar" yn it Frysk leaver oerset wurdt mei "dźr / dźr't". "De stad waar ik woon" is ommers yn geef Frysk "de stźd dźr't ik wenje" en net "de stźd wźr't ik wenje". Dat lit śs "dźr" as ramplesant foar "wźr" nimme. Dan krije wy dit: * It fielen fan 'e tastān, dźrśtwei, it fielen fan 'e tastān, dźrneita

Mar dat is der fier by troch, sa't ik mei in stjer oanjūn ha. Blykber mei it betreklik foarnamwurd "dźr" of "dźr't" net yn tiidwurdleaze bysintsjes foarkomme. Mar no snolkje wy it mislearre sintsje op mei it wurd "om", wy feroarje "de tastān" yn "in tastān", en dan krije wy dit:

It fielen fan in tastān, om dźr śt wei, it fielen fan in tastān, om dźr nei ta.

Dat liket my akseptabel Frysk ta.

By einsluten woe ik der op wize dat it Frysk krekt as it Dśtsk twa wurden brūkt: "von ... weg" wurdt "śt ... wei", "zu ... hin" wurdt "nei ... ta". It Hollānske "vandaan" bestiet net yn it Frysk. Foar it Hollānske "heen" hat it Frysk fansels "hinne", al jou ik yn it tiidwurdleaze bysintsje de pree oan "nei ... ta".

25. Us Men (11-08-2001).

Men is in apart wurdsje. It wie my yn it dialekt thśs (De Hoarne / De Haske, mei foarteam śt de Sśdwesthoeke) nea opfallen dat it Fryske "men" oars wurket as it Hollānsk. Ik ha it Fryske gebrūk dan ek net earder leard as op de AFUK-kursus A. It ferskil mei it Hollānske "men" is dat de sprekker by it Fryske "men" ynsletten is, krekt as by it Dśtske "man". Dat is fan dy gefolgen dat karakteristyk idioom mei "men" yn Dśtsk en Frysk krekt wat oars wurket as yn it Nederlānsk. In moai foarbyld: "Man kann nie wissen" wurdt yn it Frysk "Men wit mar noait", mar yn it Hollānsk dus net: "?? Men weet maar nooit". Yn it Hollānsk soene je leaver sizze: "Je weet maar nooit". Dat Hollānsk "je" is Frysk "men". It Hollānske "men zegt dat" wurdt yn it Frysk soksawat as "de minsken sizze dat" of "Ik ha heard / lźzen dat".

Dochs kin ik yn de Taaldatabank maklikernōch foarbylden fine fan gebrūk fan Frysk "men" dźr't de sprekker net by ynsletten is:

"Heine Pipegael driicht mei in ynstjūrd stik yn de kranten oer de skandalige bihandeling fen boargers troch de pelysje. Men seit hjarren lykwols, det hja der nei alle gedachten net lang yn bliuwe hoege." (It geheim fan de Greate Wielen (1941) side 82, Sj. v.d. Schaaf (1906)

Miskien wie froeger dochs net alles better, ek it taalgebrūk net? Of is de AFUK op 'e doele mei har regel dat it Fryske "men" de sprekker ynslśt? It Wurdboek fan de Fryske Taal (WFT) jout eksplisyt oan dat it Fryske "men" net perfoarst de sprekker hoecht yn te sluten. Dat strykt mei dat ik yn de Taaldatabank sokke foarbylden fyn.

Hat de AFUK dan ūngelyk? Ik tink fan net. Dat soe ynhālde dat in protte foarbylden fan Frysk "men" yn it WFT dźr't de sprekker net ynbegrepen is, gewoan foarbylden fan Hollānske ynterferinsje binne. En dat sels ālde taalkanonnen, oanhelle yn it WFT, lykas Harmen Sytstra, Walingom, Douwe Kalma en Godard Gosses net frij binne fan Hollānske ynterferinsje yn harren gebrūk fan "men"!

Der binne ōfsjoen fan it betsjuttingsferskil ek oare ferskillen tusken de Hollānske "men" en de Fryske "men". De Hollānske "men" kin inkel mar as ūnderwerp fan in sin foarkomme. As it by in ferhāldingswurd foarkomt, is it ūngrammaticaal:

?? Er wordt over men gepraat

Yn it Frysk kin "men" al by in ferhāldingswurd foarkomme, mar dan hat it in oare foarm, nammentlik "jin", wat itselde śtsprutsen wurdt as "je".

Men docht soks graach, mar dan wurdt der wol oer jin praat.

Hoe witte wy no eins dat "jin" by "men" heart en dat "jin" net in hiel oar wurd is? Omdat it yn de boekjes stiet of op kursus leard wurdt? Selsstannige geasten lykas jimme, lźzers, wol fansels in argumint hearre. Dat kin troch te sjen nei saneamde wjersidige tiidwurden. Wy sette it Hollānsk en it Frysk wer nźstinoar:

Ik vergis me - Ik fersin my
Je vergist je - Fersinst dy
Men vergist zich - Men fersint jin

Yn it Hollānsk krije wy "zich" as byfoarm by "men", yn it Frysk "jin" (en fansels is der betsjuttingsferskil). "Jin" heart dus by "men".

By einsluten in mysterieuze opmerking oer "men" śt in Nederlānsk wurdboek, de dikke Van Dale. Ik sitearje: "In joods taalgebruik en in de mond van Friezen met name voor de tweede persoon: hoe kan men zo dom zijn!" Twadde persoan? Och, se bedoele fansels "je", lykas yn "hoe kan je zo dom zijn". Yn alle gefallen kenne se sels by Van Dale Us Men dus in bytsje. By einsluten nochrisom de moraal fan it ferhaal:

Hollānsk "je" = Frysk "men".
Hollānsk "men" = Frysk "de minsken / se".

26. Sjenners of sjoggers? (01-09-2001).

Dwaners of doggers? Wurkjaners of wurkjouwers? Hoe dat sa, Hoekstra? No sjoch. Nim earst it Hollānske rychje:

om te geven - ze geven

De ynfinityf "om te geven" en de notiid meartal "ze geven" binne itselde. Dat "geve" yn "werkgever" liket likegoed op de ynfinityf "geven" as op de notiid "geven". Wy soene dus sizze kinne: de gearstalling "werkgever" hat as ūnderdiel in foarm "geve" dy't ek as ynfinityf (te geven) en as notiid meartal (ze geven) foarkomt.

Mar no it Frysk. Ynfinityf en meartal fan de notiid binne yn it Frysk net identyk by ūnder oaren tiidwurden mei in ienwurdliddige ("eenlettergrepige") ynfinityf:

om te jaan - se jouwe
om te dwaan - se dogge
om te sjen - se sjogge

Hokker foarm wurdt no brūkt yn de gearstalling? De ynfinityf "jaan" of de notiid meartal "jouwe"? De foarm "wurkjouwer" jout it andert: de notiidfoarm "jouwe" is brūkt. As de ynfinityf "jaan" brūkt west hie, dan hie it "de wurkjaner" west.

Dochs is de ynfinityf ek wolris itjinge dat oerienkomt mei de gearstalling. Dat is it gefal by "sjenner" foar "sjogger" oer. "Sjenner" is relatearre oan de ynfinityf "te sjen", "sjogger" is relatearre oan de notiid meartal "se sjogge". Neffens it Frysk Nederlānsk wurdboek komme beide foar en se betsjutte beide "ziener, profeet". De betsjutting "kijker" wurdt net jūn, en dat is in flater. Yn it Nederlānsk-Frysk wurdboek wurdt foar "kijker" lykwols al "sjogger" jūn, net "sjenner". Yn de Taaldatabank komt 42x it wurd "sjenner" foar, mar nea yn de betsjutting "kijker". It wurd "sjogger" komt mar 2x foar, en nea yn de betsjutting fan "ziener". Riemersma brūkt yn syn parody op Omrop Fryslān ("Sinleas Geweld") systematysk it wurd "sjogger" foar "kijker", en dat liket my korrekt ta. Neffens myn taalgefoel is "sjenner" eins net goed Frysk, mar faaks wie it yn it ferline normaal. Dat "sjenner" in lienoersetting is, wurdt befestige troch it feit dat it krekt as "ziener" al "ziener" mar net "kijker" bestsjutte kin.

Wy ha krekt sjoen dat der gjin "wurkjaner" bestiet njonken de "wurkjouwer". Yn de heule Taaldatabank binne ek gjin "janers" te finen. Wźrom hat de "sjenner" him dan al opkrongen yn it Frysk, mar de de "janer" net? Myn gok is: de oerienkomst mei it Hollānsk. "Sjenner" is in lienoersetting dy't better oanslśt op it Hollānske taalsysteem as "janer", as wy de ynfinitiven meitelle:

om te zien/sjen - de ziener / sjenner
om te geven/jaan - de gever / ??janer

De lidden fan it pear "sjen / zien" ha mar ien wurdlid ("lettergreep") wylst de lidden fan it pear "geven / jaan" in ūngelikens tal wurdlidden ha. As in twadde taal swak stiet by immen yn 'e holle, dan wurdt oerienkomst mei de earste taal hieltyd belangriker as brūkerskritearium. Troch de oerienkomst mei it Hollānsk koe de "sjenner" earder besykje boarger fan de Fryske taal te wurden as de "janer".

Bewiis komt fan it hālden en dragen fan "dwaan". "Dwaan" is fan itselde type as "sjen", yn de sin fan dat de Hollānske wjergader ek ienwurdliddich is: "doen". Dat wy ferwachtsje ek gearstallingen mei "dwaan" yn it Frysk te finen. En dat komt śt. De taaldatabank jout de neikommende foarbylden: deadwaners (2), drokdwanerich (1), euveldwaner (1), goeddwaner (1), greatdwanerich (1), greatdwanerij (2), kweadwaner (6), kweadwaners (4), paradedwaners (1), woldwaner (14) en woldwaners (10). Lykwols binne der ek in protte gearstallingen mei "dogger" en dy klinke my better yn de earen: allesallinne-doggers (1), deadogger (3), dogger (7), drokdoggerige (1), drokdoggerij (1), geheimsinnichdoggerij (1), goeddoggers (1), greatdoggerige (1), greatdoggerij (2), grutdoggerij (3), kwea-doggers (1), kweadogger (5), kweadoggerij (2), kweadoggers (27), lytsdoggerij (1), meidogger (14), meidoggerich (1), meidoggers (67), moaidoggerij (1), māldoggerij (1), māldoggers (1), neatdogger (2), neatdoggers (6), neidoggers (1), net-meidoggers (8), opdoggerich (1), selsdogger (3), towittendogger (2), woldogger (2), woldoggers (1), wūnderdogger (1). Om de fraach fan dit artikel te beanderjen: doch my mar sjoggers.

27. Op 'en gausten, op it gaust (20-07-2002).

"Oaremoarn kin se syn brief op it gaust hawwe". Dat sintsje komt śt Eize de Boer syn "Op 'e flecht" (1989, Friese Pers). It lit sjen dat der by de PTT / KPN net folle feroare is oer de lźste tsien jier. En it yllustrearret in nijsgjirrige konstruksje: "op it gaust". Yn it Hollānsk soe men dat sa net sizze, leau ik. Priuw mar efkes mei."Overmorgen kan ze zijn brief op het gauwst hebben". Nee, dat roait nearne nei. "Op it gaust" is foargoed in eksklusyf Fryske konstruksje. Yn de taaldatabank (25 miljoen wurden) komt yn totaal 5x de kombinaasje "op it gaust" foar. Yn it abstrakte kinne wy dy konstruksje werjaan as: ferhāldingswurd ("op") + lidwurd ("it") + oertreffende trep fan eigenskipswurd ("gausten").

Njonken "op it gaust" is ek noch in oare fariant mooglik, lykas yn de neikommende sin: "dat de measte kalk fordwynt yn 'e goede fruchtbere grounen, dźr't de stofomsettingen op 'en gausten pleats hawwe." Dy sin komt śt in wurk fan A. Kerkhof, dat de moaie titel "Dongleare" hat. Yn it abstrakte is de konstruksje itselde as de foarige: ferhāldingswurd ("op") + lidwurd ("'en") + oertreffende trep fan eigenskipswurd ("gausten"). De ferskillen, en dat binne der twa, sitte 'm yn de realisaasje fan de abstrakte kategoryen: it lidwurd wurdt realisearre as "'t" of "'en". En de oertreffende trep fan it eigenskipswurd wurdt realisearre as "gaust" of "gausten". It is wol apart dat de foarm "gausten" krekt foarkomt by it lidwurd "'en": it liket wol in harmonyproses, in werhelling fan deselde klank. Yn de TDB komt 15x de kombinaasje "op 'en gausten" foar.

Yn it Hollānsk soe men sizze: "op zijn gauwst". Dy fariant komt ek yn it Frysk foar, lykas yn de folgjende oanhelling śt "Myn folk, myn beminden" fan T. Riemersma: "Hy wist wol dat er him it bźste ūnder syn tydlike ympotinsje deljaan koe. Dan wie it op syn gaust wer oer." Dat ek de foarm dy't it Hollānsk eigen is komt as ynheemske fariant foar yn it Frysk.

As wy nei it ferhāldingswurd sjogge, fine wy njonken "op" ek noch foarbylden mei 'śt". Wy jouwe in oanhelling śt Brolsma syn "Ypeus": "Doe't hy śt 'en rūchsten wat sneinske klean oanstrūpt hie, skynde de sinne sa klear as śt in simmerloft". De TDB hat trije oanhellingen mei "śt 'e rūchsten". Yn dit gefal leau ik net dat je yn it Hollānsk in ferlybere konstruksje mei "z'n" brūke kinne, want "hij trok op / uit zijn ruigst zijn zondagse kleren aan" klinkt net bźst. Men moat dan śtwike nei in sin mei "allerruigst" of "heel ruig".

Oare foarbylden mei "op" binne bygelyks: "op 'en measten" (2x) en "op 'en minsten" (5x). It Hollānsk hat hjir wer foarmen mei "z'n": "op z'n hoogst", "op z'n minst". "Op z'n meest" liket my net goed Hollānsk ta en stiet ek net yn it wurdboek fan Van Dale.

Yn it Dśtsk fine wy in konstruksje dy't krekt as yn it Frysk gjin "z'n" hat mar in lidwurd: "am meisten", dźr't AM ommers in gearlūking is fan AN + DEM.

By einsluten woe ik der op wize dat as wy 'EN fine, dan hat it eigenskipswurd ek altyd -EN. Wy fine dus net "op 'en gaust". Oarsom wurket it ek: fine wy in eigenskipswurd op -EN yn dizze konstruksje, dan is it lidwurd ek altyd 'EN. Goed, ik fyn yn de TDB ek wolris in foarm lykas "op syn gausten" en "op syn tūksten", wat my in mingfoarm taliket, faaks befoardere troch it feit dat SYN lykas 'EN op in N śtgiet. Op 'en moaisten (20x yn TDB) ha wy no de opfallendste eigenskippen fan dy konstruksje wol besprutsen.

28. Meast ferneamd of ferneamdst (10-08-2002).

Okkerlźsten korrisjearre ik in tekst fan myn kollega-redakteur fan Kistwurk, Eeltsje Hettinga. Doe foel my op dat dy hieltyd in oertreffende trep fan eigenskipswurden makke mei MEAST, yn plak fan set it eigenskipswurd sels yn de oertreffende trep mei -ST. Ferlykje de neikommende twa foarbylden:

ien fan de meast ferneamde skriuwers
ien fan de ferneamdste skriuwers

My dogge dy omskriuwingen mei MEAST frjemd oan. Dat wol sizze, ik brūk se sels net sa rynsk as Eeltsje. Mar doe't ik op it brūken derfan acht sloech, fernaam ik dat oaren ek gauris in omskriuwing mei MEAST brūke. Doe't ik Piter Wibertus Brouwer syn oersetting fan "Utopia" (skreaun troch de hillige Thomas More) korrisjearre kamen my ek ferskate superlativen mei MEAST oer it mad.. Yn de Taaldatabank fine wy foarbylden lykas de neifolgjende:

Ien fan de meast ferneamde heechleararen [De moanne op'e rech / Douwe Kootstra]
It is it meast fernederjende dat se him oandwaan kinne. [De Jacht / Van der Ploeg]
De Ljouwerter terp Nijehou wie net it meast ferneamde plak ... [LC]

It totale oantal foarkommens fan bygelyks "meast ferneamd / meast ferneamde" is yn de Taaldatabank lykwols mar twa. It totale tal foarkommens fan "ferneamdste" is acht.

Yn it Hollānsk komt njonken "beroemdste" ek "meest beroemde" foar. Wa't mei de eksellente sykmasine Google, http://www.google.com , siket, fynt daalks in protte foarbylden dźrfan. Fansels kinne wy dan mei Google ek wol efkes sykje op Ynternet nei "meast ferneamde". Dat smyt ien foarbyld op: "Robert Burns (1759 1796), Skotlānsmeastferneamde
dichter, waard berne op 25 jannewaris.", http://www.homepages.hetnet.nl/~eeltjedevries/trotwaer/septimber2 000.htm. Foar "ferneamdste" fine wy likernōch krekt as yn de Taaldatabank 8 foarbylden. Dat it Korpus Ynternet Frysk wurdt stadichoan grutter, al steane der grif noch net safolle Fryske wurden op Ynternet as der yn de Taaldatabank sitte. In oare kear sille wy ris śtrekkenje hoefolle Fryske wurden as der op Ynternet steane.

In omskriuwing fan de oertreffende trep mei MEAST is hiel gewoan yn it Ingelsk. As in Ingelsk wurd trije of mear wurdlidden fan himsels hat, wurdt de oertreffende trep mei MOST makke: it is "most intelligent" en net "intelligentest". Allinne by ienwurdliddige wurden wurdt de gewoane oertreffende trep brūkt: "smartest". By twawurdliddige wurden jout neffens de ofsjele grammatika ūnder oaren de klam de trochslach. Leit de klam op it earste wurdlid, dan krije wy it efterheaksel -ST: "narrowest" ("naust"). Lei de klam op it lźste wurdlid, dan MOST: "most obscure" ("meast obskuer"). Omdat Romaanske wurden ek gauris de klam op it lźste wurdlid ha, jouwe dy blykber de pree oan de omskriuwing mei MOST, lykas yn dy talen sels ek bart (bygelyks Spaansk: "mįs oskuro").

Ik soe net sizze kinne oft it opkommen fan MEAST oan Ingelske ynfloed taskreaun wurde moat. It kin hiel goed in natuerlike ūntjouwing wźze, fral om't it yn bernetaal ek in protte foarkomt. Der is lykwols in opfallend ferskil tusken Frysk en Hollānsk. Eigenskipswurden yn it Frysk op -E (faak ōflaat fan -JE tiidwurden) kinne net allinne in oertreffende trep mei MEAST ha mar it is sels ferplichte. Nim bygelyks "feralterearre". Je moatte sizze "ien fan de meast feralterearre persoanen yn it selskip", en dźr is net soksawat mooglik as "feralterearreste". Allyksa fan Ynternet ōfplukt: "meast detaillearre". Yn it Frysk kin net "detailleareste", yn it Hollānsk al "gedetailleerdste"; dat ha Jarich Hoekstra en Rienk de Haan yn It Beaken (55) ek al ris opmurken. In superlatyf op -ST is ek śtsletten by wurden op -SK: "itmeastśtwrydsk" is goed, en "it śtwrydskest" kin net. Dat de superlatyf mei -ST śtsletten is by guon wurden sil yn it Frysk grif bydrage ta it wreidzjen fan de omskriuwing mei MEAST.

Yn it Ingelsk is der in ferbān mei klam en wurdlingte. Dat liket yn it Frysk ek wol sa te wźzen. In protte wurden mei de klam op it twadde of tredde wurdlid nimme MEAST. In greep śt de Ynternet foarbylden: it meast bekend, it meast evidint, de meast dominante fūgels, it meast bysūndere stik, de meast folsleine, meast resinte boadskip, de meast eigensinnige, en sa fierder. Lykwols binne der ek wol foarbylden te finen mei de klam op it earste wurdlid: de meast noardelike stźd, de meast letterlike sin fan it wurd. Fan "meast" ha wy it measte noch net sjoen.

29. Hoefolle Fryske wurden steane der op Ynternet? (31-08-2002).

Aardich wat en it wurde der alle dagen mear. Wy kinne sels rūzing meitsje fan it oantal Fryske wurden dat op Ynternet stiet. Dat giet sa. It idee is dat Fryske wurden yn de Taaldatabank en Fryske wurden op Ynternet persentueel sjoen like faak foarkomme. Omdat wy witte hoefolle Fryske wurden as der yn de Taaldatabank sitte (25 miljoen) kinne wy it tal Fryske wurden op Ynternet berekkenje. Fansels binne de Taaldatabank en Ynternet net foar alle wurden goed te ferlykjen. De Taaldatabank hat ek in protte ālder taalmateriaal yn. It Ynternet is dźr foar oer in medium fan de lźste tsien jier. Dat is fan dy gefolgen dat ālde wurden earder yn de Taaldatabank as op it Ynternet foarkomme sille. Oarsom sille wurden lykas "kompjūter" sels earder op Ynternet foarkomme.

Lit śs ris in pear berekkeningen meitsje. Ik meitsje alle getallen ōf op moaie rūne sifers, want dat lźst en rekkenet better. It wurd YN komt 500.000 kear yn de TDB foar. De TDB hat 25 miljoen wurden dus 1 op de 50 wurden is it wurd YN.

As ik op Ynternet sykje, komt it 460.000 kear foar. HO! Ik ha in fout makke. Ik moat net op Ynternetsiden fan de hiele wrāld sykje, want der binne grif allerhanne talen dźr't YN as wurd of ōfkoarting yn foarkomt. Ik ha al in pear sites śt Wales foarby fytsen sjoen, in pear fan it Eilān Man en in pear Sineeske nammen dźr't YN yn foarkomt. As ik de sykrisseltaten wat trochbluisterje, fernim ik dat YN ek foarkomt yn it Welsk. Wat soe it betsjutte, YN yn it Welsk? Ik sykje mei GOOGLE op "English Welsh online dictionary", en ik kom op in heule goeie site mei in online wurdboek. Yndie, wat jim maestro al tocht hie, komt śt: Welsh YN is Frysk YN. Mar goed: dy Welske YN bedjert śs doch mar moai de tellingen!

Dat probleem ūnderfange wy dan troch mei de sykmasine GOOGLE allinne op websiden yn Nederlān te sykjen. Wy fine dan 12.000 YN. Der sit lykwols noch wat Hollānsk tusken: der is ien of oar bedriuw dat as ōfkoarting YN hat, en op de TU Delft is YN in populźre wiskundige fariabele. Hawar, lit śs dan sizze, dat YN 10.000 kear op it Ynternet foarkomt. Yn de TDB kaam it 500.000 kear foar. Berekkene neffens YN is it Korpus Frysk op Ynternet 50 x sa lyts as de Taaldatabank, dus 25 miljoen dield troch 50: 500.000 wurden.

Itselde dogge wy ek mei wat oare wurden. Mei DE en EN kin it net, want dy wurden komme ek yn it Nederlānsk foar en wy sykje ommers op websiden śt Nederlān. IT kin ek net, want dat is in populźre ōfkoarting foar "Informatie Technologie". Dan mar "oan" en "foar". No falt de berekkening in stik geunstiger śt. Beide wurden komme yn de TDB 150.000 kear foar, op Ynternet 6000 kear. Neffens FOAR en OAN is it Korpus Ynternet dus 25 kear sa lyts as de TDB (25 miljoen dield troch 25): 1 miljoen wurden. It wurd "omheech": TDB 5000x, Ynternet 500x, factor 10, dus rūzing Korpus Frysk Ynternet wurdt dan 2.5 miljoen. "Mear": TDB 60.000, Ynternet 3000, faktor 20, dus totale Korpus Frysk op Ynternet 1.25 miljoen. "Meimakke": TDB 1000, Ynternet 100, dus rūzing Korpus Frysk 2.5 miljoen.

Neffens de berekkeningen sit it Korpus Frysk op Ynternet tusken de 500.000 en de 2.500.000 wurden. Ik tink dat 1 miljoen wurden dan in realistyske skatting is.

