Tredde Boek

108.

Nije striid. - Nei't Boedda ferstoarn wie, toanden de lju noch ieuwen lang syn skaad yn in hoale, - in ûnbiedich, freeslik skaad. God is dea: mar it is neffens minskeaard dat der noch milennia lang hoalen wêze sille, dêr't de lju syn skaad yn toane. - En wy, - wy moatte ek noch syn skaad oerwinne!

109.

Lit ús oppasse! - Lit ús derfoar oppasse en tink dat de wrâld in libben ding is. Wêr soe er útdije moatte? Wêr soe er ite kinne? Hoe soe er waakse en him fermearje kinne? Wy witte ommers likernôch wat it organyske is: en wy soene eat foar it wêzentlike, algemiene, ivige jilde litte, dat net te sizzen sa ôflaat, let, seldsum, tafallich is, eat dat wy inkeld op 'e koarste fan 'e ierde waarnimme, sa't dyen dogge dy't it in organisme neamme? Dêr wearzgje ik fan. Lit ús der al foar oppasse en leau dat it Al in masine is; it is wis net foar in doel konstruearre, wy jouwe him mei it wurd "masine" fiersten tefolle eare. Lit ús derfoar oppasse en ferûnderstel útsoarte en oeral soksawat as de syklyske bewegingen fan ús buorstjerren; eagje inkeld de molkwei mar oer en men twifelet al oft der dêr net folle rûgere en oarssoartiger bewegingen binne, allyksa stjerren dy't ivich streekrjocht nei ta ûnderen sette en sa. De astronomyske oarder dy't wy belibje is in útsûndering; dy oarder en de betreklike djoer dêrfan hat op syn bar wer de útsûndering fan útsûnderingen mooglik makke: de ûntjouwing fan it organyske. Mar it aard fan de wrâld as gehiel is dêrfoaroer oant yn alle ivichheid gaos, net yn 'e sin fan in missende needwindichheid, mar fan in missende oarder, struktuer, foarm, skientme, wiisheid, en hoe't al ús estetyske minsklikheden mar hjitte meie. Fan ús ferstân út oardiele binne de mislearre smeten de regel by útstek, de útsûnderingen binne net it geheime doel, en it hiele spylark werhellet ivich syn wyske, dy't nea melody hjitte mei, - en by einsluten is sels de fraze "mislearre smeet" al in ferminskliking dy't in ferwyt ymplisearret. Mar hoe kinne wy it Al wat ferwite of earne om priizgje! Lit ús derfoar oppasse en ferwyt it Al ûnmeilydsumens of ûnferstân of it tsjinoerstelde: it is noch perfekt, noch moai, noch eal, en wol neat fan dat alles wurde, it stribbet der nea net nei en doch de minsken nei! It wurdt nea net troch ús estetyske en moele oardielen rekke! It hat ek gjin driuw ta selsbehâld en yn feite hielendal gjin driuwfearren; it ken ek gjin wetten. Lit ús derfoar oppasse en sis dat der wetten yn 'e natuer binne. Der binne allinne needwindichheden: dêr is gjinien dy't gebiedt, gjinien dy't harket, gjinien dy't oertrêdet. As jim witte dat der gjin doelen binne, dan witte jim ek dat der gjin tafal is: want allinnich njonken in wrâld fan doelen hat it wurd "tafal" betsjutting. Lit ús derfoar oppasse en sis dat de dea it tsjinoerstelde is fan it libben. De libbene is mar in soarte fan deade, en in bare seldsume soarte. - Lit ús derfoar oppasse en tink, de wrâld skept hieltyd nije dingen. Der binne gjin ivich duorsume substânsjes; de matery is krekt sa'n fersin as de god fan 'e Eleaten. Mar wannear sille wy de ein fan ús foarsichtigens en hoedenens ha! Wannear sille al dy skaden fan God ús net mear fertsjusterje? Wannear sille wy de natuer folslein ûntgodlike ha! Wannear sille wy it oandoare en set dermei útein om ús, minsken, mei de suvere, nij fûne, nij ferloste natuer te fernatuerlikjen!

110.

Oarsprong fan 'e kennis. - It yntellekt hat ûnbidige tiidrekken lang oars net as fersinnen produsearre; in pear dêrfan blieken nuttich en soartbehâldend te wêzen: dy't se oanwaaien kaam, of oerurven krige, stried syn striid foar himsels en syn neiteam mei mear sukses. Hjirûnder folgje in pear foarbylden fan sokke fersinnen anneks leauwensoardielen, dy't hieltyd fierder oerurven en by einsluten hast in fêst ûnderdiel fan de minsklike soarte wurde binne: dat der duorsume dingen binne, dat der gelikense dingen binne, dat der dingen, stoffen, dieltsjes binne, dat in ding dat is wat it skynt, dat ús wollen frij is, dat wa foar my goed is ek op en yn himsels goed is. Pas frijwat let kamen der guons dy't soks betwifelen of ûntkenden, - pas frijwat let kaam de wierheid, as de ûnkrêftichste foarm fan kennis. It like wol as koe men dêrmei net libje, ús organisme wie op it tsjinoerstelde ôfjage; alle hegere funskjes dêrfan, de obstrewaasjes fan de sintugen en eins alle soarten fan ûnderfining makken gebrûk fan dy elemintêre, oerâlde, eigen wurden fersinnen. Mear noch: dy oardielen waarden sels binnen de kennis de noarm dêr't de lju wier of ûnwier mei ôfmetten - oant yn 'e iensumste regionen fan 'e suvere logika. Dat: de krêft fan kennis sit him net yn 'e mjitte fan wierheid, mar fan âlderdom, yn hoefier as dy kennis ynlive is, libbensbetingst is. Dêr't it like as soene libjen en kennen inoar tsjinprate, hat nea wier striid west; dêr gie ûntkenning en twifel foar healwizens. Utsûnderingstinkers as de Eleaten, dy't it tsjinoerstelde fan 'e natuerlike fersinnen likegoed al opstelden en fêstholden, leauden dat it mooglik wie dat tsjinoerstelde ek te libjen; se fûnen de wize man út as de minske fan 'e ûnferoarlikheid, ûnpersoanlikheid, universaliteit fan oanskôging, as it iene en alles tagelyk, mei in eigen fermogen foar dy tsjinoerstelde kennis; hja wiene fan it leauwe dat har kennis tagelyk en it prinsipe fan it libben wie. Om dat allegearre lykwols úthâlde te kinnen, moasten se har oangeande har eigen tastân foar de gek hâlde: se moasten harsels ûnpersoanlikens en duorsumens sûnder feroaring taskriuwe, it wêzen fan de kennende ferkeard begripe, de macht fan 'e driuwfearren yn it kennen ûntkenne en útsoarte it ferstân as folslein frije, út himsels ûnsteande aktiviteit opfetsje; se knypten de eagen ticht foar it feit dat sy ek ta har oardielen kommen wie mei't se wat algemien jildich wie tsjinsprutsen of út langst nei rêst of út langst nei it allinnichbesit of út langst nei machtsútoefening. De ûntjouwing fan 'e subtiliteit fan 'e reedlikheid en de skepsis makke lang om let ek datsoarte fan minsken ûnmooglik; har libben en har oardielen blieken ek ôfhinklik te wêzen fan 'e oerâlde driuwfearren en elemintêre fersinnen fan al dat fiellend bestiet. - Dy subtilere reedlikheid en skepsis hie oeral syn ûntstean dêr't twa tsjinoerstelde oardielen oer it libben fan tapassing lieken, om't se har beidegearre mei de elemintêre fersinnen ferdroegen, dêr't dus oer it lytser of grutter nut dêrfan foar it libben striden wurde koe; allyksa dêr, dêr't nije oardielen foar it libben miskien net nuttich, mar likemin skealik blieken te wêzen, as uteringen fan in boartlike yntellektuele driuw, ûnskuldich en fleurich lykas by it boartsjen heart. Linkelytsen rekke de minskeholle fol mei sokke oardielen en oertsjûgingen, en sa kaam yn dy kleaune gisting, striid en machtswille. Nuttichheid en wille net allinnich, want lykfolhokker driuwfear keas partij yn 'e striid om 'e "wierheden"; de yntellektuele striid waard beuzichheid, oanfitering, berop, plicht, weardichheid - ; it kennen en it stribjen nei it wiere naam lang om let syn plak as ferlet tusken de oare ferletten yn. Fan dat stuit ôf wie net inkeld it leauwe of de oertsjûging, mar ek de toetsing, de ûntkenning, it mistrouwen, de tsjinspraak in macht, alle "kweade" ynstinkten wiene ûnderwurpen oan it kennen en yn tsjinst dêrfan steld en krigen de glâns fan wat tastien, eard, nuttich is en by einsluten ek de ûnskuld fan it goede. It kennen waard sa in part fan it libben sels en as libben in hieltyd waaksende macht: oant lang om let it kennen en dy oerâlde elemintêre fersinnen opinoar botsten, beide as libben, beide as macht, beide yn deselde minske. De tinker: dat is no in wêzen, dêr't de driuw ta wierheid en dy libbenbehâldende fersinnen har earste striid strieden, nei't ek de driuw ta wierheid him as in libbenbehâldende macht bewiisd hat. Yn ferliking mei de wichtichheid fan dy striid makket al it oare net út: de fraach nei de úteinlikse betingst foar it libben wurdt dêr steld, en it earste writen wurdt dêr dien om mei it eksperimint op dy fraach te anderjen. Yn hoe fier kin de wierheid ynlive wurde? - Dat is de fraach, dat is it eksperimint.