30. TE tusken tiidwurden (21-09-2002).

It wurdsje TE is yn alle Germaanske talen goed foar rare syntaktyske ferskynsels dźr't de taalkundigen har gjin rie mei witte. Dat is yn it Frysk net oars. Opfallend is dat der binnen it Frysk ek ferskillen tusken sprekkers binnen wat de posysje fan TE yn de tiidwurdkloft ("werkwoordsgroep") oanbelanget. In skoftke ferlyn ha ik ris in lytse enkźte makke en dy foarlein oan twa sprekkers, ien Klaaifries en ien sprekker śt it gebiet tusken de Jouwer en it Fean, dy't ik foar it gemak mar as Sśdwesthoeker oantsjutte sil.

De Klaaifryske oardielen wiene itselde as dy fan it Stannert Frysk dy't wy yn de grammatikaboekjes fine. Dy sil ik earst jaan. Besjoch de neikommende sinnen mei twa tiidwurden en TE:

It die śs deugd
a. om de āld klok lied-E te hearren
b. om de āld klok lied-EN te hearren

Sa't jim sjogge stiet TE tusken te twa tiidwurden yn. Der is ek wat geks mei de ynfinityfyngongen, mar dźr wol ik it no net oer ha. Henk sil dźr in oare kear oer op de tekst. It is net mooglik om TE earne oars del te setten:

It die śs deugd
a. ? om de āld klok te lieden hearren
b. * om de āld klok lieden hearren te

TE oan 'e ein as yn (b) roait igge noch seame. TE oan it begjin as yn (a) is net Frysk mar docht tinken oan it Hollānsk:

Het deed ons goed om de oude klok te horen luiden.

Yn it Hollānsk stiet TE nammentlik oan it begjin fan de tiidwurdkloft. Yn it Stannert Frysk stiet TE lykwols yn 'e midden.

Hoe sit it dan yn it Stannert Frysk (dat ik no mar lykslach mei Klaaifrysk) as wy in kloft mei trije tiidwurden ha? Hjir komme se:

c. om de āld klok lieden hearre te kinnen
d. ? om de āld klok lieden te hearre kinnen
e. ? om de āld klok te lieden hearre kinnen
f. * om de āld klok lieden te hearre kinnen

De iennichste dy't echt goed is, is (c), mei TE deun foar it lźste tiidwurd, "kinnen". Sinnen (d) en (e) binne in stik minder. Yn (d) stiet TE nei it earste tiidwurd. Yn (e) stiet TE sels oan it begjin fan de kloft, lykas yn it Nederlānsk. Sin (f) is echt folle minder, net te ferlykjen mei (d) en (e) sa min.

De Sśdwesthoekse ynformant hat by kloften mei twa tiidwurden deselde oardielen as it Stannert Frysk. Ik werhelje de sinnen efkes:

It die śs deugd
a. om de āld klok liede te hearren
b. om de āld klok lieden te hearren

By trije tiidwurden komt lykwols in ferskil foar it ljocht:

c. om de āld klok liede te hearre kinnen
d. ? om de āld klok liede hearre te kinnen
e. ? om de āld klok te liede hearre kinnen
f. * om de āld klok liede hearre kinnen te

By de goede fariant stiet TE net foar it lźste tiidwurd "kinnen", mar deun nei it earste "liede". Itselde fine wy ek by in oargefal:

It is aardich fan dij om my Peter Gabriel sjonge te heare litten

It liket derop as stiet TE systematysk nei it earste tiidwurd yn 'e kloft. Miskien binne der dus net allinne śtspraakferskillen tusken Fryske dialekten, mar ek wol syntaktyske ferskillen.

31. Gearstallingen mei SKIEP- en SKIEPPE- (12-10-2002).

Foar diskear moatte wy earst mei it Hollānsk begjinne. Hollānske meartallen (wy litte de -S meartallen būten beskōging) wurde nea as -E stavere mar altyd as -EN. It is bygelyks "paarden", en net "paarde". Ek al wurdt dy einichste meartals -N eins komselden śtsprutsen, dochs moat er altyd skreaun wurde. Dat is moai want it is in dśdlike regel: skriuw nei in -E altyd in -N, te'n minsten as it om it meartal fan nammewurden giet.

In "tuskenklank" is wat wy yn in gearstalling fine, in ferbining fan twa of mear wurden dy't meiinoar ien wurd foarmje. Sa kinne wy śt "paarden" en "stal" it wurd "paardenstal" meitsje. Mar wat dogge je dan mei dy -N? Al skriuwe as net skriuwe? Is it "paardenstal" of "paardestal"? Is it "paardenbloem" of "paardebloem"? Jo meie it sizze.

Enfin, lit ik it sels mar sizze: It is "paardenstal", mar "paardebloem". En dan is dit noch in simpel foarbyld. Yn in gearstalling wurdt dy -N, ek al wurdt er net śtsprutsen, bytiden al bytiden net skreaun. De ofsjele regels binne alderōfgryslikste komplisearre. De ofsjele Nederlānske stavering hat der sa'n brollichheid fan makke dat Van Dale (it wurdboekbedriuw) sels keazen hat foar in eigen, wat ienfāldiger stavering fan tuskenklanken. En Van Dale is wat op de measte kranten brūkt wurdt. Dat op dit stuit hat it Nederlānsk al wer twa staveringssystemen nźst inoar.

Yn it nommele Frysk is dat allegear wat better regele. De meartallen wurde skreaun mei -EN, mar, oars as yn it Nederlānsk wurdt dy -N ek gewoanwei śtsprutsen: "beammen". Yn in gearstalling wurdt de -N net śtsprutsen yn it Frysk en ek net skreaun: "beammegrien". Lekker maklik dus! En lekker logysk, transparant, helder. De Fryske feiten litte ek sjen dat meartal wat oars is as tuskenklank. Yn it Hollānsk wurde meartal en tuskenklank itselde śtsprutsen, yn it Frysk is der foargoed in ferskil yn śtspraak: meartal mei -N, tuskenklank sūnder -N, dus -E.

Hoe hālde en drage de wurden mei in ūnregelmjittich meartal har dan yn gearstalling? Meartallen as: "kei", "bern" en "skiep"? Simpel: dy krije almeast ek in -E. It is: "kowestāl", "berneboek" en "skieppekop". Benammen "kowestāl" is in nijsgjirrich foarbyld. It lit sjen dat de tuskenklank gjin meartal is: oars hie it wol "keistāl" west. Itselde jildt, in bytsje minder dśdlik, ek foar "berneboek": it meartal is ommers "bern". De -E is dus in echte "tuskenklank-E", in aparte foarmkategory dy't fan meartal ūnderskieden wurde moat.

It is wol aardich dat it Frysk ek wolris gjin tuskenklank hat. Ferlykje Hollānsk "woordenboek" mei Frysk "wurdboek".

As wy gearstallingen mei "skiep" neier besjen neffens gebrūk yn de Taaldatabank, fine wy fansels in protte foarmen mei tuskenklank -E: skieppebad, skieppebek, skieppebelle, skieppebeul, skieppebikkels, skieppebingels, skieppebiten, skieppebloed, skieppeblom, skieppeboel, skieppeboeren, skieppebonken, skieppebont, skieppebout, skieppebroer, en sa fierder.

Wy fine ek in pear foarmen sūnder tuskenklank: skiepamer, skiepmolke, skiepfet, skiepwaskersbak, skiepfleis, skiepflues

Mar it is al sa dat der njonken in foarm sūnder tuskenklank hast altyd in foarm mei -E bestiet:
skiepamer - skieppeamer, skiepmolke - skieppemolke, skiepfet - skieppefet, skiepwaskersbak - skieppewaskersdobbe, skiepfleis - skieppefleis, skiepflues - skieppeflues.

Dat wiist derop dat de foarmen sūnder tuskenklank yn it ōfgean binne.

32. Ljouwert en syn of har bewenners? (02-11-2002).

Ynstee fan "Jan en Jan syn ōfwaskboarstel" litte wy it twadde "Jan" almeast wei en sizze "Jan en syn ōfwaskboarstel". Dat "syn" ferwiist nei de besitter fan 'e ōfwaskboarstel, en jout oan dat de besitter manlik inkeldtal is. Allyksa litte wy yn "Grytsje en Grytsje har stiletto" it twadde Grytsje almeast wei en sizze "Grytsje en har stiletto". "Har" ferwiist nei de besitter fan 'e stiletto, en jout oan dat dy froulik inkeldtal is.

O, dus "syn" ferwiist nei manlju en "har" nei froulju? Nee, sa net. Nim in sintsje as "Ljouwert en syn bewenners". Ljouwert is gjin man mar dochs wurdt "syn" brūkt om nei Ljouwert te ferwizen. Wy kinne oars ek mei "har" nei Ljouwert ferwize: "Ljouwert en har bewenners". Ek al is Ljouwert gjin frou.

As wy yn de taaldatabank sykje op "syn bewenners" fine wy 14 foarkommens, en as wy sykje op "har bewenners" skoare wy 8 kear. Dat beide komme foar.

Neffens de boekjes is "Ljouwert en har bewenners" ferkeard. Rienk de Haan hat it yn syn skriuwwizer (in soarte fan grien boekje foar it Frysk) sels oer de HAR-sykte. Fan de oare kant brūkt sels in taalgigant as Douwe Tamminga "har" yn syn boek "De boumaster fan de Aldehou". In sitaat dźrśt: "Sa wurke dy wintertiid mei om my mear sicht te jaan op wat dizze stźd en har bewenners beweegde." Sa ferkeard kin it brūken fan "har" dus ek net wźze. De praktyk wiist śt dat "syn" en "har" beide brūkt wurde kinne.

Ynstee fan te sizzen dat "syn" nei manlju ferwiist soe men miskien better sizze kinne dat "syn" nei wurden ferwiist dy't manlik wurdslachte ha. Yn it Frānsk binne der ommers manlike en froulike wurden: le monsieur ("de menear") et la dame ("de mevrouw").

Hoe sit it dan mei Ljouwert? No dat soe dan wifkje tusken manlik en froulik wurdgeslacht, ek al jout de Aldehou sels miskien in fingerwizing om fan beide mooglikheden ien te kiezen.

Yn it Frānsk kin men oan it lidwurd "le" of "la" it wurdslachte sjen. Yn it Frysk ha wy allinne "de" en "it". Mar it is net sa dat it brūken fan "syn" of "har" wat mei de kar tusken "de" of "it" te krijen hat. Al mei al sjitte wy mei praat oer wurdslachte net folle op.

De betizing tusken "syn" en "har" is minder grut by gewoane dingen. Wy sizze earder "de tafel mei syn fjouwer poaten" as "de tafel mei har fjouwer poaten".

It brūken fan "har" as alternatyf njonken "syn" komt fral foar by wurden mei in meartallige betsjutting. Ljouwert is formeel iental, mar as wy Ljouwert opfetsje as "de bewenners en/of gebouwen" dan is dśdlik dat de betsjutting meartallich is. Itselde jildt foar wurden as "it kabinet", "de kommisje" en sa mear. By sokke wurden fine wy dan ek gauris "har", lykas yn "it kabinet hat har ūntslach oanbean". Mar "syn" mei ek, en is neffens de boekjes, yn it Frysk alteast, better.

33. Frysk, Ingelsk en De Vries (16-11-2002).

It Frysk hat gjin letter V oan it begjin fan wurden. Wa't de letter V yn it Frysk Nederlānsk wurdboek opsiket, fynt allinne de eptige meidieling: "Tweeėntwintigste letter van het alfabet. Deze komt in de Friese spelling niet voor als beginletter".

De reden dat er net foarkomt is dat er net śtsprutsen wurdt. Belgen ūnderskiede de wurden "fier" ("grutsk") en "vier" ("fjouwer") neffens de śtspraak. By de V trilje de stimbannen. Wa't in V oanhāldt, lykas de V yn "leven", en de finger op de kiel leit (manlju: op de adamsapel) fielt it triljen fan 'e stimbannen. By de F is dat net sa.

Fryskpraters sprekke dy wurden, at se Nederlānsk prate, itselde śt. Dat dogge in protte bewenners fan 'e Rānestźd oars ek. V en F wurde oan it begjin fan wurden as F śtsprutsen.

Op oare plakken yn it wurd as oan it begjin ūnderskiede Fryskpraters V en F al. Wy sprekke de V yn "ervje" (Hollānsk "erven") en de F yn "erfke" ūngelyk śt.

De Ingelsken ūnderskiede krekt as de Belgen de V en de F oan it wurdbegjin. "Fat" ("fet") klinkt oars as "van" ("bestelwein").

As wy de Ingelske wurden besjogge dy't mei in F begjinne, dan falt op dat dy yn it Nederlānsk gauris in V ha, mar yn it Frysk (fansels) in F:

Nederlānsk Ingelsk Frysk
ver far fier
vol full fol
vriend friend freon
volgen follow folgje

It opfallende is dat it hjir om ālde Germaanske wurden giet.

Mar fansels komme der yn it Ingelsk ek wurden foar dy't mei in V begjinne. Frjemd genōch binne dat hast altyd wurden dy't śt 'e Romaanske talen liend binne:

English Frānsk Fryske oersetting
vacation vacances (Sp. vacacion) fakānsje
voluptuous voluptueux gleon
vote voter stimme
vulcano volcan (It. vulcano) fulkaan

Sterker noch, yn it Ald Ingelsk, de taal dy't yn Ingelān sprutsen waard tusken 500 en 1000 nei Kristus, wie it plak fan foarkommen fan F en V fierhinne as yn it Frysk. Oan it wurdbegjin kaam allinne de F foar, en oan de ein ek allinne de F. De V kaam krekt as yn it Frysk allinne midden yn wurden foar.

Yn it Ald-Frysk wie it krekt allyk as yn it Ald-Ingelsk en yn śs modern Frysk. It is dus eins in rare saak mei de V. De V kin noch oan it begjin fan it wurd, noch oan 'e ein foarkomme, alteast yn it Frysk net, wylst de F dat al mei. En sels midden yn wurden is de V net fry. Hy kin nammentlik amper nei in koarte klinker foarkomme. As wy V's fine, dan hast altyd nei oare klanken as koarte klinkers: leven (lange E), dōve (lange O), leave (twilūd), urven (nei R), en sa mear. Oer de śtsūnderingen in oare kear mear.

En mei't de V oan wurdbegjin net foarkomt yn it Frysk, is de stavering fan 'e famyljenamme "De Vries" dus eins in tige ūnfryske stavering.

34. Liever ljevver (14-12-2002).


Ien fan de nijsgjirrichste ferskillen tusken Frysk en Hollānsk is dat it Frysk wurden hat dy't op in koarte klinker einigje, en it Hollānsk (hast) net. Goed, yn it Hollānsk kinne "papa", "mama", "ba", "ha" en "ja" mei koarte "a" (deselde as yn Hollānsk "kat") śtsprutsen wurde. Mar sokke wurden telle net hielendal mei: it binne bernetaalwurden of śtroppen.

It Frysk dźr foar oer hat it tiidwurd "hawwe" dat ek ferkoarte śtsprutsen wurdt as "ha" of "he", de lźste mei de "e" fan "les". Yn it Hollānsk sil men om 'e nocht sykje om in tiidwurd dat śtgiet op sa'n "a" of "e". Mar ek de wurden "ta" en "sa" (dat gjin bernetaalwurden of śtroppen binne) geane śt op in koarte klinker, yn dit gefal "a".

Lit śs de "u" fan "nul" no ris besjen. It Hollānsk hat wer gjin wurden dy't op dy "u" śtgeane. It Frysk dźr foar oer hat "rju" lykas yn "mei rju achtinge". Mar ek "lju" en ek noch "nju" dat in āld wurd foar "wille" is en dat koart śtsprutsen wurde kin.

Wat de "i" oanbelanget (dy fan "dit"), men fynt gjin wurden yn it Hollānsk of it Frysk dy't dźr op śtgeane. Dochs kin "sille" ta "si" ferkoarte wurde yn sprektaal, bygelyks "Si-wy dat mar dwaan?"

Wurden dy't śtgeane op in koarte "o" ( de "o" fan "kat" of "pop") binne noch yn it Frysk noch yn it Hollānsk te finen.

Fierders is it sa dat it koart of lang wźzen fan in klinker yn it Hollānsk ek fan ynfloed is op de meiklinkers dy't derby steane meie. Sa komt der yn it Hollānsk nea in "v" of in "z" nei in koarte klinker. Hollānske wurden lykas "roven", "rozen", "raven", "lezen", "lazen", "leven" ha lange klinkers, kwa śtspraak, foar de "v" en de "z". En it Hollānske wurd "razzia" telt yn dizzen net want dat is in lienwurd.

Yn it Frysk fine wy al sokke wurden. Nei koarte "a": "hazze". Nei koarte "e": "leaver" mei de brutsen śtspraak dus begjinne mei "lj". Nei koarte "i": "kiezzich", "sizze", "lizze". Nei koarte "o": "puozze" (plas wetter). Wat hjir opfalt is dat der foar de koarte klinker gauris in "j" of in "w" komt, kwa śtspraak.

Fierder is it makliker en fyn foarbylden fan koarte klinker foar in "z" as fan in koarte klinker foar in "v". "Leaver" śtsprutsen as "ljevver" is eins de iennichste. It is spitich dat dy moaie typysk Fryske śtspraak "ljevver" yn de al te Hollānske stavering fan it Frysk alhiel weiwurdt. Ik hie leaver ljevver sjoen, mar men kin net alles ha.

35. Omwenjenden en omwenners (01-02-2003).

Ingelsk en Frysk lykje mear opinoar as Ingelsk en Nederlānsk. Ingelsk hat de konstruksje "a red one", it Frysk hat "in readen ien" mar it Hollānsk hat net "een rode een" of soksawat.

Ingelsk en Frysk binne der net sa gek op om wurden lykas "rea", eigenskipswurden, samar as haadwurden ("de rode") te brūken. Dat jildt ek foar eigenskipswurden op -END lykas "omwonend". Yn it Hollānsk is "de omwonenden" it haadwurd dat by "omwonend" heart. It Dśtsk is ek sljocht op dy konstruksje, it Ingelsk kin him net.

Yn it Frysk komt er al foar. Wy fine yn de Taaldatabank sels 39 x "omwenjenden", altyd yn in krante of tydskrift. Der is mar ien foarkommen śt in roman by: de grutte Tamminga brūkt dat hollannisme yn syn roman "De boumaster fan de Aldehou", mar dan yn in iroanyske oanhelling: "Omwenjenden hawwe al klage, hjit it."

It geve wurd dat by "omwenjend" heart is "omwenners", en dat fine wy 13x. Beide wurden, "omwenners" en "omwenjenden" komme fierder hast allinne mar yn kranten en tydskriften foar, amper yn romans. It is echt sa'n mediawurdsje, en dźr is de ynfloed fan it Hollānsk altyd grut.

It Frysk hat dus leaver in wurd op -ERS lykas "omwenners" as op -ENDEN lykas "omwenjenden". Jarich Hoekstra en Rienk de Haan ha dy problematyk yngeand bestudearre. Se stelle wat alternativen śt foar de hollanismen op -ENDEN. Mar yn hoe fier binne dy alternativen natuerlik yn it Frysk? Dan kinne wy wer hifkje troch se op te sykjen yn de Taaldatabank.

"Belangstellenden" komt sa'n 25x foar yn de Fryske taaldatabank. De geve śtstellen fan Rienk de Haan en Jarich Hoekstra binne amper bekend: "belangstelders" (0x), "nigethawwers" (0x). "Nigethawwers" klinkt frijwat boekjefrysk-achtich. It hollannisme "belangstellenden" liket gjin gongber ien-wurd alternatyf foar te wźzen, mar wat soe it? In omskriuwing is al sa natuerlik: "wa't belangstelling hat". Fan dat liket it Frysk dźr ek wer op it Ingelsk, dat likemin soksawat hat lykas "the interested". Yn it Ingelsk soe men sizze "interested parties" of "those who are interested". Krekt as yn it Frysk wurdt in oersetting brūkt.

In oar moai gefal is "ynsittenden" fan Hollānsk "inzittenden". Dy komt 20 x foar, fral media mar ek yn romans fan bygelyks Wadman en Brolsma. It geve "ynsitters" komt 42 x foar! Mar al dy foarkommens komme śt it boek "Binnendiken en slieperdiken" (1954) dźr't ferskate auteurs yn skreaun ha. Lykwols ha ik it wurd ek by Simke Kloosterman wolris sjoen, mar dan yn it inkeldtal: "efkes letter flapte it trapke fen 'e hege koets del en de earste ynsitter wrong der him śt".

Oare eigenskipswurden dy't neffens De Haan en Hoekstra gjin maklik Frysk ekwivalint ha binne: "de aangeklaagden", "de gewonden", "de gearresteerden". Dźr kin men net fan meitsje "de oanklagen", "de ferwūnen", "de arrestearren". Dat wurde dus omskriuwingen: "de oanklage partij", "de minsken mei ferwūningen" of lienwurden "de arrestanten".

"Geinteresseerden kunnen de auteur e-mailen." Wat wurdt dat op syn Frysk? Wa't mear witte wol, kin de skriuwer eamelje.

36. "Goedens", "goodness" sūnder "goedenis" (11-01-2003).

"Oh my goodness", fersuchtsje de Ingelsken, en brūke dźrby it skoandere efterheaksel ofwol suffiks -NESS. Dat plakke se oan eigenskipswurden lykas "good", "high" and "shy" fźst en sa bouwe se haadwurden lykas "goodness", "highness" en "shyness". -

NESS is nei alle gedachten besibbe oan it Fryske -ENS en it Hollānske -ENIS. Foar de oerflakkige taalbeskōger lykje it Ingelske -NESS en it Hollānske -ENIS likefolle of likemin opinoar as it Ingelske -NESS en it Fryske -ENS. Mar skyn bedraait!

Jawis, kwa klankuterlik lykje it Ingelsk en it Hollānsk dźr miskien sels wol wat mear op inoar as op it Frysk. Mar hoe sit it mei it aard fan 'e wurden dźr't -ENS oan fźst sit?

Earst it Hollānske -ENIS. Dźr skriuwe Wim de Haas en Mieke Trommelen yn it "Morfologisch Handboek van het Nederlands" oer: "wordt als regel gehecht aan verbale stammen". Dus oan tiidwurden. Foarbylden: vermoeien - vermoeienis, gedenken - gedenkenis, geschieden - geschiedenis, besnijden - besnijdenis, getuigen - getuigenis, bekennen - bekentenis.

Men kin yn it Hollānsk gjin -ENIS oan eigenskipswurden hechtsje. Foarmingen as "goedenis" (by goed) of "droegenis" (by droech) besteane simpelwei net.

Dan it Ingelske -NESS. Dźr wurdt yn de stannertgrammatika's fan sein dat it him ornaris oan eigenskipswurden hechtet om haadwurden te meitsjen. Njonken de earder neamde foarbylden kinne wy ek noch neamme: light - lightness, dry - dryness, destructive - destructiveness. Besiket men yn it Ingelsk -NESS oan tiidwurden te hechtsjen lykas yn it Hollānsk, dan wol dat foar gjin meter: foarmingen lykas "commemmorateness" (by "commemmorate"ofwol "betinke" / "herdenken") of "happenness" (by "happen" ofwol "barre" / "gebeuren") besteane simpelwei net.

It ferskil tusken Hollānsk -ENIS en Ingelsk -NESS is dus: Hollānsk -ENIS hechtet him oan tiidwurden, en Ingelsk -NESS oan eigenskipswurden.

Hoe sit dat no yn it Frysk? Ja, jim riede it al. It Frysk partueret mei it Ingelsk. It Fryske -ENS hechtet him oan eigenskipswurden: goed - goedens, destruktyf - destruktivens, droech - droegens, licht - lichtens.

Der is noch in oare oerienkomst tusken Ingelsk -NESS en Frysk -ENS. Beide binne der no net bepaald gek op om yn it meartal set te wurden. Sterker noch, yn it Frysk is dat śtsletten. Yn plak fan "minnichheden" kin men net sizze "minnensen" of soksawat, wylst it inkeldtal "minnens" neat mis mei is. Yn it Ingelsk komme meartallen fan wurden op -NESS al foar, mar net in protte. Yn it Korpus Ynternet fine wy 41.800 x it inkeldtal "destructiveness" en mar 8x it meartal "destructivenesses". -NESS en -ENS binne beide bekstallich fan it meartal.