111.

Komôf fan it logyske. - Hoe is de logika yn minskene holle ûntstien? Grif út 'e ûnlogika, dy't oarspronklik in ûnbidich grut ryk hân ha sil. Mar ûntelbere wêzens, dy't oars konkludearren as wy no dogge, gongen te'n ûnder: al wie it ek tichter by de wierheid! Wa't bygelyks it "selde" net gau genôch fine koe, wat iten en drinken of fijannige dieren oanbelange, wa't dus de dingen net hurdernôch yn hokjes treau, te foarsichtich yn it kategorisearjen wie, dy hie minder kâns om fierder te libjen as dy't by oerienkomsten daalks fan gelikensens útgie. De oermachtige oanstriid lykwols, en behannelje it oerienkomstige as it identike, in ûnlogyske oanstriid, - want der is op himsels neat identyks - , hat no krekt de grûnslach foar de logika lein. Allyksa moast, om it begryp fan substânsje ûntstean te litten, dêr't de logika net sûnder kin, al korrespondearret der yn alle strangens neat wurkliks mei, - allyksa moast it wikseljende oan 'e dingen lange skoften net sjoen, net ûnderfûn wurde; de wêzens dy't net sa nau seagen hiene in foarsprong op dyen dy't alles "op drift" seagen. Op himsels en foar himsels is alle grutte foarsichtigens yn it konkludearjen, alle oanstriid ta skeptisisme al in grut gefaar foar it libben. Der soene gjin libjende wêzens oer bliuwe, as de tsjinoerstelde oanstriid, de oanstriid om leaver te befestigjen as it oardiel út te stellen, leaver mis te wêzen en te dichtsjen as ôf te wachtsjen, leaver ja te sizzen as te ûntkennen, leaver te oardieljen as rjochtfeardich te wêzen, - as dy oanstriid net alderraarste sterk oankweke wie. - It proses fan logysk tinken en konkludearjen yn ús hjoeddeistige hollen korrespondearret mei in striid fan driuwfearren, dy't allegear op harsels tige ûnlogysk en ûnrjochtfeardich binne; ús wjerfart trochstrings inkeld it risseltaat fan 'e striid: sa gau en sa ferburgen spilet dat oerâlde meganisme him no yn ús ôf.

112.

Oarsaak en gefolch. - "Ferklearring" neamme wy it: mar "beskriuwing" is it, dêr't wy ferlike mei eardere fazen fan kennis en wittenskip yn útblinke. Wy beskriuwe better, - wy ferklearje likemin as eardere fazen. Wy ha in komplekse sekwinsje fan barrens ûntdutsen dêr't de naïve minske en ûndersiker fan âldere kultueren mar twa dingen seach, "oarsaak" en "gefolch", lykas it sizzen wie; wy ha it byld fan 'e wurding folslein makke, mar wy binne net boppe it byld út, der efter wei kommen. De rige fan "oarsaken" stiet folle folsleiner yn alle gefallen foar ús, wy bekonkludearje: dit en dit moat earst wêze, dat dat folget, - mar begrepen ha wy dêrmei neat. De kwaliteit, bygelyks by in gemysk proses fan wurding, ferskynt yn it foar en dêrnei as in "wûnder", allyksa alle beweging; gjinien hat it botsen "ferklearre". Hoe soene wy ek ferklearje kinne! Wy operearje inkeld mei dingen dy't der net binne, mei linen, flakken, liven, atomen, dielbere tiden, dielbere romten - , hoe kin ferklearring eins mooglik wêze, as wy fan alles earst in byld meitsje, ús byld! It is genôch en beskôgje de wittenskip as de ferminskliking fan 'e dingen, sa suver as mooglik, wy leare it hieltyd better ússels te beskriuwen, as wy de dingen en har sekwinsjes beskriuwe. Oarsaak en gefolch? Alle kâns dat dat pear net bestiet, - yn wurklikheid stiet der in kontinuüm foar ús, dêr't wy wat biten en brokken fan isolearje; sa't wy in beweging altyd mar as isolearre punten obstrewearje, dus eins net sjogge, mar bekonkludearje. It hommelse dêr't in protte gefolgen har mei ôftekenje, makket ús paadbjuster; mar it is allinnich mar wat hommels foar ús. Der is yn dizze hommelse sekonde in ûneinige massa fan prosessen dy't ús ûntgeane. In yntellekt dat oarsaak en gefolch as kontinuüm, net neffens ús aard as willekeurige biten en brokken, seach, dy't de drift fan it barren seach, - soe it begryp oarsaak en gefolch fersmite en neehjitte alle kondysjonielens.

113.

Ta de lear fan 'e giffen. - Der moat safolle byinoar komme ear't in wittenskiplik tinken ûntstien kin: en al dy krêften dy't nedich binne moasten ôfsûnderlik útfûn, beoefene, opwoutere wurde! Yn har ôfsûnderlikheid ha se lykwols hiel faak in gâns oare wurking hân as no, no't se inoar binnen it wittenskiplik tinken beheine en yn 'e stringen hâlde: - se ha as giffen wurke, bygelyks de driuw ta twifel, de ûntkennende driuw, de ôfwachtsjende driuw, de sammeljende driuw, de driuw ta ûntbining. Pas nei it offer fan in protte minsklike massagrêven learden dy driuwfearren it en begryp har relaasje tainoar en fiel harsels meiinoar as funskjes fan in organisearjende macht binnen ien minske! En hoe lang ha wy noch te gean ear't de keunstsinnige krêften en de praktyske libbenswiisheid har oan it wittenskiplik tinken taheakje, dat der in heger organysk systeem foarme wurdt, dêr't de gelearde, de arts, de keunstner en de wetjouwer, sa't wy dy no kenne, as brekfallige museumstikken njonken stean sille!

114.

Omfang fan it morele. - Wy konstruearje op slach in nij byld, dat wy sjogge, mei help fan âlde ûnderfiningen dy't wy meimakke ha, neffens de graad fan ús reedlikheid en rjochtfeardichheid. Der binne neat gjin oare ûnderfiningen as morele, sels net yn it ryk fan 'e sintugen.

115.

De fjouwer fersinnen. - De minske is troch syn fersinnen grutbrocht: hy seach himsels foarst altyd mar foar in part, twad skreau er himsels optochte eigenskippen ta, tred fielde er him yn in falske rangoarder ta dier en natoer stean, fjird fûn er hieltyd nije wetstafels foar it goede út en beskôge dy in skoftke as ivich en absolút, dat dan dizze, dan wer dy minsklike driuwfear anneks tastân op it earste plak stie en as gefolch fan dy beoardieling eal waard. Skrast men it effekt fan dy fersinnen, dan hat men ek humaniteit, minsklikheid en 'minsklike weardichheid' skrast.