It Hollānske -ENIS hat dy bekstalligens fan it meartal net. Wy fine njonken inoar: gebeurtenis - gebeurtenissen, geschiedenis - geschiedenissen, besnijdenis - besnijdenissen, bekentenis - bekentenissen.

Gearfetsjend kinne wy sizze dat it Fryske -ENS folle mear op it Ingelske -NESS liket as it Hollānsk mei -ENIS. En dźrmei ha wy al wer in parallel tusken it Frysk en it Ingelsk boppe wetter brocht. "Oh my goodness!"

37. Net fan doel en ... (22-02-2003).


It Frysk hat in prachtige konstruksje mei it wurdsje EN dy't oer it ginneraal brūkt wurdt yn plak fan in konstruksje mei OM TE. In foarbyld.

"Hy is net fan doel OM moarn op dy party TE stimmen."
"Hy is net fan doel EN stim moarn op dy party."

Slaan ek acht op de ūngelikense posysjes fan it tiidwurd STIM(MEN): achter yn de sin by OM TE, mar daalks njonken EN yn de oare sin. De konstruksje mei EN wurdt ek wolris brūkt yn plak fan in konstruksje mei AS OM:

"Dan sit der neat oars op AS OM myn probleem oan frou Milek foar te lizzen."
"Dan sit der neat oars op EN lis myn probleem oan frou Milek foar."

It apartige oan ditsoarte konstruksjes is dat se frijwat ūntagonklik binne foar allerhanne prosessen. Nim bygelyks in proses lykas it meitsjen fan fraachsinnen. Wy kinne in ding yn 'e OM TE-sin befreegje, mar eins wol dat allinne goed as wy OM sels weilitte:

(Sūnder OM) "Wźr is er fan doel moarn op te stimmen? (Dźr op)"
(Mei OM) ? "Wźr is er fan doel om moarn op te stimmen? (Dźr op)"

It stikje tusken heakjes oan 'e ein fan 'e sin makket dśdlik dat de oanfulling by it ferhāldingswurd OP befrege wurdt. De fraachsin mei allinnich TE is prima, de fraachsin mei OM TE wat minder, lykas oantsjut mei in fraachteken. In fraachsin mei EN is lykwols striemin, wat wy neffens taalkundige wizānsje mei in stjerke oantsjutte:

* "Wźr is er fan doel en stim moarn op? (Dźr op)"

Dy sinnen mei EN lykje in bytsje beferzen te wźzen, en dźr ha sinnen mei TE minder lźst fan. Dy konstruksje mei EN is oars in echt Fryske konstruksje. As wy sa'n sin yn it Hollānsk besykje te meitsjen dat is it risseltaat striemin:

Noait hat er it besocht en kom śs ris wat yn 'e mjitte.
* Nooit heeft hij het geprobeerd en kom ons eens wat tegemoet.

Yn de Nederlānske dialekten kaam eartiids lykwols al in soarte fan EN-konstruksje foar. Fan 'e ālde taalgelearde Overdiep komt it neikommende foarbyld:

"Ik wou even komen en helpen je."
"Ik woe efkes komme en help dy."

As wy it Frysk en de Hollānske dialekten ferlykje falt op dat de Hollānske dialekten konsekwint in ynfinityf brūke nei EN, yn 'e boppesteande sin is dat "helpen". It Frysk dźr foar oer brūkt in foarm ("help") dy't der śt sjocht as in hjittende foarm (ymperatyf). It Ingelsk hat de EN-konstruksje allinnich by it tiidwurd "try" (besykje):

"I'll try and contact you when I get there"

Yn it Deensk is it lykwols hiel gewoan om sokke sinnen te meitsjen. En fansels komt de konstruksje ek in protte foar by dat oare lid fan de Fryske taalfamylje, it Noardfrysk, dat sprutsen wurdt op de eilannen en in strypke kust krekt besuden de grins fan Dśtsklān en Denemarken. Lit oaren it no besykje en wurkje myn stealtsje fan Eurodialektology fierder śt.

38. De Swolster kant śt wei (15-03-2003).

"Dinderjend jaget de middeistrein de Swolster kant śt wei op Fryslān oan,
sūnder de lange rige fan lytsere stasjons acht to slaen, lyk as in snel foeget." Dat is de earste sin fan Nyckle J. Haisma syn "Peke Donia. De koloniael". En wat in moaie sin!

In aparte fraze śt dy sin is: "de Swolster kant śt wei". Dat betsjut soksawat as "śt de rjochting fan Swolle wei" of "śt Swolle wei", yn eigentiidsk Frysk. Mar hoefolle moaier klinkt it en sis "de Swolster kant śt wei"!

Men kin twa opmerklike saken oan dy moaie fraze obstrewearje. Foarst: de plaknamme ferskynt net as nammewurd (Swolle) mar as eigenskipswurd (Swolster) by "kant": "de Swolster kant (śt wei)". Yn it Nederlānsk soe men gjin eigenskipswurd as Swolster brūke, men soe net sizze "hij ging de Zwolse kant uit". Ynstee dźrfan soe men "van" en it haadwurd "Zwolle" brūke: "hij ging de kant van Zwolle uit".

Twad ferskine der twa wurdsjes achter "kant", nammentlik "śt" en "wei". "Ut" allinnich is normaal by "kant": "hy gie de Swolster kant śt" is frij normaal. Sels yn it Nederlānsk komt "uit" sa foar: "hij ging die kant uit". It apartige is it foarkommen fan "wei" derby. Troch dat "wei" wurdt de betsjutting ek omkeard. As in trein de Swolster kant śt jaget, giet er nei Swolle ta. As er de Swolster kant śt wei op Fryslān oan jaget, giet er krekt de oare kant śt, by Swolle wei.

It liket my ek ta dat de fraze "de Swolster kant śt wei" him net maklik befreegje lit. In pear foarbylden fan mislearre fragen:
"Wźr jaget de trein śt wei op Fryslān oan." (Antwurd: de Swolster kant)
"Wat jaget de trein śt wei op Fryslān oan." (Antwurd: de Swolster kant)
De fragen binne nei alle gedachten mislearre om't it idiomatyske wurdsje "kant" mist yn de fraach. Sa soe it dan moatte:
"Hokker kant jaget de trein śt wei op Fryslān oan." (Antwurd: de Swolster kant)
Ja, dat kin min ofte mear.

Lit śs no de relative konstruksje ris besjen. Foarbylden fan sokke konstruksjes binne "de man dy't niis lake", de partij dźr't er op stimd hat". Yn in relative bysin makke mei de fraze fan Haisma dūkt "dźr't" op:
"De kant dźr't er śt wei op Fryslān oan jage wie de Swolster".

It is frij seldsum dat men twa wurden lykas "śt" en "wei" efter in haadwurd heart. Men heart wol faak ien derfoar en ien derefter, lykas yn "śt de saak wei", "by de berch op", "ta de doar śt", en sa mear. Mar soksawat as "de saak śt wei" sil men net faak hearre, want meastentiids klinkt dat net goed. Wźrom as it dan wol goed klinkt en sis "de Swolster kant śt wei" bliuwt in mystearje en in bewiis dat taalwittenskippers de mystearjes fan de taal yn it algemien en dy fan it Frysk yn it bysūnder noch lang net bedjippe ha.

39. In snel of in stop (05-04-2003).

Yn in earder stik sitearre ik al ris de earste sin fan it boek "Peke Donia. De koloniael" fan Nyckle Haisma. Dat doch ik hjir jitris, want der sit noch in nijsgjirrich ferskynsel yn:

"Dinderjend jaget de middeistrein de Swolster kant śt wei op Fryslān oan,
sūnder de lange rige fan lytsere stasjons acht to slaen, lyk as in snel foeget." It giet my diskear om de fraze "in snel".

Is Haisma de iennichste dy't dat brūkt, "in snel"? Nee, wy fine ek by Riemersma twa foarbylden, beide śt: "Myn folk, myn beminden":
"Is it no in snel?" "Nee, stop. Dat woest ommers?"
"Wannear komt der in snel?"

Priuw nochris de fraze "Lyk as in snel foeget". It moaie dźroan is it sizzen "in snel" foar in sneltrein. "In snel" is grif ūntstean as ōfkoarting fan "sneltrein". Sneltrein is in gearstalling fan "snel" en "trein". Blykber kin it twadde part fan in gearstalling wolris weilitten wurde. Yndie, as wy it ha oer persoane-auto's en bestelauto's, dan kinne wy ek sizze "dat is in bestel".

Lykwols koartsje wy net samar allegearre gearstallingen ōf. As wy it earste Riemersma foarbyld nochris besjogge, falt śs ek in oare ōfkoarting fan in gearstalling op: "stop" foar "stoptrein". En dźrmei krije wy ek in idee fan wannear as sa'n ōfkoarting fan in gearstalling plakfine kin. En dat is as der fan in kontrastearjend pear sprake is. Wa't it oer sneltreinen hat, tinkt net oan sneltreinen yn ferbān mei snelbussen, snelfytsen of soksawat. Wa't it oer sneltreinen hat, tinkt oan sneltreinen yn ferbān mei stoptreinen. Dat is om treinen giet, sil yn de measte gebrūkssitewaasjes wol dśdlik wźze; it nijsgjirrige is oft it om stop of snel giet.

By gearstallingen lykas "sneltrein" fielt de taalbrūker dus in ferskil tusken earste en twadde part. Om in gearstalling te meitsjen kriget it earste lid gauris in śtgong. Dat kin in -E wźze as yn "bernewein", of in -S as yn "toersklok". Sa'n tuskenlūd hat neat mei meartal te krijen, want it meartal fan "bern" is net "berne" mar "bern", en dat fan "toer" net "toers" mar "tuorren". De diskusje dźroer yn it Nederlānsk, dźr't de stavering fan tuskenklanken op in drama śtrūn is, is ūnder oaren sa ūnsinnich om't der noch hieltyd "taalkundigen" binne dy't tinke dat sa'n tuskenlūd in meartal is. Mar hawar, dat pynlike ūnderwerp sille wy hjir gewurde litte.

In ferskil tusken earste en twadde lid fan gearstalling fine wy ek yn min Frysk, ynterferinsje-Frysk: dat is Frysk dźr't Hollānsk troch hinne mjukst wurdt. Dźr ha ik gauris it baksel "kindewein" hearre mocht: earste lid Hollānsk, twadde Frysk. Gekkernōch ha ik neat it baksel "bernewagen" beharke. My tinkt, dat is in oanwizing dat Hollānsk him earder yn it earste lid fan in gearstalling opkringt as yn it twadde.

40. Sok ding fyn / ik grut behagen yn (26-04-2003).

It wurd "ding" lit him yn in pear nijsgjirrige en geef-fryske ferbiningen brūke. Ien derfan is yn 'e titel fan dit stikje jūn, en is basearre op in regel śt in gedicht fan Waling Dykstra. Yn it Hollānsk soe it "zoiets" ofŻ "iets dergelijk" wźze. "Sok ding" kin dus brūkt wurde om śtdrukkingen mei "zoiets" en "dergelijk" oer te setten. Noch in pear foarbylden.

"In dergelijke gevallen": "lykas it trochstring by sok ding giet" (D. Hansma, In Unlijige Tiid te Snits); "Teade koe men yn sok ding gjin steat op meitsje". (Paulus Akkerman, De erven fan Freark Japiks Hindrikje)

"In zo'n geval": "as jo him yn sok ding in finger jouwe." (Douwe Kiestra, De Toartels)

"Iets dergelijks, zoiets": "ik wol sok ding fan gjin tsjinstfaam ha." (Waling Dykstra, In faem en in arbeidster by keapman Watse)

It nuveraardige oan de konstruksje is it inkeldtal. En it wurd "ding" hat net sasear mear de letterlike betsjutting fan "ding". It doch wat tinken oan "thing" yn it Ingelsk, dat yn "everything" en "nothing" ek net folle mear mei materiėle dingen te krijen hat. Fierders fine wy dat inkeldtallige "ding" ek mei it wurd "alle". In pear foarbylden.

"In alle opzichten": "wy besykje śs yn alle ding ta deugd oan te stellen." (Bibel)

"Alles": "de bliidskip makket alle ding op ierde smaaklik." (śt it Midfrysk, 1777)

In alle aspecten": "hja koene him net, alhoewol't se yn alle ding de gefolgen ūnderfūnen fan syn wil." (Simke Kloosterman, It Jubeljier).

By "alle ding" is in oersetting mei "gevallen" nea mooglik, wylst dat by "sok ding" wol mooglik wie. Fierders kin "ding" ek noch mei "gjin minder" foarkomme. Yn dat gefal kin "ding" ek weilitten wurde, lykas yn: "minder is der net", of, "minder ding is der net." Yn it Hollānsk soe "minder" of "minder ding" dan wźze: "iets ergers". Noch in foarbyld:

"Niets zo erg als, niets ergers dan": "der is gjin minder ding as tocht." (Waling Dykstra)

Der binne lykwols net in protte foarbylden mei "gjin minder ding": mar fjouwer, en dźrfan twa śt idioomliteratuer. Almeast wurdt "ding" lykwols weilitten yn 'e kombinaasje mei "gjin minder". Fan "gjin minder" sūnder "ding" fine wy yn de taaldatabank sān foarbylden. En fansels fine wy "gjin minder" ek yn kombinaasje mei oare wurden as "ding."

"Geen vak zo erg als": "der is gjin minder fak as dat fan boer." (F.J. Wijnstra, De Rintmaster)

"Niets zo erg": "gjin minder wurk as neatdwaan." (M. Bijlsma, It grom spat alle lanten śt)

ŻHiel apart is it neikommende foarbyld fan "gjin minder", mei it tiidwurd "skjinmeitsjen":

Der wie gjin minder skjinmeitsjen as in keamer of koken dźr't it walme hie" (G. Mulder, Romte en paad). Yn it Hollānsk wol dit net, hear mar: "er was geen erger schoonmaken als een kamer waar het gewalmd had".

Sok ding fyn / ik grut behagen yn.

41. Likefolle (17-05-2003).

Guon Hollānske wurden litte har net samar ferfryskje. Nim bygelyks "ongeacht wat..., "onverschillig wat ...", "onafhankelijk van wat" en farianten. Fansels, "ūngeacht", "ūnferskillich" en "ūnōfhinklik" binne gau betocht. Mar it kin ek oars. Lit śs ris in rychje foarbylden by del gean.

De doorsneesprekers van onverschillig welke taal zijn zich er niet bewust van = De sljuchtwei praters fan likefollewatfoar taal binne har der net bewust fan ("Bydragen ta de didaktyk fan it Frysk", side 43, ferskate auteurs). It giet oars by dat sitaat om bewustwźzen fan 'e grammatika, dat by alle sljuchtwei sprekkers 'likefolle' ōfwźzich wźze soe.

Ongeacht of het Fries is of Hollands = Likefolle oft it Frysk is of Hollānsk ("De Christen Gysbert Japiks", side 37, E.B. Folkertsma). Yn dit foarbyld kin "ongeacht" likegoed as "likefolle" ek weilitten wurde: "Oft it no Frysk is of Hollānsk".

Maar onafhankelijk van de vraag of zij het zijn of ik = Marlikefolle oft sy it binne of ik (Bibel, Korintiėrs 1:15).
It modieuze "onafhankelijk van de vraag of" kin gauris ōfmakke wurde mei it koart en krźftige "likefolle oft". Wat krekt net kin yn it Frysk is: "Mar likefolle de fraach oft sy it binne of ik". Sels fyn ik it as 'kreatyf taalgebrūk' net iens sa raar, mar it komt amper foar yn 'e Taaldatabank. "Likefolle" komt blykber it bźst ta rjochten as it folge wurde troch wurden dy't fragen ynliede: wa, wat, hokker, oft. Wat oars wol wer kin is dit: "likefolle it antwurd op 'e fraach oft sy it binne of ik".

Dat moaie gebrūk fan "likefolle" giet werom op 'e basisbetsjutting "even veel". Yn 'e niisneamde foarbylden wurde twa mooglikheden gelikense wearde tametten, dat dan is de kar dy't makke wurdt tusken beide opsjes net wichtich. "Likefolle oft it Frysk is of Hollānsk" betsjut "beide binne like wichtich (as it derom giet en lear Gysbert syn wrāldfisy better kennen)".

Allyk kin de basisbetsjutting "evenveel" weromfūn wurde yn "De sljuchtwei praters fan likefolle watfoar taal". Dźr binne meardere opsjes, nammentlik talen, mar sljochtweisprekkers fan al dy talen skoare likefolle (of likemin) as it om bewustwźzen fan har grammatika giet.

It "likefolle" fan opsjes ymplisearret dat it net śtmakket hokker opsje keazen wurdt. Sa komme wy op 'e betsjutting "het maakt niet uit". Lykas yn it bekende sechje: It is de boer likefolle oft de ko skyt of de bolle. Mar fansels binne der ek gewoane foarbylden: "sjoch ik woe net ha, datsto tochste, dat it allegear likefolle is, as men wat ōfpraat of net en as men derneffens docht of net. ("In oerkommeling", side 236, B. van der Veen)

By "evenveel" heart ek it wat deftiger "evenzeer":
Voor de schrijver is die draad evenzeer de lijn waar hij zijn wijsheden aan ophangt = Foar de skriuwer is dy tried likefollede line dźr't er syn wysheden oan ophinget ("It koarte forhaal" (1977) side 268, Tr. Riemersma).

Oer logyske wurdsjes as 'likefolle' is likegoed mar in soad te fertellen!

42. Lykfolwat (07-06-2003).

Yn it Frysk is it ek noch mooglik om "likefolle wa" te ferkoartsjen ta "lykfolwa", en "likefolle wat" ta "lykfolwat". Dat jout wer ta nije betsjuttingen oanlieding:

allerlei, allerhande:
It ynstremintarium oan board fan dizze kunstmoanne sammele lykfolhwat gegevens oer strieling yn 'e romte (Fan romtesprong oant romtefeart (1966) side 42, Sj. v.d. Werf)

van alles
Dan kin der wer lykfolwatbarre.
(Wrotters fan de Froskepōlle (1949) side 76, Douwe Tamminga)
Op 'e banken leit lykfolwat śtstald.
De kar (1936) side 66, Nyckle Haisma)

wat al niet
Hja rachte śs uet for Bengaalske tigers en lykfolwat
(For sprekkers en lezers. Nije grappige teltsjes (1888) side 13, S.K. Feitsma)

wat dan ook
Dat soe hja foar lykfolhwat net wolle.
(Boerefolk (1948) side 124, S.M. v.d. Galiėn)

om het even wat
Tseard woe wol lykfolhwet jaen, as er nou noch hwet lizzen bliuwe
(Simmerdagen (1938) side 31, Nyckle Haisma)

By it los skriuwen fan likefolle en fraachwurden (wa, wat, hokker, en sa mear) komt ek de betsjutting "alle, elke, iedere" foar it ljocht:

elke, iedere,
Ek it ūntbrekken fan lykfolle hokfoar oanwizing ...
Likefolle hokker nei sé rinnende wetterier,dy't ek mar in bytsje to bitsjutten hie, lei eartiids in syl yn.
(Binnendiken en slieperdiken (1954) side 347 en 402, ferskate auteurs)

De relaasje tusken fraachwurden en wurden lykas "elke, alle" is net sa gek as it liket. Ommers, in fraachwurdfraze lykas "hokker jonge" freget om in kar śt alle jonges, in fraze lykas "alle jonges" ferwiist nei alle jonges. De relaasje tusken fraachwurd en wurden lykas "alle" blykt ek śt sinnen lykas de neikommende:

Wa't it wit, mei it sizze. = Al dy't it wit, mei it sizze.
Hokker jonge as it wit, mei it sizze = Eltse jonge dy't it wit mei it sizze

De sin mei it wurd "wa't" hat fierhinne deselde betsjutting as in sin mei "al dy't", en "hokker jonge as" hat fierhinne deselde betsjutting as "eltse jonge dy't". De betsjutting fan "elke" (of eltse) kin faak ek omskreaun wurde as "likefolle hokker" (Hollānsk "onverschillig welke").

Elke jonge mei it lźze = Likefolle hokker jonge mei it lźze

It willekeurige fan in kar śt 'e mooglikheden wurdt yn it Hollānsk dan ek beklamme troch it brūken fan "onverschillig", yn it Frysk troch it brūken fan "likefolle":

onverschillig welke (zo maar willekeurige)
Dat it net ta kin mei it lźzen fan likefolle hokker teksten.
(Frysk &;Vrije Universiteit (1989) side 140, Ferskate)
("Dat het lezen van zo maar willekeurige teksten onvoldoende is.")

It soe ivich sūnde wźze as wy al dizze prachtige konstruksjes mei "likefolle" en "lykfolwa" en "lykfolwat" net brūke soene. It wurdsje "likefolle" / "lykfol-" kin breed ynset wurde om in macht oan Hollānsk idioom oer te setten. Sokke wurdsjes binne, om't se sa frekwint binne, eins noch wol wichtiger as wat āldfrinzige en ynfrekwinte wurden en śtdrukkingen lykas "de wyn malket" en "beanhearre" dźr't men op Fryske taalkursussen foar begjinners fan te lijen hat. Oare kear mear ...

43. Flugger klear as soe (01-11-2003).

It tiidwurd "sille" wurket yn it Frysk justjes oars as it Hollānske "zullen". Nim om te begjinnen it folslein mulwurd ofwol partisipium. By "sille" is dat "sild" of "sillen", by "zullen" is dat "gezuld". Dochs binne de gebrūksmooglikheden fan it Fryske partisipium grutter as dy fan syn Hollānske wjergader. In foarbyld:

"Dat hie sild mar it gie net troch."
* "Dat had gezuld maar het ging niet door."

De Fryske sin is natuerlik, mar de Hollānske kin der net op troch. In minne sin sette wy foar de dśdlikens in stjer foar. It Hollānske "gezuld" hat dus minder gebrūksmooglikheden as it Fryske "sild".

Itselde jildt ek foar de doetiid fan "sille". Sa kin men yn it Frysk sizze:
"Wy soene nei Ljouwert ta."
* "Wij zouden naar Leeuwarden toe."
De Hollānske wjergader dźr foar oer is net goed:

Fan datoangeande is der ek noch in oar foarbyld fan it brūken fan "soe", dat der yn it Hollānsk net op troch kin. By Leo Popma lies ik de neikommende sin:
"Wy wiene earder klear as soe."
* "Wij waren eerder klaar dan zou".
De Hollānske sin is wer net goed. Yn 'e Fryske sin komt "soe" foar yn in komparative konstruksje, dat wol sizze, in sin mei de wurden "earder as", "flugger as" of soksawat deryn. De betsjutting fan 'e sin soe omskreaun wurde kinne as: "wy wiene earder klear as dat wy klear wźze soene".

Yn 'e Popma sin mei tusken "as" en "soe" ek wol it bynwurd "dat" stean:
"Wy wiene earder klear as dat soe."
Yn it Hollānsk is dat like min:
* "Wij waren eerder klaar dan dat zou."

Opfallend is dat der gjin ūnderwerp yn 'e sin stiet. Op "as" folget daalks "soe", en dat is it dan. Dochs kinne wy der, yn sprektaal, wol in ūnderwerp bysette:
"Wy wiene earder klear as dat it soe."
It apartige is, dat wy njonken it ūnderwerp "it" no ek it bynwurd "dat" derby sette moatte, en sels dan is it risseltaat net al te al te. Mar wy kinne net sizze:
* "Wy wiene earder klear as it soe."
Dus "dat" mei net weilitten wurde yn "... as dat it soe", wylst it yn "... as dat soe" net śtmakket. It oanwźzich wźzen fan "it" twingt ek de oanwźzichheid fan "dat" ōf.