116.

Keppelynstinkt. - As wy in moraal obstrewearje, dan fine wy ek in beoardieling en rangoarder fan minsklike driuwfearren en hannelingen. Dy beoardielingen en rangoarders binne altyd de útdrukking fan 'e neden fan in mienskip anneks keppel: dat wat har alderearst fertuten docht - en twad en tred - , dat is ek de heechste mjitstêf foar de wearde fan alle yndividuen. Mei de moraal wurdt it yndividu derta brocht en wês in tsjinstfeint fan 'e keppel en leit er himsels allinnich as tsjinstfeint wearde by. Om't de betingsten foar it behâld fan mienskippen in protte faninoar ferskilden, wiene der in protte ferskillende moralen; en oangeande de kommende wêzentlike feroaringen fan keppels en mienskippen, steaten en maatskippijen kin men foarsizze dat der noch hiel oarssoartige moralen wêze sille. Moraliteit is it keppelynstinkt yn it yndividu.

117.

De byt fan it keppelgewisse. - Yn de langste en âldste tiden fan it minskdom wie de byt fan it gewisse hiel oars as hjoed de dei. Hjoed fielt ien him allinnich ferantwurdlik foar wat er wol en docht, en hat yn himsels syn grutskens: al ús rjochtsleararen geane fan dat eigengefoel anneks lustprinsipe út, as soe dêr fan âlds de boarne fan it rjocht lizze. Mar foar it minskdom wie der skoften lang neat skriklikers as josels ienling te fiellen, allinnich te wêzen, josels as ienling te beskôgjen, te harkjen noch te hearskjen, in yndividu út te meitsjen, - dat wie doedestiids net om 'e nocht, it wie in straf; jo waarden feroardiele "ta it yndividu." Frijheid fan tinken gou as ûnbehagen by útstek. Wylst wy wet en ûnderwerping oan it gruttere gehiel as in twang en beheining beskôgje, beskôgen jo doedestiids egoïsme as in pynlike saak, as in echte needtastân. Sels wêze, jinsels nei eigen mjitte en gewicht ynskatte, - dat gou doedestiids net as goede smaak. In oanstriid yn dy rjochting soe as waansin beskôge wurde: want mei it allinnich wêzen wie alle ellinde en alle freze ferknotte. Doedestiids siet oan de "frije wil" it kweagewisse fêst: en namste ûnfrijer jo hannelen, namste mear spruts it keppelynstinkt en net it persoanlike út 'e hanneling, en namste heger skatten jo josels moreel yn. Al dat de keppel skea tabrocht, likefolle oft it yndividu it wold of net wold hie, makke doedestiids by it yndividu de wroechwjirm en it kweagewisse geande, - en by syn nêste, ja by de hiele keppel! Fan datoangeande ha wy de beakens wol it meast ferset.

118.

Goedwillichheid. - Is it deugdsum as in sel him yn in funksje fan in sterkere sel jout? Hy moat wol. En is it kwea as de sterkere de oar assimilearret? Hy moat it likegoed; dat is foar him needsaak, want hy bestribbet unbiedich grutte reserves en wol himsels reginnerearje. Dêrneffens moat yn 'e goedwillichheid ûnderskaat wurde: de taeigeningsdriuw en de ûnderwerpingsdriuw, al neigeraden as de sterkere of de swakkere goedwillichheid fielt. Wille en begearte binne yn 'e sterkere, dy't wat ta in funksje fan himsels omfoarmje wol: wille en begeard-wurde-wollen binne yn 'e swakkere, dy't funksje wurde wol. - Meilijen is yn essinsje it earste, in noflike opfitering fan 'e taeigeningsdriuw, by it sjen fan 'e swakkere: en betink dêrby dat "sterk" en "swak" relative begripen binne.

119.

Gjin altruïsme! - Ik sjoch by in protte minsken in ûnbidige krêft en wille om funksje wurde te wollen; se earmtakje dy kant út en ha in poerbêste noas foar al dy plakken dêr't sy krekt funksje wêze kinne. Dêr hearre de froulju thús dy't harsels yn dy funksje fan 'e man feroarje dêr't it him by himsels in bytsje oan mankearret en dy't sadwaande syn jildponge of syn polityk of syn sosjaal gesicht wurde. Sokke figueren oerlibje it bêst at se harsels by in frjemd organisme oanslute; slagget har dat net, dan reitsje se fol fan argewaasje, brûkelens en frette se harsels op.

120.

Sûnens fan 'e siel. - De populêre medisinale moraalformule (útfûn troch Ariston fan Chios), "Deugd is de sûnens fan 'e siel", - moat op syn minst, om brûkber te wêzen, feroare wurde yn: "Dyn deugd is de sûnens fan dyn siel." Want in sûnens op himsels is der net, en alle writen en definearje sok ding binne jammerdearlik mislearre. It komt op dyn siel, dyn kimen, dyn krêften, dyn driuwfearren, dyn fersinnen en benammen op 'e idealen en fantasma's fan dyn siel oan om de finger te lizzen op wat allinnich mar foar dyn liif sûn wêze soe. Sa binne der talleaze sûnheden fan it liif; en wat mear as it oan it unike yndividu wer tastien is en stek de holle omheech, wat mear as it dogma fan 'e "gelikensens fan 'e minsken" ôfleard wurdt , safolleste mear moat ek it idee fan in normale sûnens, njonken in normaal dieet, in normaal ferrin fan in sykte, by ús dokters yn it neigean reitsje. En dan is it pas tiid en tink ris nei oer it sûn en siik fan 'e siel en pleats elkenien syn eigenste deugd yn dy syn sûnens: dy't der by de ien dan útsjen kin as it tsjinoerstelde fan sûn by in oar. By einsluten bliuwt dan noch de grutte fraach iepenstean, oft wy de sykte misse kinne soene, sels foar de ûntjouwing fan ús deugd, en oft ús nocht oan kennis en selskennis de sike siel net likegoed brek is as de sûne: koartsein, oft net it inkeld mar sûn wêze wollen net in foaroardiel, leffens is, en miskien wol in primityf stik barbarij.

121.

It libben gjin argumint. - Wy ha de wrâld sadanich ynrjochte dat wy der libje kinne, - mei de oanname fan objekten, linen, flakken, oarsaken en effekten, beweging en rêst, foarm en ynhâld: sûnder dy leauwensartikels koe gjinien it libben úthâlde! Mar dêrmei is noch neat bewiisd. It libben is gjin argumint; it fersin soe in libbensbetingst wêze kinne.

122.

De morele skepsis yn it kristendom. - It kristendom hat ek in grutte bydrage oan 'e ferljochting levere: it learde de morele skepsis op in hiel ynkringende en effektive wize: oankleiend, ferbitterjend, mar mei in net ôf te mêdzjen geduld en subtilens: it makke yn 'e minske as yndividu it leauwe oan 'e eigen "deugden" stikken: it liet foar altyd dy deugdsume grutheden fan 'e wrâld ferdwine, dêr't de âldheid net earm oan wie, dy populêre minsken dy't yn it leauwe oan har perfeksje mei it êr fan in bollefjochtersheld omrûnen. As wy hjoeddedei, grutbrocht yn dy kristlike skoalle fan 'e skepsis, de moralistyske boeken fan 'e âlden lêze, bygelyks fan Seneca en fan Epictetus, dan glimkje wy en fielle ús superieur en binne fol fan geheim ynsjoch en oersjoch, it komt op ús oan as prate in bern tsjin in âld man of in moaie jonge entûsjasteling tsjin La Rochefoucauld: wy kenne dat wat deugd is better! Lang om let ha wy lykwols dyselde skepsis ek op alle religieuze tastannen en prosessen lykas sûnde, berou, genede, hilliging tapast en de wjirm sa goed dolle litten dat wy no ek by it lêzen fan alle kristlike boeken itselde fiellen fan subtile superioriteit en heger ynsjoch ha: - wy kenne ek de religieuze fiellingen better! En it wurdt tiid om se goed te kennen en te beskriuwen, want de frommen fan it âlde leauwe stjerre ek út: - lit har byld en har type op syn minst foar de kennis behâlden bliuwe!

123.

Kennis mear as in middel. - Sûnder dy nije passy - ik doel op 'e passy foar kennis - soe de wittenskip ek befoardere wurde: de wittenskip is sûnder dy passy opwaakst en grut wurden. It goede leauwe yn 'e wittenskip, it foaroardiel sa geunstich foar de wittenskip dat ús steaten tsjintwurdich yn 'e besnijing hat (eartiids wie it de tsjerke), is der úteinliks op basearre dat dy absolute oanstriid en oantrún him sa komselden yn har oppenearre hat en dat wittenskip krekt net foar passy, mar foar tastân en "ethos" trochgiet. Ja, faak is wat 'amour-plaisir' om 'e kennis (nijgjirrigens) genôch, genôch is 'amour-vanité', bewenning deroan, mei it each op eare en brea, it is sels foar in protte lju genôch dat se mei in tefolle oan frije tiid oars neat dwaan kinne as lêze, sammelje, oarderje, obstrewearje, fierder fertelle: har "wittenskiplike driuw" is har ferfeling. Paus Leo de Tsiende hat ris (yn syn pauslik berjocht oan Beroaldus) de lof fan 'e wittenskip songen: hy tsjut wittenskip oan as de moaiste sier en de bêste reden ta grutskens yn ús libben, as in nommele taak yn goede en minne tiden; "dêrsûnder", seit er by einsluten, "soe al it minsklik ûndernimmen sûnder hâld wêze, - en sels dêrmei is alles ommers al feroarlik en ûnwis genôch!" Mar dy knap skeptyske paus ferswijt, lykas alle oare tsjerklike lofsprekkers fan 'e wittenskip, syn lêste oardiel yn dizzen. Kin men út syn wurden opmeitsje wat foar sa'n freon fan 'e keunst frjemdernôch is, dat er de wittenskip boppe de keunst set; by einsluten is it dochs net mear as in aardichheidsje, as er dêr net praat oer wat er heech boppe alle wittenskip set: oer de "iepenbierre wierheid" en oer it "ivige heil fan 'e siel", - wat lit er him yn ferliking dêrmei gelegen lizze oan sier, grutskens, libbenstaak, oan hâld yn it libben! "De wittenskip is in ding fan 'e twadde rang, net wat finaals, absolúts, gjin objekt fan passy", dat oardiel bleau yn 'e siel fan Leo benefter: it eigentlike kristlike oardiel oer de wittenskip! Yn 'e âldheid waarden wearde fan en erkenning foar de wittenskip beheind mei't sels ûnder it warberst jongfolk it bestribjen fan deugd foaropstie, en mei't se leauden dat se de kennis al de heechste lof jûn hiene at se dy huldigen as it bêste middel ta deugd. It is wat nijs yn 'e skiednis dat kennis mear wêze wol as in middel.

124.

Tsjin 'e kimen fan it ûneinige. - Wy ha it lân ferlitten en binne skipgongen! Wy ha ús brêgen efter ús ferbrând, - wat sei, wy ha it lân efter ús ôfbrutsen! Dat sa, skipke! Tink derom! Njonken dy is de oseaan, it is wier, hy brult net altyd, en bytiden leit er derhinne as side en goud en dreamerij oer it goede. Mar de oere sil komme datsto leare silst dat er ûneinich is en dat der neat skriklikers is as ûneinichheid. Oh, dy earme fûgel dy't him frij field hat en no tsjin 'e muorren fan dy finzenis oan stompt! Oe wee as de ûnwennigens fan it lân dy oerfalt, as soe dêr mear frijheid west ha, - en der is gjin "lân" mear!

125.

De dûme minske. - Ha jim net fan dy dûme minske grútsjen heard, dy't op ljochtskyndei in lantearne oanstuts, oer de merk rûn en oan ien trie wei âle: "ik sykje God! Ik sykje God!" - Mei't der krekt in smite folk byinoar stie dat net yn God leaude, waard der lûd om dy wurden lake. Is er dan poater, frege ien. Is er it paad kwyt as in bern, sei in oar. Of hâldt er him beskûl? Is er bang fan ús? Is er mei in skip mei? Nei it bûtenlân ta? - Sa âlen en laken se trochinoar hinne. De dûme minske kaam mei in sprong tusken har yn te stean en trochboarre har mei syn eagen. "Wêr dat God is?" rôp er, "dat sil ik jim sizze! Wy ha him deamakke, - jim en ik! Wy mei ús allen binne de moardner! Mar hoe ha wy dat dien? Hoe koene wy dy see leechdrinke? Wa joech ús de spûns dêr't wy de kimen mei útwisken? Wat ha wy dien doe't wy dy ierde fan har sinne losmakken? Wêr beweecht se har no hinne? Wêr bewege wy ús hinne? By alle sinnen wei? Falle wy net oan ien stik troch? En efterút, fansiden, foarút, alle kanten út? Is der noch in boppe en in ûnder? Doarmje wy net as troch in ûneinich neat? Komme ús net de siken fan 'e lege romte temjitte? Is it net kâlder wurden? Komt net hieltyd de nacht en mear nacht? Moatte der net lantearnen op ljochtskyndei opdien wurde? Hearre wy noch neat fan 'e lûden fan 'e deagravers dy't God begrave? Rûke wy noch neat fan 'e godlike steat fan ûntbining? - Goaden geane ek ta ûntbining oer! God is dea! God bliuwt dea! En wy ha him deamakke! Hoe treastgje wy ús, moardners boppe alle moardners? It hillichste en machtichste dat de wrâld besiet, is ûnder ús knyften deablet, - hoe spielle wy dat bloed fan ús ôf? Hok wetter wasket ús skjin? Hok soenoffer, hokke hillige festiviteiten sille wy útfine moatte? Is net de gruttens fan dy die te grut foar ús? Moatte wy net sels goaden wurde, wolle wy op syn minst har weardich lykje? Grutter die hat der nea net west, - en wa't nei ús op 'e wrâld komt, heart omwille fan dy die yn in hegere skiednis thús as alle skiednis oant no ta wie!" - Op dat stuit swijde de dûme minske efkes en eage it taharkjend laach oer: dy swijden lyksa en seagen him mei fernuvering oan. Lang om let smiet er syn lantearne op 'e grûn, dat dy spatte útinoar en it ljocht dôve. "Ik bin te betiid," sei er doe, "it is myn tiid noch net. Dit ûnbidich barren is noch ûnderweis en swalkjende, - it is de earen fan 'e minsken noch net binnen krongen. Wjerljocht en tonger moatte tiid ha, it ljocht fan 'e stjerren moat tiid ha, dieden moatte tiid ha, ek nei't se bedien binne, om sjoen en heard te wurden. Dizze die is noch likemin oan har ta as de fierste stjerren, - en doch ha se it sels dien!" - It ferhaal giet fierder dat de dûme minske dyselde deis yn ferskate tsjerken binnen krongen is en dêr oan syn 'Requiem eaternam deo' begûn. Ienris bûten en om ferantwurding frege, joech er hieltyd itselde antwurd: "Mar wat binne dizze tsjerken noch, at se net de grêven en tinkstiennen fan God binne?" -

126.
Mystike ferklearringen. - Mystike ferklearringen geane foar djip troch;de wierheid is dat se noch net iens oerflakkich binne.