Ynstee fan "soe" kinne wy ek sizze "sild hie":
"Wy wiene earder klear as dat sild hie."
Opfallend is dat wy dźr ek wer it bynwurdsje "dat" weilitte kinne:
"Wy wiene earder klear as sild hie."
Mar as wy der in ūnderwerp oan taheakje, moat der wer "dat" by:
"Wy wiene earder klear as dat it sild hie."
* "Wy wiene earder klear as it sild hie."
De moraal fan it ferhaal: taal is komplekser as dat men tinkt, en de gebrūksmooglikheden fan Frysk "sille" binne grutter as dy fan syn Hollānske wjergader "zullen".

44. 'Ek mar eat' is neat (24-01-2004).

Yn it Hollānsk kin de fraze "ook maar iemand / iets" voorkomen:
"Niemand heeft ook maar iets gezien."
Dy fraze kin allinne by in negative fraze lykas "niemand" foarkomme. Oars heart it net goed:
* "Jan heeft ook maar iets gezien."
Sokke frazen as "ook maar iets" wurde dźrom negatyf polźr neamd: se kinne net frij foarkomme, mar ha in negative poal nedich.

It is al raar, mar it Frysk mist in letterlijke wjergader fan "ook maar iets / iemand". It heart net goed en sis:
*"Gjinien hat ek mar eat / wat / immen sjoen."
Soksoartige foarbylden misse dan ek yn 'e Taaldatabank fan 'e Fryske Akademy. It is oars ek apart dat "eat" en "immen" yn 'e deistige sprektaal net besteane.

Hoe dan al? Almeast soene wy "ook maar" net fertale:
"Gjinien hat eat / wat / immen sjoen."

It is ek mooglik om de fraze "ook maar iets" mei "it minste" oer te setten. In foarbyld śt 'e literatuer.

Nimmen dy't hjir ek mar it minste fan misse woe.
(De maitiid fan it libben, side 27, P. Akkerman)

In oare mooglikheid is it brūken fan "likefolle" yn kombinaasje mei it wurd "wa" of "wat", dus in fraachwurd. Der is nammentlik in soarte fan relaasje tusken yndefinite wurden lykas "iemand, iets" en wurden lykas "wa, wat". Dat kin men yn it Hollānsk al sjen:

Niemand heeft ook maar iets gezien = niemand heeft wat dan ook gezien

"Iets" folget op "ook maar", wylst "wat" oan "dan ook" foarōf giet. It Frysk hat ek de moogliheid en brūk "wie / wat". It kin dan foarkomme yn kombinaasje mei "ook (maar)" as "wa ek (mar)", en yn kombinaasje mei "dan ook", as "wa dan ek".

wa ek mar
Jo hoege net in bline neifolger fan wa ek mar te wźzen (In earme swalker yn 'e wrāld, side 216, Y. f.d. Fear)

Dochs komt "wa ek" yn 'e Taaldatabank foaral nei it wurdsje "as" foar:

Om't se mear fan my wit as wa ek
(De rop fan it wetter, side 22, Bennie Huisman)

Foar de fariant "wa dan ek" jildt dat it him faak nei "of" oppenearret:

wa dan ek
Kin Roosevelt of wa dan ek dźr gjin rekken mei hālde?
(Tin iis, side 118, T. Mulder)

In tredde opsje foar it oersetten fan "ook maar" is it brūken fan "likefolle wa / wat":

Als je ook maar iemand ziet = Ast likefolle wa sjochtst
Niemand heeft ook maar iets gezien = Gjinien hat likefolle wat sjoen

Der binne dus noch al wat mooglikheden, mar meastal kin it Hollānske "ook maar" gewoan weilitten wurde. Hoe't it krekt sit mei "ook maar" en "ek mar" yn it Hollānsk en it Frysk is net alhiel dśdlik, mar dy tizeboel sil troch taalkundigen meikoarten ek wolris śtinoar helle wurde. Alteast, dat tinkt men, as men ek mar in bytsje fertrouwen ("ook maar enig vertrouwen") yn 'e wittenskip hat ...

45. Trekke en lūke (09-08-2003).

Trekke en lūke, dat is in spantsje bekend fan it AFUK A-eksamen. Ommers, it Frysk hat beide, it Nederlānsk allinnich trekke, dat de doar nei betizing fan beide stiet wiid yn it tsier.

Yn gearstallingen jildt fansels itselde. It span trekke enlūke bringt oare spantsjes mei: betrekke enbelūke, ōftrekke en ōflūke,lūkwei en trekwei. En dan kin der ek noch betsjuttingsferskil wźze. Mei oare wurden, it is in nijsgjirrige griemmank dźr't in wurdboekman of -frou grif in tsjok boek oer skriuwe koe.

By gearstallingen dy't śt it Nederlānsk komme, kin de foarm mei trek- foarkomme. Dat sil grif de reden wźze dat wy ōftrekpost makliker brūke as ōflūkpost. It is dan ek in wurd dat mear śt it technysk-offisjele as śt it hśslike komt. Nettsjinsteande kinne wy wol maklik it wat minder technyske begryp ōflūke brūke lykas yn: dat kinst ōflūke fan 'e belźsting.

Faaks moatte wy dźr it leksikale en it semantyske śtinoar hālde. Trek- is neffens de foarm al Frysk, mei't trekkeek yn it Frysk foarkomt. Af- kin allinne mar Hollānsk wźze. By ōftrekpost wurdt in Hollānske betsjutting skoot by in Fryske wurdfoarming dy't it wint fanōflūkpost om't de earste mear op it Hollānskeaftrekpost liket as de lźste.

Fierders stelle beskate efterheaksels har eigen easken. Sa kin-lik allinnich mar oan trek- taheakke wurde, net oanlūk- en fine wy dus al oantreklik, mar netoanlūklik. Oan de betsjutting leit it net; men kin nammentlik wol sizze:
Of soe it dochs sa wźze, dat ūngelikense poalen elkoar oanlūke? (G. Burgy "Betrutsen Fjoer", side 149).
Dźr is sprake fan deselde betsjutting as by it Hollānske aantrekken. En as wy in oar efterheaksel as -lik brūke, is it risseltaat ek goed, lykas yn oanlūkingskrźft. It net foarkommen fan oanlūklik hat dus te krijen mei de easken dy't -lik oan syn partner stelt yn it Frysk.

In bekend foarbyld is ek trekfūgel. Der besteane gjinlūkfūgels yn it Frysk. By trekfūgelsil ek sprake wźze fan in lienwurd śt 'e mear offisjele, minder hśslike libbenssfear. Yn it Frysk kin men trekkenet brūke yn 'e betsjutting fan reizgje. Soks wiist der ek op dat trekfūgel in lienwurd is. It Hollānske"de vogels trekken weg" soe yn it Frysk oerset wurde as "de fūgels fertsjogge", of "de fūgels reizgje fuort". As wy in Frysk wurd optinke moasten, soe reisfūgels of simmerfūgels wol wat wźze. Tsjochfūgels is te āldfrinzich, gearstallingen mei tsjoch- komme fierders ek net foar en by einsluten skaait tsjochfūgels tefolle śt nei it "Tsjoch!" fan feestende kroechgongers!

It wurdboek jout njonken inoar lūkfeart en trekfeart,lūkwei en trekwei. Dochs fine wy yn 'e Taaldatabank fan de Fryske Akademy gjin lūkfeart en mar twaris lūkwei. Trekfeart en trekwei komt folle mear foar. Dat sil ek wol te krijen ha mei it feit dattrekfeart en trekwei wat minder hśslike begripen binne, dy't boppedat stipe wurde troch it Hollānske trekvaarten trekweg. En dźrmei lūkt dit stikje nei de ein.

46. Ungelyk, ōfhinklik, ferskillend (25-10-2003).

Yn eardere stikjes hat it Fryske "likefolle" op it aljemint west en de macht oan Hollānske oersettingen dy't troch dat iene Fryske wurdsje dutsen wurde. Lit śs no dan it tsjinoerstelde ris neier besjen, en dat is it wurdsje "ūngelyk".

In bekend Hollānsk sizzen yn dizze tiid fan oerlis en petear oangeande machtsferhāldingen is "dat hangt af van ...". Fansels kin dat oerset wurde mei "dat hinget ōf fan ...". Neat mis mei. Mar moaier, alteast śt it eachweid fan fariaasje en seldsumens wei, is it en skriuw: "dat is ūngelyk wat de kommisje beslśt". Noch in foarbyld.

afhankelijk
Afhankelijk van wie met hem praat, zal hij het toegeven of ontkennen
Ungelyk wa't mei him praat sil er it tajaan of ūntkenne.

"Ungelyk" kin dus brūkt wurde om "afhankelijk" oer te setten. Kwa betsjutting is dat te begripen. As in ding ōfhinklik is fan in oar ding, dan is sok ding net altyd gelyk oan himsels, mar fariearret (is ūngelyk oan himsels) ōfhinklik fan it oare ding. Wy sille in rychje foarbylden by del gean.

verschillend
Daar denken wij verschillend over. = Dźr tinke wy ūngelyk oer.
(En alles wat winsklik is!, side 8, Janneke B. Dalstra-Fokma)
Hoe verschillendook = Hoe ūngelyk ek
(De Fryske fjouwerrigel, side 12, J.H. Brouwer)
Het kan op verschillende manieren. =
('Se wie altyd oan it flirten mei jonges.'
'Dat sille wol mear fammen dwaan.')
'It kin ūngelyk.'
(De hite simmer, side 78, Trinus Riemersma)

variėren afhankelijk van
Dat varieert afhankelijk van hoeveel gras er op de dijk is. =
Dat isūngelyk hoe folle gjers oft der op 'e dyk is.
(Nes, in doarp yn 'e Dongeradielen (1950) side 39, Kr. Boelens)

variabel zijn
Klaai kin al bare ūngelyk wźze.
(Fan Fryslāns grūn, side 133, J. Botke)
Dizze klaei is tige ūngelyk fen swierte en hichtelizzing.
(Ien en oar oer de grūn fan East-Dongeradiel, side 13, S.F. Kuipers)

En dan binne der ek noch foarbylden lykas "och ik wit net, it kin sa ūngelyk" (Neisimmer, side 63, R. Brolsma). Dat is faaks oer te setten as "je weet niet hoe het zal uitpakken". Of: "It ynfoarderjen is wakker ūngelykgien." (Nes, in doarp yn 'e Dongeradielen, side 121, Kr. Boelens). Dat kin oerset wurde as "het invorderen verliep overal anders".

Dat lźste foarbyld lit ek sjen dat "wakker" as fersterking by "ūngelyk" (wakker ūngelyk) foarkomme kin, njonken "bare" (bare ūngelyk) dat wy earder al hān hiene. Yn 'e Taaldatabank fine wy folle mear foarbylden mei "wakker" as mei "bare".

By einsluten is der ek noch in moaie juridyske śtdrukking. "Het proces is op kosten van de verliezer" kin oerset wurde as "It proses is op kosten fan ūngelyk." It is oars net wier dat de winner de proseskosten hielendal fergoede kriget want it bedrach dat de rjochter fźststelt is meastal fierste leech om de kosten te dekken. Oft soks ūnrjochtfeardich is wurdt wakker ūngelyk oer tocht.

47. By de hannen omt ōf (06-03-2004).

Omt is in hiel apart wurdsje. It komt foar yn sintsjes lykas "By de hannen om't ōf", dat de titel fan in boek fan Trinus Riemersma is. Ornaris komt it tiidwurd brekkeder dan ek by foar:

"Durk, waans idealen him allegearre by de hannen om't ōf brekke, kin mar net mei himsels yn it lyk komme." (D. Weening-Meijer, "Loslitte").

De Hollānske betsjutting dy't it wurdboek by dit idioom jout is "mislukken" (mislearje), mar it is eins noch folle negativer as it wat neutrale "mislukken"; earder soksawat as "op in fiasco uitlopen". Oer de skriuwwize fan omtfalt oars ek wat te sizzen. It hānwurdboek Frysk-Nederlānk jout omt as selsstannige yngong, mar wa't by "hān"siket fynt it skreaun as om't. Yn de Taaldatabank fan de Fryske Akademy komme beide staveringen troch de bank nommen likefolle foar. Ik kies foar omt, om't om't al oan it bynwurdom't foarbeholden is. Der binne ek noch oare śtdrukkingen mei omt, lykas "by it krijen omt ōf":

"Hoewol it by 't krijen om't ōf wie, bleauwen hja my dochs fan de lea." (M.H. Castelein, "Doe't Hitler hjir baes wie").

De betsjutting is "hoewol der hast houwerij kaam, klappen foelen". Yn stee fan "by it krijen omt ōf"fine wy ek wol "op it krijen omt ōf":

"... en soms dan biėinigen hja de aksje ek jitte, brochten de beslissing ynienen ...; in inkelde kear mei sterke drigeminten op it krijen omt ōf." (L. Brolsma "Folk fen Fryslān")

Dy wiksel fan by en op fine wy net yn "by de hannen om't ōf"; dźr is allinnich bymooglik. Hannen roppe fansels de letterlike betsjutting fanby en op op, en dan is by gaadliker as op. Yn "by / op it krijen omt ōf" hat it ferhāldingswurd (Hollānsk 'voorzetsel') net syn letterlike betsjutting, en is de kar dźrfan rommer. In tredde śtdrukking mei omt ōf is "op 'e snaren omt ōf":

"En as de earste reed kamp of op 'e snaren om't ōf ferlern wie, dan koe de oare him der mar nei sette det er der oan gyng." (G. Burgy, "Biritsen fjūr").
"En it is op 'e snaren om't ōf of de sturt fan sines wie yn it tou fan Jan rekke." (G. Burgy, "Yn en om de koaibosk").

Lykas śt de kontekst al swat bliken docht is de betsjutting: "it skeelde mar in bytsje". It is oars wol grappich dat dizze śtdrukking fral troch Burgy gauris brūkt waard. En fūnen wy yn "by de hannen omt ōf"allinnich by, yn "op 'e snaren omt ōf"fine wy allinnich op. Omt wurdt ek wolris weilitten, en dan krije wy: op 'e snaren ōf, op / by it krijen ōf, by de hannen ōf.

Ta beslśt in hollebrekker: doe't it op it krijen omt ōf wie mei de Joadske en Palestynske delegaasjes, wie it op 'e snaren omt ōf of it fredesproses bruts de Amerikaanske minister by de hannen omt ōf.

48. Op it skriemen (omt) ōf (13-3-2004).

Wy ha sjoen dat wy mei "omt ōf"idiomatyske śtdrukkingen bouwe kinne: by de hannen omt ōfbrekke, by it krijen omt ōf, op 'e snaren omt ōf.De lźste twa śtdrukkingen sit in betsjutting fan "hast, benei" by. "By it krijen omt ōf"betsjut ommers "it is hast houwerij", en "op 'e snaren omt ōf" betsjut "it wie hast sa". No binne der ek sintsjes mooglik lykas de neikommende.

"Dy wie oeral foaroan by, mūlryp, by it bretale omt ōf." (S. Kloosterman "Ut de gielgoerde").
"Kanarjesied. Dit gewaaks tekenet al gau. Yn 't foarjier is it dan o sa ljocht fan kleur, op it giele omt ōf, mei noch ljochter blźdpunten." (A. Kerkhof, "Dongleare").
"' Wat wolsto?' freget se suver by it eangstige omt ōf." (H. Heeringa-Seepma, "Fernanda wurdt plysje").
"Soms gong it wat op in hoallefoaljen, wat by 't bolbjirkene omt ōf." (M.H. Castelein, R. v.d. Velde, "Tuolleprakkesaesjes").

Der is wer fariaasje tusken op, lykas yn de earste twa foarbylden en by, lykas yn 'e lźste twa. En omtmei der by, mar kin altyd ek weilitten wurde, lykas hjirūnder:

"Allinne de wekker op de skoarstienmantel tikke wit hoe lūd. To lūd hast, by it brutale ōf."(Welmoed Hemrica, "Folk yn 'e bus").
"Betsy ... draaide him doe de rźch ta, mei de skouders lūkend en op it bange ōf." (G. Abma, "De śtfanhuzer").

Yn it earste foarbyld bliuwt dan oer "by it ... ōf", yn it twadde "op it ... ōf". Op it plak fan de stippeltsjes stiet altyd in eigenskipswurd (brutaal,bang) dat fan in ekstra E is foarsjoen.

Yn it Nederlānsk fine wy deselde fariaasje yn dit sinstype. As wy mei GOOGLE sykje (www.google.nl) fine wy bygelyks 2 foarbylden fan "bij het brutale af" en 17 foarbylden fan "op het brutale af". Ferlykbere ferhāldings fine wy ek by "bij het fanatieke af" (2x) en "op het fanatieke af" (28x).Op liket yn dizze konstruksje justjes mear de guit te hawwen as by. Yn it Frysk komt by mear foar te kommen asbij yn it Nederlānsk. Mar wat yn it Nederlānsk absolśt ūnmooglik is, is de variant mei omt ofom. Wy sille gjin Hollānsk sintsje fine lykas: "bij het brutale om af" of "op het fanatieke om af".

Idiomatyske śtdrukkingen ken it Hollānsk ek, lykas "bij de wilde spinnen af", wat yn it Frysk wer gauris meiomt ferskynt: "by de wylde spinnen omt ōf".Typysk Frysk liket my lykwols it brūken fan in tiidwurd yn dizze konstruksje, lykas hjirūnder:

"Hy, Wytse, hie syn heit swier tamtearre, op it deaskoppen omt ōf." (H. Y. Vries, "Bindert fan de blomkeboer").

Yn it Hollānsk kin men soks net sizze: "Hij had zijn vader mishandeld, op het doodschoppen af". Noch in foarbyld:

"Suterich, bilutsen is dat antlit dźr foar har, op it skriemen omt ōf." (Y. f.d. Fear, "Ta him dyn bigearte").

By einsluten liket de konstruksje mei in eigenskipswurd yn it Frysk faker foar te kommen as syn wjergader "op / bij ... af" yn it Hollānsk.

49. Wat is "voedsel" yn it Frysk? (10-04-2004).

Der binne fan dy wurden, dy komme jin as oersetter hieltyd wer oer it mad en elke kear is it wer in probleem om se oer te setten. Ien fan dy ellindelingen is it nustje Hollānske wurden "voedsel", "voeding" en gearstallingen dźrmei, lykas "voedselketen", "voedingsmiddelen", "voedzaamheid" en sa mear. De wurdboeken jouwe al oan dat de skoech dźr knypt. It Nederlānsk-Frysk wurdboek jout foar "voeding" en gearstallingen dźrmei de neikommende wurden:

fieding, fiedingsboaiem, fiedingskanaal, fiedingskraan, fiedingsgehalte.

It ornaris rikere en bettere Frysk-Nederlānske wurdboek jout lykwols gjin inkelde gearstalling mei fieding-!! En fiedingsels hat yn dat seldichste wurdboek in superkoart stikje: der stiet allinnich "voeding" by en fierder neat, gjin foarbylden. Dat de wurdboekmakkers ha grif mei "voeding" oan west. "Fieding" is boekjefrysk, ūnsprektalich en heart net moai.

It wurdboek jout sels oan dat bytiden "voeding" ek wol mei iten of iten en drinken oerset wurde kin. "Denk om goede voeding" kinne wy gerust oersette as "Tink derom datst goed ytst (en drinkst)". Guon gearstallingen mei "voedsel" lykas "voedselgebrek", "voedselschaarste", "voedselpakket", "voedselvergiftiging", "voedselvoorziening" kinne ek mei iten oerset wurde:

tekoart oan iten, itenskrapte, itenspakket, fergiftiging troch bedoarn iten, foarsjenning fan iten en drinken.

Mar in gearstalling lykas "voedingsboadem" kinne wy fansels net oersette as itensboaiem.

By "voedzaam" hat it wurdboek it moaie streksum, by "voedzaamheid" streksumens of streksumheid. No is it neffens my sa dat "voedings-" yn gearstallingen ek wolris "voedzaamheid" betsjut, lykas yn "voedingswaarde". It wurd "voedingswaarde" mist yn beide wurdboeken (Frysk-Nederlānsk, Nederlānsk- Frysk), mar it stiet tsjintwurdich op in protte produkten yn 'e supermerk. Myn suggestje is en set it oer as: streksumheid. Yn dit gefal is weardeeins oerstallich, hoewol't streksumheidswearde ek net raar heart. Yn Nietzsche syn "Jenseits von Gut en Böse" moast ik oersette "Giebt es eine Philosophie der Ernährung?", en dźr ha ik fan makke: Is der in filosofy fan it streksume?

Yn in nustje oare gefallen hat "voeding" de betsjutting fan "oanfier", sa't yn it wurdboek sels opmurken wurdt. Dźrom kinne "voedingskanaal", "voedingskraan" oerset wurde as: oanfierkanaal, oanfierkraan.

"Voedingsbodem" wurdt in hiel protte brūkt. Hjirūnder wat kreative oplossingen:

"een voedingsbodem voor lezersplezier" - in boarne fan lźzerswille
"de studentenvereniging als voedingsbodem voor academische vorming" - de studinteferieniging as basis foar akademyske foarming
"aan welke eisen voldoet een voedingsbodem in een aquarium" - hokker easken wurde oan in boaiem foar planten yn in akwarium steld"
"armoede is een voedingsbodem voor radicalisering" - earmoed is in fruchtbere boaiem foar radikalisearring.

Boarne en basis kinne foar it figuerlike gauris brūkt wurde. Yn it letterlike kinne wy boaiem brūke, en dan fierderop yn de sin eventueel spesifisearje wźr't de boaiem foar ornearre is. In oersetter beskōget de kontekst fan de sin as in boarne fan en fruchtbere boaiem foar kreative oplossingen.

50. Wat tinkst wat (08-05-2004).

Inge Hiemstra hat yn har skripsje sjen litten dat der yn it Frysk meardere manieren binne om lange fragen te meitsjen. Wat binne lange fragen? Lange fragen binne fraachsinnen fan it type:

Wat tinkst dat ik juster itenha?

Hjir heart wat by iten lykas dśdlik is śt it antwurd:

Ik tink datsto juster wat lekkers iten hast.

Yn in lange fraach wurdt it fraachwurd dus skaat fan it tiiswurd dźr't it by heard troch it bynwurd dat, en troch in tiidwurd lykas tinke, sizze, en sa mear. Mei oaren fraachwurden kin dit fansels ek:

Hoe / Wźrom / Wźr tinkst dat se it dien ha.
Wa tinkst dat se sjoen ha.

It model fan dit type lange fraach is: Fraachwurd ... dat ...Dit is it skriuwtalige type, dat ek yn it Nederlānsk foar master opslacht. Ik ha mei GOOGLE socht op "Wat denk je dat" en dat joech foar it Nederlānsk mear as 2000 fermeldingen.

No is der ek in oar model mooglik, lykas hjirūnder:

Wat tinkst wat / wa ik sjoen ha?
Wat tinkst wźrom / hoe / wannear at se it dien ha?

De fraach begjint dan altyd mei wat, en it eigentlik fraachwurd stiet oan it begjin fan de bysin. It model fan dit type lange fraach is: Wat ... fraachwurd ... Dit type komt benammen yn de Fryske sprektaal wol foar, en ek wol yn eastlike dialekten. It Dśtsk hat dit ferskynsel ek, it Ingelsk net. Yn ynformeel Nederlānsk komt it net faak foar. Ik ha mei GOOGLE socht op "Wat denk je wie", en dat joech mar 18 fermeldingen. En der is noch in tredde type:

Wat tinkst wat ik sjoen ha. Wa tinkst wa't ik sjoen ha.
Wźrom tinkst wźrom as er it dien hat. Hoe tinkst hoe't er it dien hat.

It model is: Fraachwurd ... fraachwurd ... Dit type komt krekt as it foarige type foar yn Fryske sprektaal, en yn it Dśtsk. Yn de Nederlānske sprektaal komt it ek foar, mar yn it Ingelsk alhiel net. Foar it Nederlānsk socht ik op "Wie denk je wie", en dat joech 35 fermeldingen.

By Haisma fine wy in hiel aparte sin:

"In krystbeam wist men net iens wat dat wie."(N. Haisma, "It lān ferline").

De krystbeam heart thśs by wie, lykas blykt śt: Men wist wat in krystbeam wie. Mar om't dekrystbeam wat al te fier by wie wei stiet, wurdt it wurdsje dat yn stee fan de krystbeam brūkt. In typyske sprutsen Frysk konstruksje. Yn it Nederlānsk heart it min: "een kerstboom wist hij niet eens wat dat was" is raar. Alsa fine wy yn de Fryske sprektaal dochs wat aparte konstruksjes dy't it Dśtsk ek hat, it Ingelsk lykwols net. It Frysk befynt him Europeesk besjoen wer ris op in middeposysje tusken twa grutte talen.

51. Withoefaak, withoefolle (06-11-2004).

De wurden 'withoefaak' en 'withoefolle' besteane beide śt it wurdparten 'wit-' en '-hoe-', folge troch '-faak' of '-folle'. In pear foarbylden fan libben gebrūk:

 

Tegearre hiene se ek withoefaak troch de stźd krśske ("Ien foar de wraak", Joop Boomsma).

Mem stie withoefaak yn de erker śt te sjen. ("Tin iis", Tiny Mulder).

Withoefolle dokters haw ik ōfreizge. ("In man allinne", Paulus Akkerman).

Je kinne withoefolle fet tusken de naden smarre, healwe de dei komt it wetter der yn en peazget it tusken de teannen. (Jan Hut, side 30, Rink van der Velde).

 

De betsjutting fan 'withoefaak' is noch wat sterker as sjochtwei 'faak', en itselde jildt foar 'withoefolle'. Beide wurden binne nei alle gedachten ōflaat fan sintjes. 'Withoefaak' sil ōflaat wźze, lykas de taalkundige Siebren Dyk skreaun hat, fan 'wa-wit-hoe-faak' en 'withoefolle' fan 'wa-wit-hoefolle'. Yn it Nederlānsk komme de sintsjes gewoan foar, lykas yn: "we hebben echt met open mond zitten luisteren naar de arts en deze ik weet niet hoe vaak bedankt." Dat soe yn it Frysk ek kinne. Mar it Frysk hat ek noch de ferkoarte foarmen en dy misse yn it Nederlānsk. Der binne ommers gjin Nederlānske wurden 'weethoevaak' en 'weethoeveel'.

 

'Withoefaak' en 'withoefolle' komme gauris foar yn de Taaldatabank en binne ek op it Fryske Ynternet te finen. Minder faak komt de foarm 'witwat' foar. Hjirūnder in pear foarbylden fan it Fryske Ynternet ōfplōke:

 

... as hiene se witwat te ferbergjen ( http://www.joopboomsma.nl/deiboek/deiboek2001feb.php ).

Brocht myn eigen bline siel / Nei de eachein / Dronk tsjerketoer en beam / Iet witwat wolkens / Foldien yn myn flechtpunt ( http://www.farsk.nl/obe/obe02feddema.htm ).

Men stiet yn 'e rij foar sop, / As sit dźr witwat yn, ( http://www.farsk.nl/krityk/krit11aschotanus.htm ).

 

'Witwat', hjir op siden skreaun troch Anne Feddema en Elske Schotanus, wurdt fral poetysk brūkt, wat mei argayske wurden wol faker it gefal is. Fierder is my opfallen dat Joop Boomsma gauris wit-foarmen yn syn Ynternetdeiboek brūkt. 'Withoefolle' en 'withoefaak' komme yn alle gefallen faker foar as 'witwat'. En it is wol apart mar der binne hielendal gjin foarbylden mei 'witwa'. Dochs soe it mooglik wźze moatte en sis dingen lykas "Hy hat witwa skille om mar te witten te kommen wat der bard wie." Yn it wurdboek mist 'witwa' ek, wylst 'witwat' der al yn stiet.

 

By einsluten is der ek noch de foarm 'witwźr' en in espeltsje byfoarmen 'witwźrearne, witwźrsa, witwźrsanne' mei deselde betsjutting. Op it Fryske Ynternet koe ik dy foarmen net fine. Yn de Taaldatabank komt 'witwźrsanne' frjemdernōch mear foar as 'witwźr'. Ik slśt ōf mei in foarbyld:

 

En hy slacht op 'e tafel dat it glźzen each spat witwźrsanne. "Myn each! 'k Bin myn each kwyt!" en hy sangert krekt salang oant ien it opsiket. ("Springtij", Abe Brouwer).

52. Neat gjin 'helemaal' (13-11-2004).

'Helemaal' is hielendal gjin Frysk wurd, mar je hearre it in protte op strjitte. In pear foarbylden: "Dy beammen binne helemaal net fan jim". "It wie helemaal gjin maklik wurk". "Op skoalle is it helemaal in duf soadsje". Ha wy dźr wat moaiers foar?

It maklikste is en brūk gewoan 'hielendal'. Mar der binne ek oare mooglikheden. 'Helemaal' komt gauris foar by ūntkennende wurden lykas 'net' of 'gjin'. It effekt fan 'helemaal' is fersterking. Mei 'helemaal gjin' jouwe wy klam oan de ūntkenning.

No is der ek noch in oare manier om klam oan in ūntkenning te jaan, en dat is troch it brūken fan in dūbelde ūntkenning. Foarbylden: "It wie neat gjin maklik wurk". "Dźr ha ik neat gjin sin oan". "Dźr komt neat gjin goeds fan." "Ik ha neat gjin klachten." Dus foar de kombinaasje 'helemaal geen' kinne wy sizze 'hielendal gjin' of, noch moaier, 'neat gjin'.

Mar hoe sit it dan mei 'helemaal niet'? Bygelyks: "Se fielde har helemaal net goed". Dat giet op deselde manier. Dat wurdt: "Se fielde har neat net goed." Oare foarbylden: "Dat fūn er neat net slim", "Ik bin neat net bang foar dy", "It wie neat net kāld", "Dat is neat net aardich", en sa mear.

In oare dūbelde ūntkenning is 'nea net'. Dat is in fersterking fan 'nea'. Foarbylden: "Dat hie er fan mem nea net heard", "Omke wie oars nea net rźdsum mei de pinne", "Se bleauwen nea net lang", "It is net goed en nea net wurdt it goed."

Dūbelde ūntkenning is dus in prima middel om fersterking śt te drukken. Yn de skriuwtaal fine wy foar 'neat net' en 'neat gjin' ek wol 'śt noch yn net' en 'śt noch yn gjin'. Mar dat is dochs wat boekjefrysk. Sis en skriuw gewoan mar 'neat net' en 'neat gjin'.

It is oars wol grappich dat 'neat' de fersterking by 'net/gjin' is, en dat 'net' de fersterking by 'nea' is.

No komt 'helemaal' ek wol foar sūnder ūntkennende wurden. Nim marris it niisneamd sintsje "Op skoalle is it helemaal in duf soadsje". Wy kinne dźr gjin 'neat' brūke foar 'helemaal', want dan feroaret de hiele betsjutting. Ik moat bekenne dat ik dźr net echt wat moais foar wit. Dus gewoan mar 'hielendal' brūke. Of byneed in omskriuwing: "Op skoalle is it pas echt in duf soadsje" of "Op skoalle is it noch folle mear in duf soadsje".

By einsluten in aardichheidsje oer ūntkennende wurden. Yn it Aldfrysk waard foar 'noch' ("Noch suster noch bern koe it witte") ek wol in wurdsje 'ner' brūkt. En dat liket in protte op it Ingelske 'nor', dat deselde betsjutting hat. Aldfrysk "Ner suster ner bern" wurdt yn it Ingelsk "Neither sister nor child". It Ingelsk en it Frysk blike mar wer ris ticht byinoar te lizzen.

53. Mar en goed en kwea (12-06-2004).

Fragen fan goed en kwea, draait dźr it libben fan de minske net om? Haw ik dźr en dźr goed oan dien? Wie dat wat ik die ferkeard? Sokke fragen lizze op it mźd fan godstsjinst en fan filosofy. Yn śs eigen libben krije de fragen fan godstsjinst en filosofy konkreet stal.

Yn de taal binne der in protte wurden dy't mei goed en kwea te krijen ha. Ja, fansels hat it wurdsje 'goed' mei goed en kwea te krijen, en it wurdsje 'kwea' en wurden mei ferlykbere betsjuttingen lykas 'ferkeard', 'sūnde' en sa mear. Dat sil gjinien fernuverje. As ik lykwols sis dat it wurdsje 'mar' ek mei goed en kwea te krijen hat, sille jo grif al fernuvere opsjen.

Wat is eins de betsjutting fan it wurdsje 'mar'? De betsjutting fan 'mar' liket in protte op de betsjutting fan it wurdsje 'en'. Priuw dizze twa sinnen mar ris: "Jan lźst in soad EN hy spilet faak kompjūterspultsjes." "Jan lźst in soad MAR hy spilet faak kompjūterspultsjes." De sinnen betsjutte wakker itselde. Yn beide gefallen docht Jan deselde dingen. Dochs is der in ferskil tusken de sin mei 'en' en de sin mei 'mar'.

It ferskil sit him deryn dat 'mar' in miening fan de sprekker ymplisearret. Troch 'mar' te brūken jout de sprekker oan dat er ien ding wol goed fynt, mar it oare net. Soksawat as: Jan lźst in soad (en dat is goed) mar hy spilet faak kompjūterspultsjes (en dat is net sa goed). Nei 'mar' komt dus it negative gedeelte, dat wat net goed is.

Dochs kin it soms ek krekt oarsom wźze. Stel dat de sprekker in kompjūterspultsjefanaat is dy't it mier hat oan lźzen. Dan kin er Jan ōfkreakje: "Jan? Dat is in saaie figuer. Hy lźst in soad mar hy spilet faak kompjūterspultsjes." Wat nei 'mar' komt is dan yn de eagen fan de sprekker posityf bedoeld. Faak is lykwols wat nei 'mar' komt negatyf bedoeld. Dźrom kinne wy ek sizze "Nee, gjin mar!", as ien krityk jaan wol en wy fine dat krityk perfoarst net oan de oarder is.

'Mar' hat ek in negative bysmaak yn: "Jan is noch mar fiif jier āld." Op himsels is it dan net ferkeard dat Jan fiif jier āld is. Mar as in oar krekt sein hat: "Jan kin wol allinnich nei skoalle ta", dan soe men dźr tsjin yn gean kinne troch te sizzen: "Jan is noch mar fiif jier āld." De ymplikaasje is dan dat er NET allinnich nei skoalle gean kin. Yn dit gefal sit it ferkearde him yn de kombinaasje fan "allinnich nei skoalle gean" en "fiif jier āld wźze".

Sa wurde mei 'mar' oardielen oer goed en kwea śtdrukt. Priuw ek mar ris it ferskil tusken "En se is tige assertyf." en "Mar se is tige assertyf". It twadde kin maklik as negatyf field wurde.

Sil ik mear fertelle? Nee, sa earst mar ...

54. Skellerij. (29-05-2004).

Taal kin brūkt wurde om negative bylden te sketsen fan minsken dy't oars tinke as josels. Bewuste negative byldfoarming is eins wat wy op it doarp eartiids skelle of rabje neamden. It ferskil tusken planśt skellerij en negative byldfoarming is dat je je fan skellerij bewust binne, mar dat negative byldfoarming ūnbewust en subtyl wurket. As ik tsjin ien sis 'kloatsek', dan is daalks dśdlik dat ik ien śtskel. En ik sjit myn doel foarby, want gjinien sil my leauwe, en it brūken fan sokke groffe wurden sil meitsje dat oaren earder negatyf oer my tinke as oer dejinge dy't ik śtskel.

Mar as ik ynstee fan 'kloatsek' sis, 'immen mei in ūntwikkelingsachterstān dy't as gefolch dźrfan asosjaal gedrach fertoant', dan klinkt wat ik sis hiel wat better. Ik brūk dan sokke moaie en djoere wurden dat oaren net trochha dat ik my eins bekweadigje oan skellerij. Oaren sille makliker mei myn oardiel meigean as ik sis 'immen mei in ūntwikkelingsachterstān dy't as gefolge dźrfan asosjaal gedrach fertoant' dan as ik sis 'it is in kloatsek'. Negative byldfoarming is dus in subtile en sjike manier fan skellerij.

Yn de polityk wolle wy graach śs fatsoen hālde. Yn it iepenbier skelle minsken mei tsjinoerstelde politike mieningen inoar net rjocht op de man of frou śt. Wat politike tsjinstanners al dogge is dat se it besykje en yntrodusearje negative beneammingen foar de oarstinkenden. Nammen dy't sa moai en objektyf klinke dat je amper trochha dat der sprake is fan skellerij.

Negative byldfoarming ofwol hegere skellerij komt sawol fan links as fan rjochts. Op Teletekst lies ik ris it berjocht hjirūnder: "Nederlanders hebben steeds minder mededogen met kwetsbare groepen. Dat blijkt uit een NIPO-onderzoek in opdracht van het Leger des Heils. Het 'niet in mijn achtertuin'-syndroom groeit. Men heeft steeds meer moeite met probleemopvang in de eigen buurt."

De politike striid giet hjir om oft men ja of nee 'probleemopfang' yn jins eigen buert ha wol. By probleemopfang kin men tinke oan junks, dy't wolris oerlźst besoargje (stellerij, swalkerij, minske-ūntearjend gedrach). Der steane no twa groepen tsjinoer inoar. De iene groep hat net in protte muoite mei probleemopfang en de oare hat dźr al muoite mei. Mar no wurde de minsken dy't op probleemopfang yn har buert tsjin binne (wat dochs wetlik tastien is) ynienen oantsjut as minsken mei in 'syndroom': se lije oan it net-yn-myn-achtertśn syndroom.

Normaliter wurdt it begryp syndroom brūkt foar genetyske ōfwikingen lykas it Down-syndroom. It teletekst-berjocht wol dochs net sizze dat minsken mei in bepaald polityk idee in erflike ōfwiking ha? Nee, de term 'syndroom' wurdt hjir brūkt as in metafoar. Minsken dy't gjin probleemopfang yn har buert ha wolle wurde oantsjut as minsken dy't eins in bytsje siik binne, dy't net doge. It wurd 'syndroom' is gewoan bedoeld om polityk oarstinkenden te misledigjen en leech te lizzen. It mislediget ek minsken dy't oan in wier syndroom lije.

55. Europa. Bźst belangryk.

De ferkiezingen foar it Europeesk parlemint ha wy krekt wer hān. Lykas wenst yn ferkiezingstiid fleagen de slogans śs, de kiezers, om de earen. In goed momint om śs efkes op slogans te besinnen.

Slogans binne koarte pittige frasen. Se moatte ūntholden wurde. Dźrom meie se net te lang wźze. Fansels wurdt yn slogans ek in miening bepropagandearre. Trochdat in goede slogan yn it ūnthåld hingjen bliuwt, bliuwt de miening dy't deryn śtdrukt wurdt ek yn it ūnthāld hingjen. Sa kin de slogan ynfloed śtoefenje - trochdat er ūntholden wurdt. En as er ūntholden wurdt, wurdt er brūkt en op 'e nij beharke en noch better ūntholden.

Wat helpt, behalve koartens, dat makket dat minsken in slogan maklik ūnthālde? De simpelste trśk is dat de kearnwurden fan in slogan alliterearje. Allitereare wol sizze dat twa of mear wurden mei itselde lūd begjinne, lykas yn "brave Bertus" of "Jan Joker" . Foar it meitsjen fan slogans wurde gauris djoere reklameburo's ynhierd. Om de Europeeske ferkiezingen te promootsjen hat it Ministearje fan Būtenlānske Saken by de reklamebureaus 'Elias Communicatie, Bollockski, Fullmoon en Baruch|SCPA' in slogan ynkocht. Oan de namme fan it reklameburo tesjen, dy't ommers ūnlźsber lang is, soene je oars net sizze dat dy minsken ferstān fan slogans ha. Mar hawar, de slogan dy't se dźr foar grut jild ynkochten sil de lźzers wol bekend wźze: "Europa. Best belangrijk."

Is dat in goede slogan? Hy is koart, trije wurden, dus dat is maklik te ūnthālden. En der is alliteraasje op de letter B, 'bźst belangryk'. Dźr ha ik lykwols in earste puntsje fan krityk: it kearnkonsept fan de slogan is fansels 'Europa', mar dat docht net mei oan de alliteraasje. Wźrom ha de djoere jonges fan it reklameburo dan gjin slogan mei alliteraasje op 'eu' betocht? No, der binne om te begjinnen net folle wurden dy't mei in 'eu' begjinne. En boppedat wurdt de 'eu' yn 'Europa' ūngelyk śtsprutsen. Guon sprekke it echt as "eu" śt, oaren sizze 'Uropa' mei in 'u'. In alliteraasje mei Europa fersinne wie dus te dreech. Dźrom keas it reklameburo foar de maklike wei. Se brūkten de yn sprektaal al besteande alliterearjende śtdrukking 'bźst belangryk'. Eins kin men dy slogan oeral foar brūke, krekt om't it kearnkonsept 'Europa' net meidocht oan de alliteraasje en dus ferfongen wurde kin: "Nederlān. Bźst belangryk." Of: "Offalferwurking. Bźst belangryk." En gean sa mar troch. De slogan is wat kleurleas dus, want de foarm kin oeral foar brūkt wurde.

Fansels wurde slogans ek gauris parodiearre. De SP hat op 6 juny in manifestaasje organisearre tsjin Europa sa't it no foarm jūn wurdt mei as slogan "Dit Europa. Best belachelijk." De alliteraasje op de letter 'b' ha se bewarre, mar se ha 'belangryk' ferfongen troch 'belachlik'. Parody dus.

De slogan "Europa. Bźst belangryk." hat in pear ton belźstingjild koste. It ministearje hie fansels ek in priisfraach śtskriuwe kinnen en dan in grutte groep gewoane boargers de bźste slogan śtsykje litten. Dan hie de polityk de boarger wer ris by de polityk belūke kinnen, ynstee fan in reklameburo. Is polityk in saak fan reklameburo's wurden?

56. "Tsjerke" as mislediging.

Yn de media is it net ūngebrūklik om oarstinkenden mei in wat misledigjende namme oan te tsjutten. Gjin streekrjocht skelwurd. Dat soe tefolle opfalle. Nee, leafst mei in wurd dat in mislediging suggerearret. As foarbyld dźrfan is yn dizze rubryk it 'net-yn-myn-achtertśn' syndroom alris besprutsen. Dat wurdt brūkt foar minsken dy't bygelyks gjin drugsopfang yn har eigen buert ha wolle. Soks is gewoan in miening, mar de tsjinparty presentearret it as in syktebyld.

Yn it syndroom gefal is der in grutte kāns dat de misledigjende partij links is. De misledige partij is earder rjochts. Oer it ginneraal is it tsjin-wźzen op drugsopfang yn eigen buert earder in rjochts stānpunt, al is soks net te bewizen. Yn alle gefallen ropt it by my de neikommende fraach op. Binne der ek yndirekte misledigjende nammen fan rjochtse minsken foar linkse minsken?

No, dy binne der. In hiel apart foarbyld fan sa'n mislediging is de oantsjutting 'linkse tsjerke' ('linkse kerk'). Dy term bestie al langer. Mar hy is troch Pim Fortuyn, dy't him faak brūkte, populźr wurden yn beskate rūnten. Begin desimber 2003 fūn ik op Ynternet mei de sykmasine Google 1070 hits foar 'linkse kerk'. No, begjin juny 2004, fyn ik op Ynternet 4590 hits. Mear as 4 kear safolle, al is yn absolute sin net in protte. As ik bygelyks sykje op in ferlykbere fraze lykas 'extreem-rechts', dan skoar ik mear as 30,000 hits.

Mei 'linkse kerk' bedoelde Fortuyn net dat linkse minsken letterlik in religieuze mienskip foarmje yn de neutrale sin fan it wurd! It wie fansels misledigjend bedoeld. Wy begripe ek daalks wat er bedoelt. Fortuyn makke gebrūk fan in negatyf byld fan religy, fan 'tsjerkefoarming'. Hy woe dźrmei sizze: "sokke minsken leauwe yn in bepaald wrāldbyld en aksepteare gjin feiten dy't dat wjerlizze soene, noch kin der mei har oer arguminteard en redeneard wurde." Mei oare wurden, hy woe soksawat sizze as "jim binne yrrasjoneel." Of "mei jim falt net te praten."

Fortuyn syn foaroardiel oer tsjerkefoarming sil allinnich mar appelearje oan minsken dy't sels net by in tsjerke sitte. 'Linkse tsjerke' is dus gjin term dy't algemien brūkt wurde sil. It sil foaral brūkt wurde troch rjochtse minsken dy't boppedat net tsjerksk binne.
Bestiet der ek in misledigjende śtdrukking 'rechtse kerk'? Ja, mar dy wurdt amper brūkt. Op Ynternet fūn ik begjin juny 2004 mar 140 hits.

By einsluten ha ik ek socht op de Fryske ekwivalinten. Mar ik koe neat fine foar 'rjochtse tsjerke', noch foar 'linkse tsjerke'. It boekjefrysk 'loftse tsjerke' skoarde ek gjin hits. Blykber wurdt der yn it skreaune Frysk net folle dien oan ditsoarte fan manipulaasje en mislediging.
Termen dy't mei tsjerke en religy te krijen ha kinne wolris negatyf wźze. Sa is der de śtdrukking 'preekje foar eigen parochy'. Dat betsjut ommers dat it maklik is te praten en argumintearjen mei minsken dy't it yn it foar al mei jo iens binne. Sa kinne sels skynber neutrale of positive wurden as 'tsjerke' en 'parochy' yn misledigjende sin brūkt wurde.

57. Cool!

It jongfolk fynt hieltyd nije wurden śt om har wurdearring foar bepaalde saken blike te litten. Tsjintwurdich heart men gauris de śtdrukking 'vet cool', likegoed yn it Hollānsk as yn it Frysk. Doe't ik puber wie, brūkten wy de śtdrukking 'te gek' dźrfoar. Dźrnei kaam 'gaaf', mar dy ha ik sels amper mear brūkt. En no dus 'cool'.
'Cool' is ymportearre śt it Amerikaansk. Op Ynternet kin men hūnderten śtdrukkingen fine lykas 'cool site of the day' of 'very cool math stuff'. Dat jonge minsken dy śtdrukking oernommen ha śt it Amerikaansk wiist derop dat de Amerikaanske kultuer de dominante kultuer is by śs. Der is ek in taalkundige oarsaak dat it wurd sa maklik oernommen wurde koe. It Nederlānsk en it Frysk hiene ommers al in wurd dat kwa śtspraak en basisbetsjutting wakker itselde wie as 'cool': dat wie 'koel'. Der is in śtspraakferskil. De Nederlānske 'oe' is koarter as de Ingelske. Yn it Nederlānsk wurdt 'vet cool' op syn Nederlānsk śtsprutsen, mei de koarte 'oe'.
Dat it Amerikaansk of it Ingelsk (deselde taal ommers) status hat, blykt ek śt de stavering. Oer it ginneraal hāldt men op Ynternet de Ingelske stavering oan. Ik fūn op Nederlānske websiden mei de sykmasine Google 15.200 kear de Ingelske stavering 'vet cool' en 1.040 kear de Nederlānske stavering 'vet koel'.
'Cool', bygelyks yn 'vet cool', betsjut net 'koel', mar 'moai, stylfol'. Fansels betsjut 'cool' oarspronklik wol 'koel'. Mar 'cool' wurdt figuerlik opfette as 'stylfol, moai, goed, bewūnderingsweardich', en sa mear. Hoe wurdt de stap fan cool=koel nei cool=goed makke? Ik tink dat der in missing link is, dy't dat begryplik makket.
De missing link is dat Ingelske 'cool' en Frysk of Nederlānsk 'koel' altyd al in figuerlike betsjutting hān ha fan 'net manipulearre troch emoasjes'. En dat hat wer as mooglike ymplikaasje 'master fan de sitewaasje'. Blykber hat dy figuerlike betsjutting jonge minsken oansprutsen. Sa komme wy fia in keatling fan figuerlike assosjaasjes fan cool=koel śt by cool=goed. 'Cool' drukt in weardeoardiel fan it jongfolk śt. It is in yncrowd wurd: jongfolk brūkt it tsjin jongfolk en it weardeoardiel wurdt achte ek foarbeholden te wźzen oan jongfolk. Stel je mar ris foar dat pake seit "myn pyptabak is cool." Dat is humoristysk omdat wy witte dat ālde minsken it wurd net gau brūke sille.
Blykber spruts it de jonge minsken oan dat se 'cool' wiene, dat wol sizze 'sūnder emoasjes' of alteast 'net manipulearre troch 'emoasjes'. Miskien komt it weardeoardiel śt de Hollywood-films wei dźr't de held himsels en de sitewaasje altyd yn 'e macht hat. Ik fyn it sels lykwols al wat benearjend dat de emoasjeleazens sa heech oanslein wurdt. Lykwols sjogge wy ek dat politisy gjin emoasje sjen litte (meie). Eins jildt dat foar offisjele sitewaasjes yn it algemien. Dan binne je ommers net mear reedlik, wurdt der dan al gau tocht. In positive wurdearring fan emoasjeleazens sit dus wol djip yn śs kultuer ferankere en is net inkeld oan it jongfolk foarbeholden.