127.
Gefolch fan 'e âldste religieuzens. - Eltse leechholle tinkt, de wil is it iennichste dat gefolgen teweibringt; it wollen is wat simpels, gewoanwei jûn, net ôfliedber, op himsels begryplik. Hy is derfan oertsjûge, as er wat docht, bygelyks in slach útfiert, dat hy it is dy't slacht, en dat er slein hat om't er slaan woe. Hy sjocht dêr hielendal gjin fraachstik, nee, it fiellen fan it wollen is foar him genôch, net allinnich om oarsaak en gefolch oan te nimmen mar ek om te leauwen de ferhâlding tussen dy twa te begripen. Fan it meganisme fan it barren en fan it komplekse subtile wurk dat dien wurde moat om ta in slach te kommen, lyksa fan it ûnfermogen fan 'e wil om sels mar it geringste part fan dat wurk te dwaan, wit er neat. De wil is foar him in magysk wurkjende krêft: it leauwen oan 'e wil as de oarsaak fan gefolgen is it leauwen oan magysk wurkjende krêften. No hat de minske fan âlds oeral dêr't er in barren seach yn in wil as oarsaak leaud en yn in wêzen mei in persoanlike wil dy't yn 'e eftergrûn wurksum is, - it begryp fan meganyske prosessen wie him alhiel frjemd. Mar om't de minske ûnbidige skoften lang allinne yn persoanen leaud hat (en net yn stoffen, krêften, saken en al sa), is it leauwen yn oarsaak en gefolch by him in basisleauwe wurden dat er oeral dêr't wat bart op tapast, - ek no noch ynstinktyf en as in atavisme fan in stokâld komôf. Oardielen lykas "gjin gefolch sûnder oarsaak", "alle gefolgen binne wer oarsaken" oppenearje har as ginneralisearringen fan folle beheindere oardielen: "dêr't in gefolch is, dêr is in wil", "gefolgen kinne allinnich by wollende wêzens foarkomme", "der is nea in suver gefolchleas ûndergean fan it wollen, mar al it ûndergean is in opfitering fan it wollen" (fan de die, ôfwar, wraak, ferjilding), - mar yn 'e oertiden fan it minskdom wiene dizze en jinge oardielen identyk, de earsten gjin ginneralisearringen fan 'e lêsten, mar de lêsten joegen in útlis fan 'e earsten. - Schopenhauer, mei syn oanname dat alles wat der is allinnich mar wat is dat wol hat in oerâlde mytology op 'e troan set; hy liket nea in analyse fan 'e wil besocht te hawwen, om't er yn 'e ienfâld en evidintens fan alle willen leaude, lykas alleman: - wylst wollen allinnich mar in sa goed ynsliten meganisme is dat it de obstrewearjende eagen benei ûntkomt. Dêrfoaroer stel ik dizze oardielen op: foarst, foar it ûntstean fan wil moat der in noflik of ûnnoflik idee oanwêzich wêze. Twad: dat in sterke oantrún as noflik of ûnnoflik ûnderfûn wurdt, is in saak fan it ynterpretearjende yntellekt, dat lykwols almeast sûnder ús bewitten wurket; en ien en deselde oantrún kin as noflik of ûnnoflik ynterpretearre wurde. Tred: allinnich by yntellektuele wêzens kin der sprake fan noflikens, ûnnoflikens en wil wêze; by de grutte mearderheid fan 'e organismen binne dy folslein ôfwêzich.

128.
De wearde fan it gebed. - It gebed is foar soksoartige minsken útfûn dy't eins nea út harsels tinzen ha en dy't in ferheffing fan 'e siel niet kenne of fernimme: wat moatte sokken op hillige plakken by alle wichtige gelegenheden fan it libben, dy't stiltme fereaskje en in soarte fan weardichheid? Sokken moatte op syn minst net steure, dêrom ha alle godstsjinststifters har yn har wiisheid de formule fan it gebed oanrikkemandearre, as in lange meganyske arbeid fan 'e lippen, keppele oan it ynspannen fan it ûnthâld en mei in allyksa fêste hâlding fan hannen en fuotten en eagen! Alsa meie se no lykas de Tibetanen hat "om mani padme hum" ûntelbere kearen wjerkôgje, of, lykas yn Benares, de namme fan 'e God Ram-Ram-Ram (en sa fierder, mei of sûnder graasje) op har fingers ôftelle: of Wishnu mei syn tûzen nammen, of Allah mei syn njoggenennjoggentig ropnammen earje: of se meie har fan 'e gebedsmole en de roazekrâns betsjinje, - de haadsaak is dat se mei dy arbeid in lang skoft dwaande holden wurde en in ferdraachlik oansjen biede: har soarte fan gebed is foar de fertuten fan 'e frommen útfûn, dy't tinzen en ferheffingen út harsels wei kenne. En sels dy ha har oeren fan wurgens dat in rige fan earbiedweardige wurden en klanken en in fromme meganyk har goeddocht. Mar oannommen dat sokke seldsume minsken - yn alle religys is de religieuze minske in útsûndering - har dan behelpe kinne: dy earmen fan geast kinne har net behelpe, en har it gebedsgerattel ferbiede is itselde as har de religy ûntkrije: lykas yn it protestantisme hieltyd dúdliker bliken docht. De religy wol fan sokken no ienris net mear as dat se har stilhâlde, wat eagen, hannen, skonken en lykfolhokker oare organen oanbelanget: dêrtroch binne se tydlik wat moaier en - lykje wat mear op minsken!

129.
Betingsten foar God. - "God sels kin net sûnder wize minsken bestean," hat Luther sein en mei rjocht en reden; mar "God kin noch minder sûnder ûnwize minsken bestean" - dat hat dy goeie Luther net sein!

130.
In nuodlik beslút. - It kristlik beslút om de wrâld ûnsjoch en min te finen hat de wrâld ûnsjoch en min makke.

131.
Kristendom en selsmoard. - It kristendom hat de langst nei selsmoard, dat op it momint fan syn ûntstean ûnbidige grut wie, ta in hefboom fan syn macht makke: it liet mar twa foarmen fan selsmoard ta, omklaaide dy mei de heechste wearde en de heechste hope en ferbea alle oare foarmen op in skriklike wize. Mar it martlerdom en de stadige selsûntfleizing fan 'e askeet wiene tastien.

132.
Tsjin it kristendom. - Tsjintwurdich beslist ús smaak tsjin it kristendom, net mear ús arguminten.

133.
Basale wierheid. - In ûnûntkombere hypteze, dêr't it minskdom hieltyd wer op weromfalle moat, is op 'en doer doch machtiger as it fanatykst leaude leauwe yn wat ûnwiers (lykas it kristlike leauwe). Op 'en doer: dat wol hjir sizze nei hûnderttûzen jier.

134.
De pessimisten as offer. - Dêr't in djippe ûnfrede oer it bestean de oerhân kriget, komme de gefolgen fan it grutte dieetflater, dêr't in folk him lang oan bekweadige hat, foar it ljocht. Sa is it wreidzjen fan it boeddisme (net it ûntstean derfan) foar in grut part teweibrocht troch it fiersten te faak en hast eksklusyf iten fan rys troch de Yndiërs en de dêrmei mankgeande algemiene ferslopping. Miskien is de eigentiidske Europeeske ûntefredenens te witen oan it feit dat ús kultuer earder, yn alle midsieuwen, troch de ynwurking fan Germaanske oanstriden op Europa, oan de drank ferslave wie: midsieuwen, dat wol sizze de alkoholfergiftiging fan Europa. - De Dútske ûnfrede mei it libben is yn essinsje winterkrupsje, ynbegrepen de effekten fan kelderlucht en giftige ûngassen yn Dútske wenromtes.

135.
Herkomst fan 'e sûnde. - Sûnde, sa't dat no oeral field wurdt dêr't it kristendom baas is of ea baas west hat: sûnde is in Joadske fielling en in Joadske útfining, en sjoen dizze eftergrûn fan alle kristlike moraliteit wie it kristendom der yndie op út om de hiele wrâld te "ferjoadskjen." Oant yn hokker graad dat yn Europa slagge is, kin it sekuerst ôflêzen wurde oan de graad fan frjemdens dy't de Grykske âldheid - in wrâld sûnder sûndefiellen - noch altyd foar ús belibjen hat, nettsjinsteande alle goede wil om dy wrâld benei te kommen en yn te liivjen, wil dêr't it hiele ginneraasjes en in protte treflike yndividuen net oan ûntbrutsen hat. "Allinnich asto berou hast, is God dij genedich" - dat is foar in Gryk grap en argewaasje tagelyk: hy soe sizze "soks meie slaven fielle". Dêr wurdt in machtige, mear as machtige en dochs wraaklustige ferûndersteld: syn macht is sa grut dat him ûnmooglik skea oandien wurde kin, behalve op it punt fan syn eare. Alle sûnde is in brek oan respekt, in 'crimen laesae majestatis divinae' (misdie fan majesteitsskeining) - en oars net! Wroeging, fernedering, josels yn it stof smite - dat is it earste en it lêste om syn genede te krijen: syn godlike eare herstelle dus! Oft mei de sûnde oars noch skea oanrjochte wurdt, oft in djip waaksend ûnk dêrtroch woartel sjitte kin, dat de iene minske nei de oare as in sykte oangrypt en smoart - dat lit dy earsuchtige oriëntaal yn 'e himel kâld: sûnde wurdt oan him begien, net oan it minskdom! - Wa't er syn genede skonken hat, dy skinkt er ek dy kâlde soargeleazens om de natuerlike gefolgen fan 'e sûnde. God en minskdom binne dêr sa bot skaat, sa tsjinoerinoar steld, dat tsjin de lêste eins net sûndige wurde kin, - alle dieden moatte inkeld op har boppenatuerlike gefolgen beoardield wurde: net op har natuerlike: dat wol it Joadske fiellen, dat al it natuerlike as it ûnweardige by útstek sjocht. De Griken dêrfoaroer wie de gedachte net frjemd dat ek de wandie wearde ha koe - sels it stellen, lykas by Prometheus, sels it ôfslachtsjen fan fee as utering fan in dwylsinnige ôfgeunst, lykas by Ajax:: se ha yn har behoefte om de wandie wearde ta te dichtsjen en yn te liivjen, de trageedzje útfûn, - in keunst en in nocht dy't de Joad, nettsjinsteande al syn dichterstalint en oanstriid ta it ferhevene, yn djipste wêzen frjemd bleaun is.

136.
It útferkarde folk. - De Joaden, dy't harsels tusken de oare folken as it útferkarde folk beskôgje, en dat om't se tusken dy folken it morele sjeny binne (trochdat se bysteat wiene om de minske yn harsels djipper te ferachtsjen as lykfolhokker folk) - de Joaden fine yn har godlike monarch en hillige itselde genoegen as de Frânske adel yn Loadewyk de Fjirtjinde. Dy adel hie him al syn macht en selsbestjoer ôfnimme litten en wie ferachtlik wurden: om dat net te fiellen, om dat ferjitte te kinnen, wie in keninklike glâns en blâns nedich, in keninklike autoriteit en machtsfiellen sûnder gelikensens, - dêr't allinnich de adel tagong ta hie. Mei't se har neffens dat foarrjocht ta de hichte fan it hof ferheften en dêrwei alles dêrûnder as ferachtlik seagen, kamen se oer alle argewaasje fan it gewisse hinne. Sa tuorken se mei opsetsin de toer fan 'e keninklike macht hieltyd fierder yn 'e wolkens op en ferbrûkten dêrmei de lêste boustiennen fan 'e eigen macht.

137.
Metafoarysk sein. - In Jezus Kristus wie allinnich yn in Joadsk lânskip mooglik - ik bedoel yn sa'nent dêr't almaroan de tsjustere en ferhevene tongerwolke fan 'e grymjende Jehova hong. Dêr allinnich waard it komseldene hommelse trochbrekken fan in inkelde sinnestriel troch de gryslike, algemiene en oanhâldende dei-nacht as in wûnder fan "leafde" field, as de striel fan 'e meast ûnfertsjinne "genede". Dêr allinnich koe Kristus fan syn reinbôge en syn himelsljedder dreame, dêr't God lâns nei de minsken del gie; op alle oare plakken wie it kleare wetter en de sinne tefolle regel en saak fan al-den-dei.

138.
It fersin fan Kristus. - De stifter fan it Kristendom miende, neat lijden de minsken sa alderferskuorrendst oan as har sûnden: - dat wie syn fersin, it fersin fan him, dy't him sûnder sûnde fielde, dy't op dat punt ûnderfining brek wie! Sa waard syn siel fol fan dat wûnderlik, fantasyfol erbarmen dat in need gou dy't sels by syn folk, de útfiners fan 'e sûnde, selden in grutte need wie! -
De kristenen begriepen lykwols mar al te goed hoe't se har master neitiids gelyk jaan koene en meitsje fan syn fersin in hillige "wierheid".

139.
Kleur fan 'e sterke emoasjes. - Karakters lykas dat fan 'e apostel Paulus ha foar de sterke emoasjes it kwea-each; se leare dêr allinnich it snústerige, ferdraaiende en hertbrekkende fan kennen, - har oantrún en ideaal is dêrom it fergriemen fan 'e sterke emoasjes: it godlike sjogge se as it folslein kein wêzen fan datoangeande. Hiel oars as by Paulus en de Joaden is oantrún en ideaal fan 'e Griken om de sterke emoasjes te wurdearjen, te ferheffen, te ferguldzjen en te fergodlikjen: blykber fielden se har yn 'e greep fan sterke emoasjes net allinnich lokkiger, mar ek keiner en godliker as oars. - En de kristenen dan? Woene se op dat punt Joaden wurde? Binne se it miskien wurden?

140.
Te Joadsk. - Doe't God in objekt fan leafde wêze woe, hie er daalks it rjochtsprekken en de rjochtfeardichheid opjaan moatten: - in rjochter,en sels in genedige rjochter, is gjin objekt fan leafde. De stifter fan it kristendom fielde dat net fyn genôch oan, - as Joad.

141.
Te oriintaalsk. - Hoe no? In god dy't fan 'e minsken hâldt, op betingst dat se yn him leauwe, en dy't swart sjocht en driicht as ien net yn dy leafde leaut! Hoe no? In leafde mei klausules is wat in almachtige god fielt! In leafde dy't sels net it kniesde hoarntsje en de oplôge wraaksucht de baas wurden is! Hoe oriintaalsk is dat allegear! "Oft ik dy leafha, wat giet dij dat oan?" is al in ôfdwaande krityk op it hiele kristendom.

142.
Rûkersguod. - Boedda seit: "flaaikje dyn woldogger net!" Sis dy spreuk ris yn in kristlike tsjerke: - hy hellet daalks alle kristlike stank út 'e lucht.

143.
Grutste nut fan it polyteïsme. - Dat it yndividu syn eigen ideaal foar himsels opstelt en dêr syn wet, syn wille en syn rjochten op basearret, - dat wie oant no ta wol de kolossaalste fan alle minsklike fersinnen en ôfgoaderij by útstek; yndie ha de pear lju dy't dat weagen altyd foar harsels in ekskús nedich hân, en dat wie ornaris: "net ik! Net ik! Mar in god troch my!" De wûnderlike keunst en krêft en skep goaden - it polyteïsme - wie it, dêr't dy driuw him útwierje koe, dêr't er himsels himmel makke, folslein, eal: want oarspronklik wie it in lytse en fulgêre driuw, besibbe oan 'e eigensinnigens, de dôfhûdigens en de oergeunst. Wês fijân fan dy driuw ta it eigen ideaal: dat wie eartiids de wet fan alle seedlikheid. Doe wie der noch mar ien noarm: "de minske" - en alle folken leauden stik foar stik dat se dy iene en lêste noarm hiene. Mar boppe har en bûten har, yn in fiere boppewrâld, mocht in meartal fan noarmen sjoen wurde: de iene god wie net de ûntkenning of mislediging fan de oare! Dêr stiene de lju harsels foar it earst yndividuen ta, dêr earden se foar it earst it rjocht fan yndividuen. De útfining fan goaden, helden en uberminsken fan alderhanne slach, likegoed as fan dwergen, feeën, sintauren, satyrs, demoanen en duvels wie de ûnskatbere foaroefening foar de rjochtfeardiging fan 'e selssucht en it selsbestjoer fan it yndividu: de frijheid dy't de lju in god foar oare goaden oer tastiene, joegen se by einsluten ek oan harsels foar wetten en seden en buorlju oer. It monoteïsme dêrfoaroer, dy starre konsekwinsje fan 'e leare fan in normaalminske - dus it leauwe yn in normaalgod, dêr't allinnich mar falske leagengoaden njonken besteane - wie faaks it grutste gefaar foar it minskdom oant no ta: dêr wankte in foartidige stilstân, dy't, safier as wy sjen kinne, de measte oare diersoarten al lang berikt ha; dy leauwe allegear yn in normaaldier en ideaal foar har soarte en ha de seedlikheid definityf yn fleis en bloed oerset. Yn it polyteïsme wie de frijgeasterij en de multigeasterij fan 'e minske foarbebakt: de krêft om josels nije en eigen eagen te skeppen en hieltyd wer nije en noch eigener: dat der tusken de dieren allinnich foar de minske gjin ivige kimen en perspektiven wêze sille.