58. Fet!

'Cool' hat yn dizze rubryk al ris oan de oarder west. It komt foar yn śtdrukkingen lykas 'fet cool'. Mar hoe stiet it mei 'fet'? 'Fet cool' is noch cooler as gewoan cool, dus 'fet' is dźr posityf bedoeld.
Mar normaliter is fet hielendal net posityf. Tydskriften, benammen frouljustydskriften, fertelle komplete ferhalen oer hoe't men minder fet wurde kin: der binne dieten om fet kwyt te reitsjen, boeken oer sokke dieten, der binne liposuksjebehannelingen by de sjirurch om fet ūnder de frouljushūd fuort te heljen, der binne kursussen om ōf te fallen. Fierders tinke benei alle froulju dat se te fet binne. Fet is in grut kultureel taboe. Hast elkenien is te fet en hast nimmen is der bliid om.
Hoe kin 'fet cool' dan posityf wźze? En hoe komt it dat 'fet' sa populźr wurden is? No is it sa dat 'fet' yn 'fet cool' in fersterking is fan 'cool'. Fersterkjende wurden binne wol faker wurden dy't op harsels negatyf binne, mar brūkt as fersterking wurde se ynienen posityf. Tink mar oan it wurd 'ferskriklik'. "Dat is ferskriklik" is negatyf. Mar wy kinne gewoanwei sizze 'ferskriklike moai'. Of 'ferskuorrende spannend'. Minsken brūke blykber graach in op himsels negatyf wurd as fersterking, en dan ferliest dat wurd dźrby syn negative lading.
In oar foarbyld fan in negative fersterker is 'dea' yn bygelyks 'deagoed', 'deagewoan', 'deabenaud', 'deasimpel', 'deasiik'. 'Dea' is op himsels negatyf', mar as fersterking kin it posityf wźze, lykas śt 'deagoed' wol bliken docht. Faak komt sa'n fersterking net frij foar, mar is er keppele oan beskate wurden. 'Deagoed' bestiet bygelyks al, mar 'deamoai' bestiet net.
Der binne hiele radikale foarbylden fan negative fersterkingen. Njonken it ūnskuldiger "ferrekte" besteane ek 'ferdomde' en 'ferjammese' lykas yn: "Hja kin sa ferjammese moai laitsje" (Y. fan der Fear, "In fatsoenlik famke"), "Ik woe ferdomde graach, dat ik no te plak wie" (R.R. Van der Leest, "Cap Sśd"). 'Ferdomd' en 'ferjammese' binne negative wurden śt de godstsjinstige sfear. 'Ferdomd' en 'ferjammese' ferwize nei it ferdomd ('verdoemen') wźzen troch God. Dat is it slimste fan it slimste. It heart dźrom likegoed yn de taboesfear thśs as 'fet' yn in ūntsjerklike maatskippij dźr't de ūnfette lea as it heechste jildt en de fette lea as it leechste. Yn syn flokwurden ferriedt in maatskippij syn taboes en syn obsesjes. En krekt dy meast negative taboewurden kinne as fersterking brūkt wurde, sels yn positive konteksten.
'Fet' liket sels in foarkar foar positive konteksten te hawwen. 'Fet' komt ek wol sūnder 'cool' foar, mar mei deselde betsjutting, lykas yn in foarbyld fan Ynternet: "seks is vet."
Der binne ek wol fersterkers dy't har negative lading hālde. Tink mar ris oan 'rare'. Dat is fan himsels negatyf. En it komt as fersterking allinnich mar yn negative konteksten foar. De taaldatabank jout as foarbylden: 'rare roerich', 'rare smoarch', 'rare ūnfoardielich', 'rare sneu', 'rare brimstich', 'rare skou', 'rare kjel', 'rare goar', en al sa. Allyksa komt 'glūpende' (ferlykje Nederlānsk 'gluiperig') eins fierhinne yn negatyf bedoelde konteksten foar: 'glūpende kāld', 'in glūpende hekel', 'glūpende sear', 'glūpende bang', 'glūpende gjirrich'. Der binne tsjinfoarbylden ('glūpende sterk'), mar dy foarmje in lytse minderheid.

59. Doge jo wol? ((11-09-2004))

By de stśdzje Ingelsk op de universiteit fan Grins waard śs leard dat sarkasme Net Goed wie: it soe destruktyf wźze. Oan de oare kant fūn ik sels altyd dat der in protte dingen wiene dy't de destruksje wol fertsjinnen. Sarkasme is bytiden ommers de iennige manier om op oarmans koppige dommens noch te reagearjen. In foarbyld fan sarkasme:
"Is it net fantastysk dat de lotterij safolle jild oan goede doelen ōfstiet?"
"Jawis, de direkteur fan de lotterij is wol ta oan syn twadde Rolls Royce."
Sarkasme is tagelyk in foarm fan ferbaal geweld en in foarm fan ferdivedaasje. Dy't sarkastysk is belytset syn petearpartner. Mar as de oar ek in master fan sarkasme is kin er weromslaan, bygelyks mei:
"Ik hear it al, jo binne in echten idealist." Sarkasme is dus net altyd allinnich negatyf, it is ek śtdaagjend.

Wy brūke ek faak sarkastyske opmerkingen yn śs taal. Stel, ien freget śs om fyftich euro foar bygelyks de widdo's yn Afghanistan. Wy kinne gewoan sizze "Nee, sorry, ik ha der gjin nocht oan om dat bedrach te jaan." Dat is in fatsoenlike manier om nee te sizzen. Mar wy kinne yn it Hollānsk ek sizze "Ja, daaaag", mei in op- en delgeande yntonaasje, en in OA-eftige śtspraak. Dat is ūnfatsoenlik en it is ek in foarm fan sarkasme.

It Frysk hat ek ūnfatsoenlike manieren om nee te sizzen, bygelyks:
"Heit, mei ik mei jo auto oan de legale strjitteraces yn Drachten meidwaan?"
"Is it dy yn de harsens slein?"
Dat lźste is nammentlik in retoaryske fraach. De fraach is net letterlik bedoeld, want de sprekker ynformearret net nei de geastlike sūnens fan de fragesteller. Nee, de sprekker wol dźrmei syn ferachting, foar de oar syn fraach śtdrukke, en yn dit gefal drukt er ek syn lilkens śt. En tagelyk jout er oan dat it antwurd op de fraach "Nee" is.

Sarkasme liket op irony, mar by irony is it net de bedoeling om de petearpartner leech te lizzen. Irony is mylder, alteast net rjochte op in persoan. Lang net altiten begripe bern irony. As ik būten kaam en it reinde wer, dan sei ik wolris tsjin śs dochter "No, it is wer feest." Myn dochter sei dan "Hoe dat sa, feest?" As ik dan śtlei dat ik it tsjinoerstelde bedoelde fan wat ik sei, dan fūn se dat mar neat. It is ek wol raar fansels. It reint, ik baal, en dan sis ik op de bekende Nederlānske kleierstoan "It is wer feest, hear." Feest is ornaris krekt wat posityfs. Mar sa wurket irony.

Sarkasme en irony binne beide yndirekte manieren om in negatyf oardiel earne oer śt te drukken. Der binne minsken dy't sarkasme wol ferbiede wolle soene. Tsjin sokken kin ik sizze: "bent U nu helemaal van de pot gerukt?" In freon fan my op de middelbere skoalle sei dan: "Mei ik jo wol wat freegje?" En as de oar dan sei fan jawol, dan sei er "Doge jo wol?"

60. Seksualiteit is neat

Der binne safolle manieren om nee te sizzen of om negativiteit śt te drukken dźr't wy net by stilsteane. Gertjan Postma wiisde der yn syn proefskrift op dat yn de śtdrukking 'geen ...' hiel faak wurden foarkomme dy't mei seksualia te krijen ha. Yn it sprutsen Frysk fine wy bygelyks:
"Dat kin my gjin reet / gjin fuck skele."
"Hy snapt der gjin sek / gjin fluit / gjin bal fan."
'Gjin fuck' komt fansels śt it Ingelsk. Yn it Nederlānsk komme deselden foar en fierder noch:
"Hij begrijpt er geen flikker / geen hol / geen sodemieter van".
Al wer śtdrukkingen dy't op ien of oare wize mei seksualiteit te krijen ha.

De betsjutting fan 'gjin reet' is 'neat'. As men earne gjin reet fan begrypt, begrypt men der neat fan. De śtdrukking 'gjin reet' hat neat mei in wiere, letterlike reet te krijen. Oan de oare kant is it gjin tafal dat der yn de śtdrukking 'gjin ...' safolle wurden foar dy parten fan de lea foarkomme dy't taboe binne. Wźrom soe dat sa wźze?

As ien wat freget kin in oar der yn it Hollānsk grof op anderje mei in seksuele śtdrukking, lykas "Je ken me rug op". Dat wurdt ek wer net letterlik bedoeld, it betsjut gewoan nee.

Ik fyn yn de taaldatabank net folle skabreuze taal, mar dat komt ek trochdat dźr faak wat āldere literatuer yn sit, en dźr waarden sokke śtdrukkingen skoudere. Yn de taaldatabank komt de śtdrukking "gjin fuck" alhiel net foar. Op it Frysktalige part fan it ynternet komt de śtdrukking 2 kear foar, en dat wylst it Frysktalige part fan it ynternet likernōch tusken de 5 en 10 kear lytser is as de taaldatabank.

Allyksa komt 'gjin sek' yn de betsjutting 'neat' 3 kear foar yn de taaldatabank, en 4 kear op it folle lytsere Frysktalige ynternet. Fansels kin 'gjin sek' ek foarkomme yn de letterlike betsjutting, lykas by Rink fan der Velde yn 'De histoarje fan Kammeraat Hollanski':
"En as er goed op 't snjit wie, kaam de broek omleech en dan koenen wy sjen dat er gjin sek mear hie." Sokke foarbylden binne net meiteld want dźr hat 'gjin sek' gewoan syn letterlike betsjutting.

It is ek net sa dat samar alle skabreuze wurden yn dizze konstruksje brūkt wurde kinne. "Dat ynteressearet my gjin fluit / gjin sek" is normaal, mar men seit net (as men sokke taal al brūkt) "dat ynteressearret my gjin lul / gjin nśt."

Wat is it nut fan it brūken fan 'gjin reet' ynstee fan 'neat'? Ik tink dat der ferachting mei śtdrukt wurdt. De skabreuze śtdrukkingen ha in emosjonele lading fan ferachting dy't in droech wurdsje as 'neat' mist. As ien seit, "Jou my dyn beurs mei jild," en de oar seit "Ja, dikke lul," dan bedoelt er net allinnich nee te sizzen. Hy drukt dan ek wer syn ferachting śt foar it śtstel, en dat ymplisearret ek in bytsje ferachting foar de persoan dy't it śtstel docht.

61. Ferjamme en oare flokken (02-10-2004).

By flokken tinke wy faak it earst oan religieuze flokken. Mei't guon de sterkste religieuze flokken as kwetsend fielle kinne, sil ik dy net neamme. Dźrfan ōflaat binne de bastertflokken, ofwol de mylde flokken dy't net of amper as kwetsend field wurde. Nim no in śtrop as 'leave sei' of 'leave santjin'. Dy sil jin amper kwea-ōf nommen wurde. En dan hat it Frysk ek noch tuskenbeideflokken lykas 'Ferjamme' en 'fergemy': alhiel ūnskuldich binne se net, mar ek net al te swier.

Yn de taaldatabank komt 'Leave sei' 19x foar, 'ferjamme' 20x en 'fergemy' 15x. Sels koe ik 'leave sei' net śt it sprutsen Frysk, ik learde de śtdrukking pas op de lessen fan de AFUK. 'Ferjamme' en 'fergemy' koe ik al, en dźrby hie ik sels it idee dat 'ferjamme' ālderwetsker wie as 'fergemy', miskien mei't śs pake 'ferjamme' sei en śs heit 'fergemy'. Myn yntuļsjes lykje aardich śt te kommen as ik it Frysktalige ynternet besjoch, dat in aardige spegel fan modern ynformeel Frysk is. Op dat seldichste ynternet komme 'leave sei' en 'ferjamme' net foar, 'fergemy' lykwols 4x.

By 'ferjamme' bestiet ek noch it eigenskipswurd 'ferjammese' lykas brūkt troch Ypk fan der Fear yn har boek 'In fatsoenlik famke':
"Hja kin sa ferjammese moai laitsje."
Njonken 'ferjammese' bestiet der lykwols gjin 'fergemyse' of soksawat.

Wźrom flokke minsken? Minsken flokke om śtdrukking te jaan oan in sterke emoasje. Immen kin flokke as er him mei de hammer op de tomme slacht. Mar immen kin ek flokke fan fernuvering of sels bliidskip as him wat goeds oerkomt, al is soks folle seldsumer. It swiere flokken komt it meast foar yn in negative kontekst.

Piet van Sterkenburg hat in skoftke ferlyn (1997) in boek skreaun oer it flokken yn it Nederlānsk. De titel fan it boek is: "Vloeken. Een cultuurbepaalde reactie op woede, irritatie en frustratie." Yn de kuiergongen refereare taalkundigen meastal oan it boek as 'het vloekenboek'.

Hy lit dźryn ek sjen dat der minder mei religieuze flokken flokt wurdt as yn it ferline. Dat hat grif mei de ūnttsjerkliking te krijen. Yn it opkommen binne flokken dy't mei genitaliėn te krijen ha: 'shit', 'fuck', 'kut', 'klote(n) / kloate(n)'. Yn de taaldatabank komme dy wurden amper foar. 'Shit' en 'fuck' binne Ingelske ynkommelingen dy't yn it Frysk en it Nederlānsk beide in protte heard wurde.

Fan āldere flokken en bastertflokken is it skokeffekt weiwurden. Beskate mylde of ferāldere flokwurden ha benei in komysk effekt lykas 'hemeltje' of 'potjandorie'.

Meastal drukt it flokken in negatyf oardiel oer in stān fan saken śt. As ien heart dat Nederlān mei 5-0 fan Dśtsklān ferlern hat, kin er flokke. De flok betsjut 'Dat is net bźst." Yn de flok giet alsa gauris in moreel oardiel oer in stān fan saken beskūl, dat mei krźftige emoasje śtdrukking kriget.

62. Flok, ferflokking, skelwurd

Flok, ferflokking of ferwinsking en skelwurd lizze ticht byinoar.

In flok is bygelyks 'kut' en dat seit safolle as 'dit is net goed en ik ha dźr in hekel oan'. Flokken binne uteringen fan haat dy't earder rjochte binne tsjin in stān fan saken as tsjin in persoan.

In ferwinsking of ferflokking is bygelyks: "Krij de kutkanker!" In skelwurd is bygelyks: "Stomme kut!" Ferwinskingen en skelwurden binne uteringen fan haat dy't rjochte binne op persoanen. De foarbylden meitsje dśdlik dat flok, ferflokking of ferwinsking en skelwurd ticht byinoar lizze. Dat docht jin gjin niget want it binne yn essinsje alle trije uteringen fan haat, likefolle oft dy haat no op in stān fan saken of op in persoan rjochte is. Al wurde de myldere foarmen ek wolris brūkt om fernuvering śt te drukken.

It haatkarakter fan de ferwinskingen is mar al te dśdlik. Yn syn boek 'Vloeken' jout Van Sterkenburg meardere foarbylden fan ferwinskingen. De measte en grofste ferwinskingen winskje de oar sykte of dea ta, lykas yn: 'fal dea', 'krij de kanker', 'krij it leplazarus' en mear fan soksoarte fleurichheden. Nijsgjirrich is dat syktewinsken benammen yn de stźden tige produktyf wiene. Dat komt omdat yn de foarige ieu benammen de stźden fan epidemiėn te lijen hiene, mei't de minsken dźr sa ticht opinoar wenje. Unskuldiger haatwinsken binne: 'flean op', 'kinst om my de pot op', en yn it Hollānsk 'ga nou gauw fietsen', 'laat naar je kijken'.

In ferwinsking ymplisearret fansels in skelwurd. As ien seit 'lit nei dy sjen', ymplisearret er 'do bist in gek'. As ien seit 'fal dea', ympliearret er 'do bist in smjunt dy't de dea fertsjinnet'.

Apart is dat der ek seksuele ferwinskingen binne. 'Fuck you' is fansels wol de bekendste. Strikt rasjoneel is it raar om ien soks ta te winskjen. Yn it Nederlānsk bestiet de nuveraardige śtdrukking 'je ken me rug op', dy't ek wol in seksuele oarsprong ha sil. Fierder is der noch 'lik me reet'. Mar it grutste part fan de ferwinskingen hat mei sykte en dea te krijen.

Wźrom is it flokken, it ferwinskjen en it skellen sa populźr? Oars sein, wźrom wurdt der sa faak en folle utering oan fiellingen fan haat jūn? Is it om't de haat, likegoed as de leafde, in ūnderdiel fan de minske is?

Net elkenien docht oan it flokken en ferflokken mei, mar yn śs Nederlānske kultuer is it wol in frij algemien ferskynsel. It ferwinskjen hat fansels tige te meitsjen mei de morele feroardieling. Men kin sizze, 'dy man doocht net', 'dy man is in smjunt' of 'wat in dikke lul'. Wat de trije uteringen mienskiplik ha is de morele feroardieling. Yn kultueren dy't minder gau feroardiele, wurdt ek minder flokt, ferflokt en skolden. Mattheus 7:1 sei it al: "Oardielje net, dat jimme net oardiele wurde."

63. Moslims yn de Fryske literatuer (06-12-2004)

Nei de moard op Theo van Gogh troch in moslim-ekstremist en de oanslaggen op in moslimskoalle yn Eindhoven binne de Islam en de moslims wer folop yn it nijs. Reden om yn de Taaldatabank ris te sjen wat der yn de Fryske literatuer oer de Islam en moslims sein waard. Posityf, negatyf of sljochtwei ynformatyf? En hoe wurdt soks taalkundich foarmjūn?

Alle trije skiften wurde fūn. Negative taal fine wy by Wumkes en Van der Galiėn. Wumkes sjocht de Islam as in grut belet foar de sinding op Java: "De sinding stiet op Java foar de Islam as foar in grźfstien mei it opskrift "Unskeinber". En as Fryslān nou meihelpt det yn it moas fen dy stien de siedkerl fen it Evangeelje falt, en dy kerl komt op en hy slacht syn woartels yn 'enaden, dy't troch waer en wyn ūntstien binne en as einlings de sprśt in beam wirdt, dy't de grźfstien togruzelt. dan hat Fryslān oan syn christenropping foldien." (Fryslān en de sinding (1918) G.A. Wumkes). Wumkes drukt syn negative oardiel oer de Islam śt troch dy mei in grźfstien te ferlykjen, symboal fan de dea. Dan is ien as Folkertsma yn syn wurk folle neutraler.

Negatyf is ek it oardiel fan in haadpersoan yn de roman 'Swarte Keap' fan Van der Galiėn. Hy lit de haadpersoan dźryn sizze: "De moslims seagen kāns om Allah oan alle kanten to forrifeljen. It wie in nuver slach folk en hy mocht har net lije. Dan hie hy leaver de swarten, dy't frij bleaun wiene fan de islam." Hjir gjin metafoaren, nee, de haadpersoan drukt sljochtwei syn ōfkear fan it moslimfolkje śt. Likegoed rasjonalisearret de haadpersoan syn ōfkear fan moslims al. Hy hat gjin ōfkear fan har om't se moslim binne. Syn beswier is dat moslims har eigen lear, dy't op himsels net ferkeard is, net serieus nimme en dźrtroch Allah tefiter ha. Van der Galiėn syn roman jout oars in tige meinimmende beskriuwing fan it libben yn in Islamitysk lān (yn dit gefal giet it om Egypte). Men soe hast tinke dat er der west hat.

In positivere grūnhālding fine wy by Corry Nicolay, teologe en al sūnt l980 wurkjend mei moslims, hindoes en boeddhisten. Tegearre mei Melika Aitmous, in Marokkaanske śt It Hearrenfean, wurke se gear yn de tachtiger jierren om de foaroardielen omtrint de Islam wei te nimmen. Yn it tydskrift Frysk en Fry (1992) lźze wy: "'Nei sa'n jūn kinne minsken śt it publyk my faak oant yn detail fertelle hoe't de islamityske frou dy't se sjoen ha, derśt seach. Dan sis ik altyd: Sei se ek wat? En dan binne se ynienen stil.' Corry Nicolay fynt soks typearjend foar hoe't in soad minsken mei dit ūnderwerp omgean. ...Dźr sitte de froulju, skieden fan de manlju, mei sels in eigen yngong. 'Tsja,' seit Corry Nicolay, .... 'Kristendom en islam binne allebeide patriarchale godstsjinsten.' Fierders binne der ek positive lūden yn Frysk en Fry fan de kant fan Slomp: "'Wy binne by einsluten troch Abraham ferbūn mei de moslims.' Slomp pleitet foar ferdraachsumens dy't ek echt wat ynhāldt: 'Dat wol sizze: even opskowe en echt romte meitsje'". It positive wurdt śtdrukt mei de metafoar fan it romte meitsjen foar in oar dat dy ek sitte kin.

Al mei al fine wy negative lūden oer de Islam foaral yn de āldere literatuer, wylst de resintere lūden positiver en mear nuansearre binne.

64. Ik tink fan ... (1-10-2005)

Ja, wat folje wy dźr oan? De measten sille dan sizze, 'ik tink fan al', of, 'ik tink fan net'. En dat is ek goed fansels, goed as skriuwtaal en goed as sprektaal. Mar it wurdsje 'fan' wurdt yn sprektaal folle frijer brūkt as yn skriuwtaal. Yn it Korpus Sprutsen Frysk fan de Fryske Akademy, in korpus mei Fryske sprektaal, komme hiel nijsgjirrige foarbylden mei 'fan' foar. Foarst fine wy foarbylden mei 'tinke fan' en 'sizze fan':

"Ik tink fan tsjonge wat giet dat langsum."
"Dy frege fan no B. soe ek noch komme."

Soks soene wy net skriuwe. Yn de skriuwtaal brūke wy wurden lykas 'tsjonge' en 'no' almeast net; dy litte wy gewoan wei. Mar dat 'fan' soene wy ek net skriuwe. Ynstee dźrfan soene wy 'dat' en 'oft' brūke, lykas yn de ūndersteande sinnen:

"Ik tink dat dat langsum giet."
"Dy frege oft B. ek noch komme soe."

'Dat' en 'oft' is kreaze skriuwtaal. Slaan acht op de persoansfoarm, dy't fetprinte is yn boppesteande sintsjes. By in 'fan'-sin stiet de persoanfoarm foaroan yn de sin. By in 'dat'-sin en in 'oft'-sin stiet de persoansfoarm achteryn de sin.

'Fan'-sinnen komme net inkeld by tiidwurden as 'freegje' en 'tinke' foar. Sjoch mar ris nei it neikommende foarbyld:

"En eh no yn it begjin wie iderien fan eh dan moatte we no ek geef prate."

Dźr fine wy it idioom 'wźze fan', 'iderien wie fan ...', dat de betsjutting hat 'iderien hie sa'n idee dat'. Soks wurdt nea skreaun, en it is dźrom ek net yn de wurdboeken te finen. Mar it wurdt al sein! Hjirūnder noch mear foarbylden fan it sprektalich brūken fan 'fan':

"Dus hy hie echt sokssawat fan no moat ik dit no dwaan."
"Ik hie wol sokssawat fan no de poėzie dat dy wie yn 15 16 jier net oan bar west."
"En dan op it lźst dan hiest sa echt fan wat moat ik no dwaan. Koest dy noch ferfele ..."
"Dat wie dan noch wer dy E.S. fraach ek fan eh wat no as ik boven de 30 bin mar ik skriuw yts wat beslist foar bern is."
"No ynienen kaam M. oan fan dat parseberjocht moat fuort."

Sa't śt boppesteande sinnen bliken docht is it ferbān fan 'fan' mei it foargeande hiel los. Sagau as in persoan wat seit of tinkt, dan kin de oergong mei it foarōfgeande makke wurde troch 'fan', ek al komt it tiidwurd 'sizze' of 'tinke' alhiel net foar. Idiomen as 'sokssawat ha fan' en 'wźze fan' kinne blykber de betsjutting ha fan 'tinke' of 'sizze' of 'it idee ha'. 'Fan' synjalearret dat in sprekker sprekkend of sabeare sprekkend ynfierd wurdt.

Sels de taal fan al-den-dei hat blykber noch ferrassingen foar śs, om't wy śs net fan de struktuer fan taal bewust binne, hoe goed as wy ek prate kinne.

65. Binne wy dūbeltsjes of kwartsjes?

Hoe sit it mei it jild yn de taal? In moaie śtdrukking is te finen by Riemersma yn 'Myn folk, myn beminden': "Do stiest altyd as in stive biezem mei in gesicht as in āld kwartsje as oaren wille hawwe." Ja, in gesicht as in āld kwartsje, in griis saai gesicht dus. Mar de kwartsjes binne mei de gūne ferdwūn. Munten fan 20 sint binne der al, mar dy ha (noch) gjin namme. Utdrukkingen mei de euro ha ik noch net synjalearre, al hat Eeltsje Hettinga ynstee fan 'euro' it wurd 'roppa' wolris brūkt. Dat is gjin gekke fynst want 'Europa' kin men ōfkoartsje as 'Euro', mar likegoed as 'Roppa'.

 

"Dy't foar in dūbeltsje berne is, wurdt nea in kwartsje", seit in oar sprekwurd. It betsjut dat ien śt in leger sosjaal fermidden nea yn in heger sosjaal fermidden komme kin. Neffens dat sprekwurd bestiet de maatskippij śt minsken dy't ginneraasje op ginneraasje ta itselde sosjale fermidden hearre: de bern fan hegerein bliuwe hegerein, en de bern fan legerein bliuwe legerein.

 

Yn sa'n sprekwurd giet in libbensopfetting beskūl, dźr't wy it net mear mei lykfine kinne. Ik tink net dat sels de fanatykste konservativen dat sprekwurd tsjintwurdich noch ūnderskriuwe wolle soene. It sprekwurd heart thśs yn de njoggentjinde ieu. De maatskippij siet doe sa yninoar dat de iene klasse ōfskaat wie fan de oare. It gie net om prestaasjes, mar it gie derom: wat diene en wiene jins ālden? In arbeidersbern, hoe goed as er ek leare koe, waard miskien skoalmaster, mar studeare mocht er net. Itselde gou foar froulju. Fan datoangeande is de fizy dy't śtdroegen wurdt troch it sprekwurd achterhelle. It heart by in oare tiid.

 

Mar it sprekwurd, hoe achterhelle ek, wurdt tsjintwurdich noch faak en folle brūkt, foaral om ambysjeuze minsken in takke tebek te setten. Sa fan "doch mar gewoan" en "stel dy net oan." It sprekwurd is sinysk oer de mooglikheid fan minsken om harsels of har sosjale posysje te ferbetterjen. It kapt ōf wat boppe it meanfjild śtstekke wol.

 

Yn "Dy't foar in dūbeltsje berne is, wurdt nea in kwartsje" wurdt it dūbeltsje as ūnderwerp en perspektyf keazen. It is in śtspraak oer de legerein. Der is in folle minder bekend sprekwurd dat itselde betsjut, mar dat de hegerein as ūnderwerp hat: "Wa't as gūne slein is, kin net foar in stoer śtjūn wurde." Dat sprekwurd is folle minder bekend en yn de taaldatabank koe ik it ek net fine. Mar it betsjut itselde, diskear mei de hegerein as perspektyf. Blykber kieze de minsken earder de legerein as perspektyf as de hegerein. Wy kreakje leaver de legerein ōf, as dat wy heech opjouwe fan de hegerein.

 

In oar sprekwurd seit, "Dźr't de hearen ride, stoot de moude." It sprekwurd warskōget om net al te ticht by hege hearen yn 'e buert te kommen en kiest dźrmei it perspektyf fan wa't gjin hege hear is: de legerein. Yn de taal fine wy de fisy fan de legerein werom yn steande śtdrukkingen. De fisy fan de hegerein fine wy neat fan werom; blykber bepaalt de legerein it taalgebrūk, en bliuwt de fisy fan de hegerein, fan de machtigen, ferburgen.

66. Jild, leafde en wy (20-08-2005) .

Der binne in protte sprekwurden dy't tsjūgje fan de macht fan it jild. Wat te tinken fan dizze? "Jild jout freonen." In sinyske opfetting oer freonskip giet dźryn beskūl. "Jild makket alle poarten iepen, mar de himelpoarte net." Dźr wurdt mei oanjūn dat op ierde it jild almachtich wie. "Jild is it bźste oanlūkersguod." Dat betsjut dat jild frijers oanlūkt. Yn dat sprekwurd giet in sinyske opfetting oer leafde beskūl. "Foar jild skear ik in slak, sei de skearbaas." Dy lźste jout oan dat ien foar jild fan alles wol dwaan wol.

 

Utdrukkingen mei "jild" sizze net folle goeds oer śs. Jild is sterker as leafde en freonskip, en wy dogge hast alles foar jild. De obsesje mei jild blykt śt in mannichte sprekwurden en śtdrukkingen. Yn it Frysk-Nederlānsk wurdboek nimt it stikje oer jild hast twa kolommen yn beslach. Dat is net om 'e nocht. Hoe sit it mei de leafde? Dźr binne wy aardich minder troch obsedearre. It nimt yn it wurdboek noch net iens in kwart kolom yn beslach. En de freonskip is al hielendal ōfwźzich: dy kin amper twa regeltsjes folje, minder as in tsiende kolom.

 

It sizzen is, de folken dy't oan de Middellānske see wenje soene wat waarmbloediger wźze as te uzes. Dźrom ha ik ek efkes de Spaanske wurden foar 'jild' en 'leafde', 'dinero' en 'amor', opsocht yn it Spaansk-Nederlānsk wurdboek fan Van Dale. Dźr hat 'dinero' in heale kolom en 'amor' itselde. En sels 'amistad' ('freonskip') dat der by śs sa bekaaid ōfkomt hat dźr noch hast in kwart kolom.

 

Yn de taaldatabank, dy't fol sit mei Fryske literatuer, komt it wurd 'jild' 11056 kear foar, en it wurd 'leafde' 2947 kear. Mar de wurken yn de taaldatabank komme śt de hiele tweintichste ieu. De ferhālding tusken jild en leafde jout earder wer hoe't it fyftich jier lyn wie as no. En fyftich jier lyn wiene de minsken earmer as no.

 

Tsjintwurdich ha de minsken altyd wol wat jild om hannen (as de euro it noch net bedoarn hat). Wy ferwachtsje eins dat der tsjintwurdich minder oer jild praat wurde sil. Dat kinne wy śtteste troch op it Frysktalige part fan Ynternet te sjen. Dat is ommers fan de lźste jierren en soe dus de aktuele steat fan saken werjaan moatte. Mei de sykmasine Google ha wy ein juny op it Fryske ynternet socht. It wurd 'jild' smyt dan 4500 hits op, en de leafde docht der amper foar ūnder mei 4200 hits. Foar de tsjintwurdige Fryskprater is leafde hast like wichtich as jild. De Nederlanner bliuwt lykwols in jildman / jildfrou. "Geld" skoart hast 3 miljoen hits, "leafde" minder as 1 miljoen, mear as trije kear safolle.

 

Hoe kin dat no wer? Binne de Friezen sa feroare dat se no net mear nei jild tale, en dat har ynteresse yn leafde sa tanommen is? Safolle ferskil tusken Friezen en Nederlanners kin der net wźze. Ik tink dat it komt om't it Fryske Ynternet gjin trochsneed is fan de Friezen. Minsken dy't Frysk skriuwe binne gauris ynteresearre yn kulturele saken. Jildfriezen dogge dźr minder oan en skriuwe gewoan Nederlānsk.

67. In trije meubeleminten (29-10-2005).

Yn Steven Sterk syn boek 'Regaad yn 'e himel' lies ik de sin: “Om de slūgjende Bismarck hinne stiene in trije āldstilige kantoarmeubeleminten.” En ik tocht daalks fan, soks kin yn it Hollānsk net. Priuw mar: “Om hem heen stonden een drie ouderwetse kantoormeubels.” Om dźr goed Hollānsk fan te meitsjen kinne wy bygelyks it wurdsje 'drietal' brūke: “Om hem heen stond een drietal ouderwetse kantoormeubels.” It tiidwurd 'stond' is no yn it inkeldtal, mar yn de Hollānske sprektaal kin it meartal ek wol: “Om hem heen stonden een drietal ouderwetse kantoormeubels.”

Der binne mear fan sokke foarbylden dy't allinne yn it Frysk mooglik binne:

“Om it fallen fan it net makliker te meitsjen, binne op it net noch in trije middeliisders oanbrocht” (De gritenij Dantumadiel, J. Botke).
“It wol my net klear wurde, wźrom dochs in foarśtstreevjend meartal yn it Haadbestjoer him immer syn wei wize lit fan in twa of trije leden” (De Skuld fan it Selskip, D. Kalma).
“Oan wjerskanten fan 'e dyk steane wat spultsjes, in twa of trije greate pleatsen mar, in pear dūbele wenten en ...” (De hite simmer, Trinus Riemersma).
“... en dat er der eins noch in fjouwer spilers by ha moast” (tydskrift Frysk en Frij 1973).

Yn it Frysk kinne se al, yn it Hollānsk net. Kin de kombinaasje 'een drie' hielendal net yn it Hollānsk foarkomme? Nee, sa māl is it net. By tiids- en mjitteoantsjuttingen liket it Hollānsk it al ta te stean. In mjitteoantsjutting is in wurd dat oanjout dat wy mei in kwantiteit, in 'hoefolle', te krijen ha. Foarbylden binne wurden lykas: 'kilometer', 'pūn', 'kilo', mar ek wurden lykas 'kear'. Tiidsoantsjuttingen binne mjitteoantsjuttingen dy't op tiid slane lykas 'jier', 'wike', en al sa. In fraze mei in mjitteoantsjutting lykas 'een drie kwartier later” of 'een drie kilometer verder' is sels yn it Hollānsk neat mis mei, al soe men dan wer leaver 'zo'n' brūke, lykas yn 'zo'n drie kwartier': “Hij kwam zo'n drie kwartier later”. Dat heart wat better as “Hij kwam een drie kwartier later.”

Yn ditsoarte tiid- en mjitteoantsjuttingen stiet it nammewurd dat by it telwurd heart yn it Hollānsk almeast yn it inkeldtal: 'drie kwartier', 'vier kilometer'. It aparte oan it Frysk foarbyld 'in trije meubeleminten' is dat it haadwurd yn it meartal stiet. It ferskil tusken Frysk en Nederlānsk liket te wźzen dat 'in' yn it Frysk foar in telwurd folge fan in meartallich haadnammewurd foarkomme kin. Yn it Hollānsk kin 'een' inkeld foarkomme foar in telwurd folge fan in inkeldtallich haadnammewurd. En nei telwurden kinne allinne tiids- en mjitteoantsjuttingen yn it inkeldtal foarkomme; men kin ommers sizze 'drie kilometer', mar net 'drie huis'.

Yn it Frysk is de ferhālding tusken 'in' en 'sa'n' krekt oarsom. “Hy kaam in trije kertier letter” heart prima. Mar “Hy kaam sa'n trije kertier letter” is wat minder autentyk Frysk. As ik yn de taaldatabank sykje op 'sa'n fjouwer' dan fyn ik foaral resinte boarnen, lykas nijsśtstjoeringen fan Omrop Fryslān. Sykje ik op 'in fjouwer' dat krij ik mear ālder materiaal. Dat wiist derop dat 'sa'n 2/3/4...' in oanboazjende ynterferinsje is dy't 'in 2/3/4...' śt it stee kringt.

68. Hokker? (12-11-2005)

It Hollānsk hat de wurden 'welk' en 'wat foar', dy't kwa betsjutting ticht byinoar lizze. Hielendal itselde binne se net. 'Welke boeken' freget nei de konkrete boeken, en 'wat foar boeken' freget nei it soart.

 

Yn it Frysk ha wy foar 'welk' it wurd 'hok'. 'Welke boeken' wurdt oerset as 'hokke boeken'. 'Wat voor' kin oerset wurde as 'hokfoar'. Dat 'welke' en 'wat voor' kwa betsjutting nau besibbe binne, docht bliken śt it Frysk, dźr't 'hok' by beide oersettingen belutsen is: 'hok' njonken 'hok foar'.

 

By 'hokfoar' binne der ek noch in pear njonkenfoarmen lykas: 'hokker' en 'hoffer'. Yn de taaldatabank fyn ik 'hoffer' allinnich yn it wurk fan Jan fen 'e Gaestmar. Dat is in skūlnamme fan Jan Jelles Hof en dy kaam śt 'e Sśdwesthoeke. Ik wit net of de foarm 'hoffer' op it heden noch foarkomt dźre.

 

Yn it Frysk rinne 'hok' ('welk') en 'hokker' frijwat trochinoar. It idioomboek 'Op it Aljemint' jout as foarbyldsin: “Mei hokke, mei hokker trein is muoike ōfreizge.” De betsjutting fan 'hokker' is dźr earder 'welke' as 'wat voor', soe ik sizze.

 

Dochs hālde en drage 'hok' en 'hokker' har wakker ūngelyk wat būging oanbelanget. 'Hok' būgt him as in eigenskipswurd ('adjektyf'). As ik de saken efkes simpel foarstel: it is 'hok famke', mar 'hokke famkes'. As it nammewurd yn it meartal stiet ('famkes'), feroaret 'hok' yn 'hokke'. Mar by 'hokker' is it yn iental en meartal itselde: 'hokker famke', 'hokker famkes'.

 

Noch in ferskil oppenearret him by selsstannich gebrūk fan 'hok' en 'hokker', dus sūnder neikommend nammewurd. Dan is mei 'hok' de kombinaasje 'hokken ien' mooglik yn 'e sprektaal: 'Hy hat in auto kocht, mar ik wit net hokken ien.' Mei 'hokker' kin men dat net sizze: * “Hy hat in auto kocht, mar ik wit net hokkeren ien.”

 

Dat 'hokker' net būge wol, komt nei alle gedachten troch de śtgong '-er'. Dy hat leaver gjin būgings '-e' of '-en' efter him. Dźr kin ik twa foarbylden fan bybringe. Op it foarste plak, nim de reklameslogan fan Miele: 'Miele, er is geen betere.' Yn it Frysk kin men sizze: “Miele, der is gjin bettere”, mar dźr sit in Hollānsk rookje oan. It is gjin moai Frysk. Nee, om it yn geef Frysk oer te setten, moat men sizze: “Miele, better is der net.” Men kiest dus in konstruksje dźr't 'better' net in būgings '-e' efter him kriget. In oar foarbyld binne persoansnammen. Ien dy't śt Snits komt is in Snitser. Mar is meartal fan Snitser is net Snitseren, mar Snitsers. Want nei 'er' mei leaver gjin būgings '-e' of '-en' foarkomme. En 'Snitser' wurdt likemin as 'hokker' būgd, wylst in wurd as 'Amsterdamsk' al būgd wurdt:

in Amsterdamsk famke - Amsterdamsk-e famkes

in Snitser famke - Snitser famkes

hok famke - hokke famkes

hokker famke - hokker famkes

 

Yn syn ōfwźzigens fan būging liket it Frysk wer wat mear op it Ingelsk en it Skandinavysk, wylst it Hollānsk de Dśtske kant śtskaait. Ommers, yn it Ingelsk en it Skandinavysk wurde sokke fraachwurden likemin būgd, wylst it Hollānsk en it Dśtsk navenant mear būging ha. Miskien kinne sokke feiten neier bestudearre wurde yn it ramt fan in projekt Eurolinguistyk.

69. Al hoe't se ...

Yn it Hollānsk kin men sizze "Hoe ze er ook over spraken, ze konden het niet eens worden." As men dat wurd foar wurd yn it Frysk oerset, dan is dit it risseltaat: "Hoe't se der ek oer praten, se koene it net iens wurde." No giet it my benammen om it earste stik, dat begjint met 'hoe' en dan folge wurdt fan ūnder oaren it wurdsje 'ek'. Ynstee fan 'hoe...ek' kin men ek in moaiere konstruksje brūke, ien dy't gever fan bou en ynhouten is. Want sa kin it ek: "Al hoe't se praten, se koene it net iens wurde." Mei oare wurden: in Hollānske konstruksje mei 'hoe...ek' kin men yn it Frysk ombouwe ta in konstruksje mei 'al hoe't....'. Hjirūnder noch in stealtsje foarbylden fan dy konstruksje:
"Al hoe't er der mei ompakte, ta in śtslśtsel wie it net kommen."
"Al hoe't wy der nei langhalzen, śs rźders kamen net."
"Der moast besunige wurde, al hoe't it har ek oangriisde."
"Al hoe't wy harken, der barde neat."
"Al hoe't it him ek dreau, hja moasten by nacht reizgje."
"Der moast tiid skreaun wurde, al hoe't de wittenskippers tsjinabbelearren."
"Al hoe't er it yn it earstoan besocht hie, se woene der neat fan witte."
"Al hoe't se der ek op om- en tapraten, it kaam net wer yn 'e blāns."
Ut en troch dūkt 'ek' allyk yn 'e Fryske sintsjes op, mar it liket net ferplichte te wźzen lykas yn it Hollānsk.

De konstruksje hat in wat negative betsjutting. De 'al hoe'-sin jout oan dat der ien of oar proses plakfynt, sūnder dat in twadde proses plakfynt (beskreaun yn 'e haadsin) dat winsklik is en dat rūchwei mei it earste proses assosjearre is. It kin ek oarsom wźze, dat it twadde proses krekt ūnwinsklik is, lykas yn de sin hjirūnder:
"Al hoe't ik der tsjin oan seach, ik ried de smjunten yn 'e mjitte."
It komt der yn 'e konstruksje op del dat wat winsklik is net bart, en wat ūnwinsklik is, bart al.

Njonken 'al hoe't' fine wy ek 'al wa't. Mar dy hāldt en draacht him al wat oars. In rychje foarbylden:
"Mar al wa't kaam, de jongkeardel net."
"Al wa't op him delseach, Jiskje net."
By ditsoarte foarbylden is it twadde part fan 'e sin sterk redusearre. Yn sinnen lykas "Jiskje net" en "de jongkeardel net" ha wy eins inkeld te krijen mei in persoan en in ūntkenning. Yn de oare foarbylden mei 'al wa't' dy't ik yn de taaldatabank fūn, giet it net om de betsjutting 'wie...ook' mar om de betsjutting 'iedereen die'.

Der is dus in ferskil tusken 'al hoe't' en 'al wa't'. 'Al hoe't' kin prima brūkt wurde as oersetting fan 'hoe...ook'. Mar dat jildt net sūnder mear foar 'wie...ook'. 'Wie...ook' wurdt allinnich oerset as 'al wa't' as de haadsin redusearre is. Oars sein, wy fine gjin of amper foarbylden lykas dizze: "Al wa't er frege, gjinien woe him helpe." 'Al wat' hāldt en draacht him krekt sa as 'al wa't'. Men kin faaks sizze 'Al wat Jan die, wurkje net", mar dan hāldt it ek wol op, al hoe't men it ek besiket.

70. Ploffers and rūzers

Wurden besteane śt konsonanten ('medeklinkers') en fokalen ('klinkers'). Jawis en jawides, dat wit elkenien. Mar net elkenien hat bewitten fan de kombinaasjemooglikheden fan konsonanten.

Wurden kinne maklik mei in konsonant begjinne. Nim bygelyks de neikommende wurden: pake, toarne, kjel, boer, doar, geie. Dy wurden begjinne allegear mei in konsonant en net samar in konsonant. De namme foar it kloftke konsonanten der't dy wurden mei begjinne, p t k b d g, is ploffers. Want der is efkes in obstruksje, in damke, yn 'e mūle foar't it lud derśt ploft.

In oar espeltsje konsonanten hat de namme fan rūzers. By de rūzers rūst it. In rūzer kin men in pear tellen oanhālde; by de ploffers kin dat net. De neikommende wurden begjinne mei in rūzer:
fjoer, soer. Dat f en s binne rūzers. Oare rūzers binne: ch v z (mei ch bedoele wy it lūd lykas yn kachel).

Dy lźste trijekaart, ch v z, komt lykwols net oan it begjin fan wurden foar yn it Frysk. It wurdboek Frysk - Nederlānsk slacht de haadstikjes foar V en Z dan ek mar oer. De W is it lźste haadstik. Būtenlānske wurden en staveringen litte wy no efkes gewurde. V, z en ch komme wol yn 'e midden fan Fryske wurden foar: leven, lźze, kachel.

Wy sjogge no daalks al dat ploffers en rūzers har oars hālde en drage oan it begjin fan Fryske wurden. Alle seis ploffers kinne oan it wurdbegjin foarkomme. Mar fan de rūzers kinne der mar twa oan it wurdbegjin foarkomme, de f en de s. De iene konsonant is de oare net. Der is oan it wurdbegjin in grutter ferskaat oan ploffers as oan rūzers.

Oer ploffers en rūzers kin men fierders sizze dat se net meiinoar kombinearre wurde kinne. Dat men kin net in ploffer mei in ploffer kombineare, noch in rūzer mei in rūzer, noch in ploffer mei in rūzer noch oarsom. Oars sein der binne gjin Fryske wurden dy't mei ien fan de neikommende twatallen begjinne:

Twa ploffers: pt pk pb pd pg tp tk tb td tg kp kt kb kd kg bp bt bk bd bg dp dt dk db dg gp gt gk gb gd.
Twa rūzers: fs fch fv fz en sa fierder.
Ploffer-rūzer: pf, pch, pv, pz en sa fierder.
Rūzer-ploffer: fp, ft, fk, fb, fd, fg en sa fierder.

Dat rommet moai op! Allegear logyske mooglikheden, meiinoar likernōch 100, komme gewoan net foar oan it Fryske wurdbegjin. Oer in grutte śtsūndering, kombinaasjes mei s, komme wy in oare kear te praat.

As wy twa konsonanten oan it wurdbegjin ha wolle, kinne wy in ploffer of rūzer goed kombinearje mei in l of in r: pree, plak, kreas, kleaune, fleis, froast. Dźr binne sa mar ferskate kombinaasjes mooglik. Men sjocht dan al dat de ploffer / rūzer foar de l / r stean moat. Oarsom kin net: der binne gjin wurden dy't begjinne mei rp-, lp-, rk-, rt- en sa mear.

It is dus mar raar mei de rūzers yn it Frysk. De ch, v en z komme oan wurdbegjin net iens foar. Sa is der mear te sizzen oer wurden as inkeld mar dat de śt konsonanten en fokalen besteane.

71. Super S

Wy ha earder al sjoen dat ploffers (p t k b d g) en rūzers (f s ch v z) net meiinoar te kombinearjen binne oan it wurdbegjin. Der is lykwols ien wichtige śtsūndering. Der is ien rūzer dy't wol hiel frij kombinearret mei oare ploffers. Dat is is soarte fan superrūzer, de S. Sjoch mar ris nei de neikommende wurden:

S + p: spylje, spjocht, sparje
S + t: stoarje, stien, stoepe
S + k: skoof, skande, skuorre

De s lit him sa mar mei de ploffers, p t k, kombinearje. Dat is foar oare rūzers lykas f en ch net weilein, dus gjin fp..., ft..., fk... en sa fuorthinne.