144.
Godstsjinstoarloggen. - De grutste stap foarút fan 'e massa's oant no ta wie de godstsjinstoarlog: want dy bewiist dat de massa dermei begûn is en behannelje begripen mei earbied. Godstsjinstoarloggen ûntsteane pas, as troch de subtilere strideraasjes fan sekten it algemiene ferstân subtiler wurden is: dan wurdt sels it rosmos fernimstich en nimt details serieus, ja achtet it mooglik dat it "ivige heil fan 'e siel" fan lytse ûnderskiedingen tusken begripen ôfhingt.

145.
Gefaar fan 'e fegetariërs. - De algemiene ûnbiedige nocht oan reizgjen trúnt oan ta it brûken fan opium en narkotika, allyk sa't de algemiene ûnbiedige nocht oan ierpels ta it brûken fan brandewyn oantrúnt - : mar sa'n nocht trúnt ek oan, in subtiler effekt, ta wizen fan tinken en fiellen dy't narkotysk wurkje. Dêrmei strykt dat de begeunstigers fan narkotyske tink- en fielwizen, lykas dy Yndyske learmasters, krekt in dieet oanpriizgje en ta wet fan 'e massa's meitsje wolle dat suver fegetarysk is: se wolle sa in behoefte oproppe en sterker meitsje dy't hja befredigje kinne.

146.
Dútske hoop. - Lit ús dochs net ferjitte dat nammen fan folken ornaris skelwurden binne. De Tartaren binne bygelyks neffens har namme "de hûnen": dy krigen se fan 'e Sinezen. De "Dútskers": dat betsjut oarspronklik "de heidenen": sa neamden de Gothen nei har bekearing de grutte kliber fan net dope stamsibben, nei oanlieding fan har oersetting fan 'e Septuaginta, dêr't de heidenen mei it wurd oantsjut wurde dat yn it Gryksk "de folken" betsjut: sjoch mar yn Ulfilas. - It is noch altyd mooglik dat de Dûtskers neitiids fan har âlde skelnamme in earenamme meitsje, mei't se it earste ûnkristlike folk fan Europa wurde soene: in grutte oanlis dêrfoar siert har neffens Schopenhauer. Dan soe it wurk fan Luther syn bekroaning fine, dy't it har learde en wês ûnroomsk en sis: "hjir stean ik! Ik kin net oars!" -

147.
Fraach en antwurd. - Wat nimme wylde folken no it earst fan de Europeanen oer? Brandewyn en kristendom, de Europeeske narkotika. - En wêr geane se it gaust oan te'n ûnder? - De Europeeske narkotika.

148.
Dêr't de reformaasjes ûntsteane. - Yn 'e tiid fan it grutste tsjerklik ferdjer wie yn Dútsklân de tsjerke it minst ferdoarn: dêrom ûntstie dêr de reformaasje, as teken dat allinnich it begjin al fan it ferdjer as net te fernearen field waard. Navenant wie der nammentlik gjin folk ea sa kristlik as de Dútskers yn 'e tiid fan Luther: har kristlike kultuer wie krekt ree, en blossemje mei in hûndertfâldige bloeipracht, - noch mar ien nacht wie brek; mar krekt dy brocht de stoarm, dy't oan alles in ein makke.

149.
Mislearjen fan 'e reformaasjes. - It pleitet foar de hegere kultuer fan 'e Griken sels yn betreklik resinte tiden dat meardere kearen it besykjen en stiftsje nije Grykske religys op 'e non rûn is; it pleitet foar it idee dat der al ier in massa yndividuen fan ûngelikense aard yn Grikelân wie, waans ûngelikense neden net mei ien resept fan leauwe en hope ôfdien wurde koe. Pythagoras en Plato, faaks ek Empedokles en folle earder al de orfyske dwepers, wiene derop út en stiftsje nije religys; en de twa earsten ha sokke wiere godstsjinststifterssielen en -talinten, dat men jin oer har mislearjen net genôch fernuverje kinne: se brochten it likegoed mar ta sekten. Alle kearen dat de reformaasje fan in hiel folk mislearret en allinnich sekten de kop opstekke, mei men konkludearje dat it folk al in protte ûngelyks yn him hat en fan 'e groffe keppelynstinkten en de moraliteit fan 'e seden begjint los te kommen: in signifikante sweeftastân dy't trochstrings as sedeferfal en korrupsje beslantere wurdt: wylst it it rypjen fan it aai en it deunbye tebrekken fan 'e aaidop oankundiget. Dat Luthers reformaasje yn it Noarden slagge is in teken dat it Noarden by it Suden fan Europa efterbleaun wie en noch frij iensoartige en ienkleurige behoeften hie; en der hie neat gjin ferkristliking fan Europa west, as net de kultuer fan 'e âlde wrâld fan it Suden stadichoan troch in boppemjittige byminging fan Germaansk barbarebloed barbarisearre en har kultureel oerwicht kwytrekke wie. Namste algemiener en absoluter in yndividu of it idee fan in yndividu ynfloed ha kin, namste lyksoartiger en needriger moat de massa wêze dy't beynfloede wurdt; wylst tsjinstribjen ynderlike tsjinbehoeften ferriedt, dy't har ek befredigje en trochsette wolle. Oarsom mei altyd ta in wurklik hege kultuer konkludearre wurde, as machtige en hearsksuchtige natueren mar in geringe en sektaryske ynfloed ha: dat jildt ek foar de yndividuele keunsten en mêden fan kennis. Dêr't hearske wurdt, binne massa's: dêr't massa's binne, is in behoefte nei slavernij. Dêr't slavernij is, binne mar in bytsje yndividuen en dy ha de keppelynstinkten en it gewisse tsjin.

150.
Ta de krityk fan 'e hilligen. - Moatte jo dan, om in deugd te hawwen, dy krekt yn syn botste foarm ha wolle? - Lykas de kristlike hilligen ha woene en nedich hiene: as sokken dy't it libben allinnich ferdroegen mei de gedachte dat elkenien by it sjen fan har deugd yn 'e besnijing fan selsferachting rekke. In deugd mei sa'n effekt neam ik lykwols bot.

151.
Oer de oarsprong fan 'e religy. - It metafysyk ferlet is net de oarsprong fan 'e religys, lykas Schopenhauer ha wol, mar net mear as in neikommerke dêrfan. Under de hearskippij fan religieuze tinzen binne de lju oan it tinkbyld fan in "oare (efter, ûnder, boppe) wrâld" bewend rekke en fielle by de ûndergong fan 'e religieuze waan in ûnbehaachlike leechte en gemis, - en no waakst út dat fiellen wer in "oare wrâld", mar no allinnich mar in metafysyske en gjin religieuze mear. Dat lykwols dat yn ûnheuglike tiden alderearst it paad nei de oanname fan in "oare wrâld" wiisde, wie net in driuwfear en ferlet, mar in fersin yn 'e útlis fan beskate natuerbarrens dêr't it yntellekt mei oanklaud siet.