As wy de folchoarder ploffer-rūzer besjogge dan kin der folle minder. Yn wier Fryske wurden komme gjin ps- en ks- oan it wurdbegjin foar. De śtsūnderingen binne allegear lienwurden: psalm, ksenofoob, en sa fierder. Wat wol oan it Fryske wurdbegjin foarkomt is de kloft: ts-. Sjoch mar: tsien, tsjok, tsjil, tsiis, en sa mear. Opfallend is dat ts- altyd folge wurdt troch in j of in i. De s is dermei de iennichste rūzer dy't op in ploffer folgje mei, mar dan moat dy ploffer dus in t wźze. En yn lienwurden folget de s dus ek wol op de ploffers k en p.

Oant no ta hiene wy kloften mei twa konsonanten. Lit śs no kloften mei trije konsonanten besjen. J en w litte wy dźrby efkes gewurde; dy komme in oare kear oan bar. Dan binne der eins mar 4 kloften mei trije konsonanten:

s + p + r: sprekke, sprantelje ('vertakken'), sprśt
s + t + r: strie, strobbe, stroffelje
s + k + r: skraits ('mager persoon'), skreppe, skrik
s + p + l: splinter, splis, splite

Men kin obstrewearje dat sa'n kloft in fźst patroan hat. De earste konsonant is śs romrofte s. De twadde is in ploffer p, t, k. De tredde is in l of r. As de tredde konsonant in l is, kin de ploffer allinnich mar in p wźze. De spl- kloft is fierders ek tige beheind. De fokaal dy't op spl- folget is altiten in i, ie of in ee.

Wat fierders oan dizze kloften opfalt is dat de earste twa konsonanten stimleas binne. By in stimleaze konsonant trilje de stimbannen net, by in stimhawwende konsonant trilje de stimbannen al. Lis de finger marris op de adamsapel. Hāld no it lūd zzzzzz oan, lykas in bij gūnzet. Men fielt it no triljen by de finger; dat komt fan de triljende stimbannen. Dy trilje by de z want de z is stimhawwend. Hāld no it lūd sssss oan. No fielt men neat triljen want de s is stimleas. By it ōfwikseljen fan sssss-zzzzz-ssssss is dit dśdlikernōch te fernimmen.

Yn boppesteande kloften binne de earste twa konsonanten dus stimleas. Stimhawwend kinne se net wźze. Oars sein: zbr-, zdr-, zgr-, zbl- komme net foar yn it Frysk. Yn Slavyske talen binne soksoartige oansetten lykwols net ūngewoan.

De s is dus in frij unike konsonant. Hy yntrodusearret kloften mei trije konsonanten. En hy is de iennichste dy't foar ploffers stean kin oan it wurdbegjin. De S is dus in soarte fan superkonsonant.

72. De J trijetalich

It Frysk hat in konsonant ('medeklinker') j lykas yn it wurdsje 'jo'. It Hollānsk hat de j ek, lykas yn it wurdsje 'ja'. En it Ingelsk ek, lykas yn it wurdsje 'yes', noris stavere as 'y'. Binne de trije niisneamde talen no itselde wat de j oanbelanget?

Moai net. Want al ha alle trije talen in j, it docht bliken dat de j yn it Frysk en it Ingelsk njonken oare konsonanten stean kin as yn it Hollānsk.

In wurd begjint gauris begjin mei in kloft fan konsonanten, folge troch in fokaalkloft ('klinkerkloft'). Yn it wurdsje 'strie' is 'str' de konsonantkloft en 'ie' de klinkerkloft. Mar nim noris de konsonantkloft fj-. Dy komt yn it Hollansk net foar. No sizze jo miskien fan en hoe sit it dan mei 'fjord'? Dan sis ik, dat is in lienwurd, śt it Noarsk. Yn gewoane Hollānske wurden komt fj- net foar oan it wurdbegjin. Yn it Frysk al. Dźr ha wy: fjild fjil fjoer fjouwer fielle
Dy lźste wurdt net mei in j skreaun mar troch guon al mei in j śtsprutsen. Yn it Ingelsk ha wy ek wurden dy't mei fj- begjinne: few (śtspraak: fjoe), fuel (śtspraak: fjoel)

By oare kombinaasjes fan in konsonant mei in j falt itselde op. It Frysk en it Ingelsk ha se al, it Nederlānsk hat se net.

komby

Frysk

Ingelsk

śtspraak

Hollānsk

kj-

kjel

cue

kjoe

-

nj-

njoggen

new

njoe

-

lj-

lju

lewd

ljoed

-

bj-

bjirk

beauty

bjoeti

-

 

It Hollānsk hat eins gjin j yn kombinaasje mei foargeande konsonanten. De j kin wol foarkomme, mar dan allinnich, sunder dat der in oare konsonant foarofgiet, lykas yn 'ja', 'joker', 'jouw' en soksoartige wurden. It Ingelsk hat wol kombinaasjes fan in konsonant mei j oan it wurdbegjin. Mar dy wurdt dan altyd folge troch in klinker dy't in oe is kwa śtspraak. It Frysk hat de measte mooglikheden foar de j. Suver elke konsonant kin folge wurde troch j en der binne gjin beheiningen op de klinkert dy't derop folget. Ik jou noch in steal foarbylden:

pj-: pjut, pjisk ('perzik'), pjerre ('narje, kweajonge').
gj-: gjin, gjalp, Gjalt, gjers (gers).
rj-: rju, rjocht, rjemme.
tj-: tjirgje, tjems, tjapkje ('smakken').
sj-: sjonge, sjitte, sjamme, sjuttelje.
dj-: djerre, djoer, djip.
mj-: mjuks, mjitte, mjekje.

Al dy foarbylden litte moai sjen dat in j op alderhanne konsonanten folgje kin. Mar in j kin gjin konsonanten nei him ha. Likefolle oft it om Frysk, Hollānsk of Ingelsk giet: nei in j komt altiten in klinker.

De kombinaasje fan alderhanne konsonanten mei j is ien fan de skaaimerken dy't it Frysk as taal ūnderskiedt fan it Hollānsk. It Ingelsk giet in ein mei it Frysk mei, mar is minder rij. Yn it Ingelsk moat op sa'n kombinaasje fan konsonant + j in oe folgje, it Frysk is fan datoangeande frijer. It soe nijsgjirrich wźze en ferlykje it Frysk fan ditoangeande ek ris mei de Skandinavyske talen.

73. Spegelje: tl-lt, sr-rs / Wurden as berchtop (08-04-06).

In protte Fryske wurden kinne wy spegelje. As wy in wurdsje as 'ram' spegelje dan krije wy it wurdsje 'mar'. En in wurd lykas 'kolk' smyt it wurd 'klok' op as it spegele wurdt. It giet my no yn it bysūnder om de spegeling fan de kloft mei konsonanten. Spegeling fan de kloft kl- smyt de kloft -lk op. Kl- komt foar oan it begjin fan wurden: klok, klear, klomp; -lk komt foar oan 'e ein fan wurden: kolk, lilk, moolk. Opfallend is no dat kl- net oan de ein fan wurden foarkomt, inkeld oan it begjin (dus gjin 'kokl'). En oarsom komt -lk net oan it begjin fan wurden foar, net oan de ein (dus gjin 'lkok'). Hoe sit dat?

Der wurdt wol tocht dat wurden opboud binne neffens in sonoriteitspyk. Stel, wy ha in wurd dat bestiet śt twa konsonanten, in klinkert en wer twa konsonanten, lykas yn 'brims'. It idee is dan dat de sonoriteit fan de lūden ta nimt nei de klinkert ta, by de klinkert in hichtepunt berikt en dźrnei wer ōfnimt. Dus b- is it minst sonoar, de r- is sonoarder, de -i- is it sonoarst, de -m- is wer wat minder sonoar, en de -s is it minst sonoar. Kwa sonoriteit foarmet in wurd in berchtop, soe men sizze kinne.

Besjogge wy no nochris 'kolk' en 'klok'. De k- is it minst sonoar, dus dy komt oan de śteinen foar, oan beide kanten fan it wurd. De -l- is sonoarder dus dy stiet tusken k- en klinkert yn. Wurden lykas 'lkok' en 'kokl' besteane net, omdat de sonoriteit dźr gjin berchtop foarmet. Ommers yn 'lkok' nimt de sonoriteit daalks ōf fan 'l' nei 'k', en dat mei net.

Dat wurket hiel aardich. Tige sonoare konsonanten lykas l, r, n en m steane altiten njonken klinkerts (j en w litte wy derbūten). Konsonanten dy't amper sonoar binne lykas s, p, t, k steane nea tusken l, r, n, m en klinkert yn, mar altyd derbūten. SL: slok, wals. PR: prot, harp. SN: snoad, kāns. KR: kream, wurk.

Dochs kinne kloften fan konsonanten net altyd spegele wurde. Ja, wy seagen dat it mei de kloften kl- en -lk wol slagge. En ek pl- lit him spegelje: plof, holp. Mar nim no -lt lykas yn bult. Spegeling smyt de kloft tl- op. Mar der binne gjin Fryske wurden dy't begjinne mei de kloft tl-. En itselde ferskynsel fine wy ek yn oare talen lykas it Ingelsk en it Hollānsk. Der binne wurden op -lt, mar gjin wurden dy't begjinne mei tl-. Dat skynt yn in protte talen sa te wźzen. Fan datoangeande stelt de tl - lt śs foar in riedsel.

Itselde is it gefal mei sr- en -rs. No is dat yn it Frysk net maklik te sjen omdat -rs wol stavere mar net śtsprutsen wurdt: yn 'gers' wurdt ommers gjin -r- sein. Mar yn it Hollānsk fine wy wol 'bars', mar gjin wurden dy't mei sr- begjinne. Dat skynt ek in protte talen wer sa te wźzen. Der moat in reden wźze dat sr- en tl- oan it begjin fan wurden net foarkomt. Mar wat dy reden is? Dy't it wit mei it sizze.

74. Bist in pop! (29-04-06)

“Oh baby”, sizze se yn Amerikaanske films. En dan kinne se fansels prate tsjin in wiere poppe, want ‘baby’  betsjut  poppe. Mar meastal ha se it net tsjin in wiere poppe, mar tsjin in persoan dźr’t se fan hālde. Dat kinne feint en faam wźze, mar in mem kin it likegoed tsjin in grut bern sizze, dy’t alhielendal gjin poppe mear is. 

Sokke wurden hjitte ek wol flaainammen. Eins is ‘flaainamme’ in term fan neat, want flaainammen binne net spesjaal bedoeld om te flaaikjen. By flaaikjen tinkt men al gau oan wat negatyfs lykas “slijmen”.  Eins soe ‘leafdeswurdsjes’ in bettere term wźze.

Yn it Frysk ha wy dy ek. Mar dźr brūke wy net it hiele wurd ‘poppe’ as wy it mei leafde brūke wolle. In feint seit net “Kom hjir ris, poppe, en jou my in tśt.” Nee, hy seit fan “Kom hjir ris, pop, en jou my in tśt.” Hy brūkt de ferkoarte foarm ‘pop’. Dat komt ek foar by frouljusnammen dy’t op in –E of –JE einigje. Tsjin in Boukje seit har freon of man ek wol fan ‘Bouk’. Allyksa kin in Geartsje oansprutsen wurde mei “Geart”.

In man kin pop tsjin in frou sizze, mar oarsom kin ek hiel goed. Tink mar ris om it sintsje “Bist in pop”. Ik ha it ek al op Ynternet fūn. Dat kin in frou goed tsjin in man sizze.  Se sille dan gjin feint en faam wźze. Mar it is wol de hertlikste manear om ‘tankewol’ te sizzen.

Pop liket in saneamd ‘sekseneutraal’ wurd. Want it kin troch in man tsjin in frou of troch in frou tsjin in man sein wurde.  Mar it is net alhiel sekseneutraal. It is nammentlik al wat apart as in man it tsjin in man seit. It kin dus tsjin elkenien sein wurde, mar net troch elkenien.

It Hollānsk fan de Rānestźd hat in flaainamme dy’t būtenlanners, en miskien Friezen ek wol, hiel raar fine sille. Dat is ‘poepert’. Der is sels in ringtone ‘lekkere poepert’. It sykjen op Ynternet op ‘lieve poepert’  smiet ek noch in foech 30 hits op. Dy binne dśdlik affektyf bedoeld. Doe’t ik sels noch yn Leien wenne, ha ik it ek wol fan kunde beharkje meien. It waard ek wol tsjin wiere baby’s en poppen brūkt, en dat typearret ommers flaainammen en leafdeswurdsjes. De Hollānske sprektaal fan de Rānestźd kin it wurdsje ‘pop’ oars ek noch, krekt as it Frysk, want sykjen op “lieve pop” op it Ynternet smyt ek noch likernōch 500 hits op.

Flaainammen en leafdeswurdsjes kin men foar allegear saken brūke dźr’t men fan hāldt. Benammen de leafde fan dichters bestrykt in breed spektrum. Dichters kinne sels leafdeswurdsjes foar blommen brūke. De neikommende strofe is fan Eeltsje Halbertsma en komt śt it gedicht ‘It maarteblomke’, dat yn de ‘Rimen en Teltsjes’ publisearre is (in maarteblomke is in snieklokje, en in ‘poanne’  in wite sliepmūts):

No, do bist der no, myn koeze,
Mei dyn wite poanne op,          
Simmerloften sill' hjir rūze,
Bliuw hjir mar, myn leave pop.       

75. Myn allerswietste sūkberbek. (20-05-06).

It Ingelske wurd 'baby' en it Fryske wurd 'pop' wurde gauris brūkt as leafdeswurdsje tusken twa minsken dy't faninoar hālde. In mem hāldt fan har poppe, en brūkt it allyk foar har man. Sadwaande sil it wurd 'pop' wol yn gebrūk kommen wźze, en hat memmeleafde dit leafdeswurdsje skepen.

Wźr hālde minsken fan? Minsken hālde fan saken dy't wille en geniet jouwe. Fan it laitsjen, it poppe-eftige, it lytse fan in poppe bygelyks. Mar ek fan oare saken en dy kinne ek as leafdeswurden yn gebrūk komme.

Minsken hālde ek fan jild, foaral at se it net ha, lykas yn śs ferline, dat minder ryk is as no. Besjoch de neikommende oanhelling:

"Myn allerswietste sūkerbek, wźr sil myn diamanten
faam hjoed sa hinne? Giet dat nei de stźd, myn gouden?"
(Ut "de faam fan twa wurden", skriuwer anonym, 1784)

Hjir ha wy daalks al twa frazen dy't mei jild te krijen ha: 'myn diamanten faam' en 'myn gouden'. 'Myn gouden' is in flaainamme dy't men in protte yn Midfryske teksten oantreft. Hjirūnder noch in rūfeltsje foarbylden dźrmei:

"Myn leaf! Hast al boaske? Ik hie dy graag ta wiif, dźr is myn hān. (Hy pattet) Sjedźr, myn gouden .... wat seist?
(Ut "It jongeljusboask", skriuwer anonym, 1779)

"Sjochste wol dy tsjokke knotte?
Dy sil ik dy, myn gouden, jaan."
(Ut "Hotzemans frijerij", De Bronswaan, fan Titia Brongersma, 1686)

Wat skeelt dy, gouden bern?
(Ut "Ansk en Houk", Johan van Hichtum, 1639)

"Myn gouden" is hast like gewoan as "myn skat" by śs is. En skat is fansels ek in leafdeswurd dat op jild werom giet. Fansels is skat en gouden net hielendal itselde as jild: dingen fan goud en diamant binne fansels ek gewoan moai en as moaie dingen jouwe se ek geniet. Yn alle gefallen, minsken hālde fan jild en moaie dingen: sa koe "myn gouden"  in leafdeswurdsje wurde.

Mar minsken ha ek wille fan swiete en lekkere dingen. En yn boppesteande oanhelling komt ek de fraze foar "myn allerswietste sūkerbek". Wźrom 'bek' ofwol 'mūle'? By de leafdesfaam is de mūle ien fan de dingen dy't maklik mei leafde assosjeare wurdt, want de mūle tutet. Sadwaande leit "myn alderswietste sūkernekke" minder yn de rede as "myn alderswietste sūkerbekje"!

Och, yn śs tiid spilet 'lekker' allyk in rol yn de leafde, al is it dan yn it tige platte "in lekker ding". Yn it Ingelsk is de assosjaasje fan leafde mei swiet werom te finen yn it leafdeswurdsje "sugar", dat yn ālde hits faak en folle te beharkjen is, lykas yn "Sugar, sugar" fan "The Archies".

No't wy sa ryk binne yn śs tiid (ik doel op wetter, gas, elektrisiteit en droech en wiet), binne de leafdeswurden dy't mei goud en sulver anneks binne wat yn it neigean rekke. Miskien as wy langer yn de Europeeske Uny sitte en de minsken earmer wurde, ūntstiet der fansels wol wer in nije leafdesśtdrukking dy't mei jild te krijen hat. Miskien lśsteret de feint tsjin de faam dan sokssawat as "myn leaf eurootsje".

76. Manlju en mannen

It wurd 'man' hat twa meartallen: it kin sawol 'mannen' as 'manlju' wźze. Mar wannear brūke wy 'mannen' en wannear 'manlju'?

Jarich Hoekstra wol der yn in āldere taalsnipel op śt: 'manlju' is it gewoane meartal; en as wy it ha oer in spesifike ploech, dan brūke wy 'mannen', lykas yn:

"Grutte Pier en syn mannen makken de Sudersee ūnfeilich."
"No mannen, wat sizze jimme, sille wy noch ien keapje?"

Yn 'e boppesteande sinnen manlju brūke, soe wat bryk hearre.

Neffens my hat Jarich dźr gelyk oan, mar der falt noch wat mear oer te sizzen. Stel dat in man seit: "No manlju, wat sizze jimme, sille wy noch ien keapje?" Dat heart yndie nuvere raar. Mar stel no dat in frou it seit, yn in selskip fan manlju. In frou yn in selskip fan mannen soe neffens my hiel goed sizze kinne:

"No manlju, wat sizze jimme, sille wy noch ien keapje?"

Ik ha dy fraach foarlein oan wat frouljusfolk en se koene allegear wol 'manlju' sizze yn sa'n sitewaasje. Mar as man soe ik it raar fine en sprek oare manlju oan mei "Manlju, sille wy noch wat drinke." It makket dus ek śt wat de sprekker is, oft dy man of frou is.

Man of frou, dat is by it foarbyld mei Grutte Pier ek fan belang. As wy fan Grutte Pier in frou meitsje, bygelyks Grutte Doutsen, dan kinne wy sizze:

"Grutte Doutsen en har manlju makken de Sudersee ūnfeilich".

By in man hearre mannen, mar by in frou binne manlju ek mooglik.

Ik ha yn de Taaldatabank socht op 'syn mannen', 'syn manlju', 'har mannen' en 'har manlju'. Foar 'syn mannen' fyn ik sa'n 300 foltreffers, mar foar 'syn manlju' fyn ik mar 2. It is in dśdlik byld: by in man hearre mannen. By 'har mannen' ha ik lykwols 19 treffers en by 'har manlju' 22. Dat ūntrint inoar net folle. By in frou kinne beide, sa't it skynt.

As wy telle yn de taaldatabank, dan steane dźr mear as 5000 'mannen' yn en mear as 2500 'manlju': twa kear safolle mannen as manlju dus. By de froulju is dat oars. Dźr fine wy mear as 5000 'froulju', en mar 50 'frouwen'. By de mannen is 'mannen' it manmachtichst, mar by de froulju slacht 'froulju' foar master op.

'Frouwen' komt allinnich mar foar yn de kontekst fan 'hearen', lykas yn 'It Jubeljier' fan  Simke Kloosterman: 'hege hearen en frouwen'. Hiel apart by Tamminga en Folkertsma is it span 'frouwen en huorren'. Dźr wurdt 'frouwen' brūkt om wat ōfstān te skeppen, tinkt my. En fierders hat it Aldfrysk inkeld mar 'frouwen'; 'froulju' sil wol fan letter datum wźze. Ik fyn de āldste fermelding foar froulju yn it Midfrysk yn 1690. Sa ha de jongere 'froulju' de āldere 'frouwen' hast hielendal śt it stee krongen!

77. Oer fuotbalderaasje en iteraasje ( 01-07-2006).

It Hollānsk hat haadwurden op it efterheaksel '-atie' njonken tiidwurden op it efterheaksel  '-eren':

opereren - operatie / operearje - operaasje
vibreren - vibratie / fibrearje - fibraasje
taxeren - taxatie / taksearje - taksaasje
doneren - donatie / donearje - donaasje

It Frysk hat wakker itselde, mar dan mei tiidwurden op '-earje' en haadwurden op '-aasje'. Oant safier rinne de talen lykop.

Mar it Frysk hat foarbylden fan haadwurden op '-aasje' dy't yn it Hollānsk misse, lykas dizzen:

Beppe hat troch de alteraesje har taske forgetten. (Heeringa-Seepma, In nuvere fakānsje)
Hja en de jonge Doutsje munsterje elkoar nei de heisteraesje fen it iten en forstrūpen. (Brolsma, Groun en Minsken)

Njonken 'heisteraasje' stiet 'heisterje', gjin 'heistearje', en der bestiet njonken 'alteraasje' gjin 'alterearje', wylst dat yn it rychje hjirboppe al hieltyd sa wie. Is it Frysk wat frijer mei dat '-aasje'? No dat liket al sa te wźzen. Sjoch marris nei de neikommende foarbylden:

Lykwols docht er omraek mei. Net troch praten en wille meitsjen en sa, mar fenwege de drinkeraesje. (Burgy, Berutsen Fjoer)
Hy moast wol mear iteraesje meitōgje, mar dźr wiene de swarte froulju foar. (Van der Galiėn, Swarte Keap)
Yn dy yngrevene wearaksel dy't er sa stadichoan tsjin de fuotbalderaesje krige oponearre him foar 't earst ien fan 'e kanten fan it soasjale probleem of leaver: fan it probleem: boargerlikens. (Wadman, Fioele en Faam)
Noch hwat ergewaesje en kibberaesje en de kachel stiet goed en wol yn 't skuorke. (Haisma, Peke Donia)
De skriuweraesje hat it drokst west, doe't ik toset gyng mei de van Dijk-biografy. (Wumkes, Nei sawntich jier)
En rekken se oan 'e skiteraasje dy't mank gyng mei in heislike stank. (Doarpsbelang Dunegea)
Dźr scille se allegearre de trouweraesje bywenje. (Jan fan 'e Gaestmar, Omstikken en sydstikken)

Hjir kinne wy njonken inoar tiidwurd en haadwurd sette: drinke - drinkeraasje, ite - iteraasje, fuotbalje - fuotbalderaasje, kibje - kibberaasje, skriuwe - skriuweraasje, skite, skiteraasje, trouwe - trouweraasje. Sokke foarbylden fine wy yn it Hollānsk net. Wurden lykas 'eteratie' en 'drinkeratie' besteane net, en men sil der op it ynternet ek fergees om sykje.

Der binne lykwols ek noch oare foarbylden te finen, lykas dizzen:

Sokke ūnhuere grapkemakkers, dźr hoege wy gjin moederaesje mei to hawwen. (J. van der Meulen, Inkelde reis Laplān)
Mar as jimme my nou ris helpe woene mei de sinteraesje. (J.A. Visscher, Twisken heide en beamgūd yn)

It opfallende is hjir dat der njonken 'sinteraasje' gjin tiidwurd 'sinterje' bestiet, en likemin is der 'moederearje' njonken 'moederaasje'.

De stśdzje fan efterheaksels lykas '-eraasje' en fan parten fan wurden yn it algemien hjit ek wol morfology of wurdfoarming. Dy't der mear oer witte wol, kin it boek oantuge "Fryske wurdfoarming" fan Jarich Hoekstra, te keap by de Fryske Akademy. Dźr binne allegear nijsgjirrige prakkesaasjes oer Fryske wurden yn te finen.