152.
De grutste feroaring. - De beljochting en de kleuren fan alle dingen binne oars wurden! Wy begripe net mear alhiel, hoe't de âlde minsken it deunbyste en meast foarkommende ûnderfûnen, - bygelyks de dei en it wekker wêzen: trochdat de âlden yn dreamen leauden, hie it wekkere libben oare beljochtingen. En allyksa it hiele libben, mei de wjerkeatsing fan 'e dea en syn betsjutting: ús "dea" is in hiel oare dea. Alle belibjen hie in oar ljocht, want der glânsde in god trochhinne; alle beslissingen en ferwachtingen oangeande de fiere takomst allyksa: want der wiene orakels en geheime winken en it leauwe oan foarsizzingen. "Wierheid" waard oars ûnderfûn, want de waansinnige koe doedestiids foar it mûlstik dêrfan trochgean, - wat ús kjel makket of oan it laitsjen makket. Alle ûnrjocht wurke oars en fielde oars: want der wie frees foar in godlike ferjilding en net allinnich mar foar in boargerlike straf en ûntearing. Wat wie bliidskip yn in tiid dat der yn 'e deale en de ferlieder leaud waard! Wat de hertstocht doe't de lju de demoanen deunby gluorkjen seagen! Wat de filosofy doe't twifel as in sûndefal fan 'e slimste soarte field waard, en eins as misdie tsjin 'e ivige leafde, as mistrouwen rjochte op alles dat goed, heech, kein en begrutsjend wie! - Wy ha de dingen nij kleure, wy skilderje der hieltyd op fierder, - mar wat kinne wy ynearsten tsjin 'e kleurepracht fan dy âlde masteresse! - Ik bedoel it âlde minskdom.

153.
Homo poeta. - "Ik sels, dy't mei myn eigenste hannen dizze trageedzje fan trageedzjes makke, foar sa fier at er klear is; ik, dy't de knoop fan 'e moraal foar it earst mei it bestean ferknotte en sa strak oanluts dat inkeld in god him losmeitsje kin, - sa wol Horatius it ommers ha! - ik sels ha no yn it fjirde bedriuw alle goaden ombrocht, - út moraliteit! Wat sil no it fyfte wurde! Wêr noch in tragyske ûntknoping weihelje! - Moat ik hinnegean en lit in komyske ûntknoping yn my omgean?"

154.
Ungelikense nuodlikens fan it libben. - Jim witte neat net wat jim belibje, jim rinne as dronken troch it libben en falle út en troch by in treppen del. Mar, troch dy dronkenens, brekke jim jim dêrby de skonken net: jim spieren binne te slop en yn jim holle is it te tsjuster as dat jim de stiennen fan dy treppen te hurd fine soene, lykas wy dy't oars binne! Foar ús is it libben in gruttere nuodlikheid: wy binne fan glês - oe wee as wy ús stompe! En alles is ferlern, as wy falle!

155.
Wat ús mist. - Wy hâlde fan de grutte natuer en ha him ûntdutsen: dat komt om't yn ús hollen de grutte minsken misse. Oarsom de Griken: har natuerbelibjen is oars as uzes.

156.
De ynfloedrykste. - Dat in minske syn tiid yn alleding tsjinwar jout, him by de doar opheint en ta ferantwurding ropt, dat moat wol ynfloed ha! Oft er it wol, makket net út; dat er it kin, is it punt fan belang.

157.
Mentiri. - Tink derom! - Hy sint op wat om: aansen sil er in leagen klear ha. Dat is in trep fan kultuer dêr't hiele folken op stien ha. Tink ris ta wat de Romeinen mei 'mentiri' útdrukten!

158.
Unnoflike eigenskip. - Fyn alleding mar djip - dat is in ûnnoflike eigenskip: dy makket dat ien de eagen hieltyd ynspant en by einsluten altyd mear fynt as er winske hie.

159.
Alle deugden ha har tiid. - Wa't tsjintwurdich ûnbûchsum is, kriget troch syn reedlikheid gauris lijen mei syn gewisse: want de ûnbûchsumheid is de deugd fan in oar tiidrek as de reedlikheid.

160.
Yn 'e omgong mei deugden. - Ien kin ek foar in deugd oer ûnweardich en fluensk wêze.

161.
Oan de leafhawwers fan tiid. - De fuortrûne pryster en de frijlittene finzene lûke hieltyd gesichten: wat se wolle is in gesicht sûnder ferline. - Mar ha jim alris minsken sjoen dy't witte dat de takomst him yn har gesicht spegelet en dy't sa hoflik foar jim binne, jim leafhawwers fan "tiid", dat se in gesicht sûnder takomst lûke? -

162.
Egoisme. - Egoisme is de perspektivistyske wet fan 'e ûnderfining, dêrneffens skynt it deunbyste grut en dreech: wylst neigeraden de fierte alleding yn grutte en gewicht ôfnimt.

163.
Nei in grutte oerwinning. - It moaiste oan in grutte oerwinning is dat dy de oerwinner de freze foar in delslach ûntnimt. "Wêrom ek net ris de slach ferlieze?" seit er tsjin himsels, " ik bin der no rikernôch foar."

164.
Dy't rêst sykje. - Ik werken de geasten dy't rêst sykje oan de mannichte tsjustere dingen dy't se om har hinne delsette: dy't sliepe wol makket syn keamer tsjuster of krûpt yn in hoale. - In tip foar harren dy't net witte wat se eins it meast sykje en it witte wolle soene!

165.
Oer it lok fan ûntsizzing. - Wa't him wat yngeand en foar in lang skoft ûntseit, sil, as er datselde tafallich wer ris oantreft, hast tinke, hy hat it ûntdutsen - en wat in lok is der foar alle ûntdekkers! Lit ús tûker wêze as de slangen, dy't te lang yn deselde sinne lein ha.

166.
Hieltyd yn ús eigen selskip. - Al dat neffens myn aard is, yn natuer en skiednis, praat tsjin my, priizget my, trúnt my oan, treastget my - : it oare hear ik net of ik ferjit it daalks. Wy binne hieltyd allinnich yn ús eigen selskip.

167.
Misantropy en leafde. - Ien seit allinnich dan dat er de minsken ba is, as er har net mear ferdouwe kin en der doch noch de mage fol fan hat. Misantropy is it gefolch fan in al te begearige minskeleafde en "minskefretterij", - mar, wa hiet dy ek en swolgje minsken troch as oesters, prins Hamlet?

168.
Oer in sike. - "It liket mar min mei him!" - Wat is der mis? - "Hy lijt oan 'e begearte en wurd priizge, en fynt dêr mar neat te iten foar." - Unbegryplik! Hiele wrâld jout him hulde, en se drage him net allinnich op hannen, mar ek op 'e tonge! - "Ja, hy hat gjin goede earen foar de lof. Lovet in freon him, dan heart it him as lovet dy himsels; lovet in fijân him, dan heart it him as wol dy dêrfoar love wurde; loovje de oaren him by einsluten - der binne neat net safolle oer, sa romroft is er! - dan mislediget it him dat se him net as freon of fijân ha wolle; hy is dan gewoan en sis: wat kin my ien skele, dy't sels noch foar my oer de rjochtfeardige spylje kin!"

169.
Iepenlike fijannen. - Dapperens foar de fijân oer is wat aparts: dêrmei kin ien noch altyd in leffert wêze en in besluteleaze tiisholle. Sa oardielde Napoleon oangeande de "dapperste minske", dy't him bekend wie, Murat: - en dêrút blykt, dat in protte lju net sûnder iepenlike fijannen kinne, om har ta har deugd, har manlikens en fleurichheid te ferheffen.

170.
Mei de kliber. - Hy rint oant no ta mei de kliber mei en is har lofsprekker: mar op in dei sil er har tsjinstanner wêze! Want hy folget har mei't er leaut dat syn loaiens dêr fertuten fan hat: hy har noch net ûnderfûn dat de kliber net loai genôch is foar him! Dat dy hieltyd fierder foarút wrot! Dat dy it gjinien tastiet en bliuw stilstean! - En hy bliuwt sa graach stilstean!

171.
Rom. - As de tankberens dy't in protte lju foar ien fielle alle skamte fan him smyt, dan ûntstiet de rom.

172.
De smaakbedjerder. - A.: "Do bist in smaakbedjerder, - dat wurdt oeral sein!" B.: "Jawis! Ik bedjer elkenien de smaak foar syn partij: - dat ferjout my gjin partij.

173.
Djip wêze en djip skine. - Wa't wit dat er djip is, docht writen om klearrichheid; wa't foar de kliber djip skine wol, docht writen om tsjusterens. Want de kliber hâldt alles foar djip dêr't se de grûn net fan sjen kinne: se binne sa bang en geane mei sa'n wjeraksel it wetter yn.

174.
Fansiden. - De parlementêre demokrasy, dat wol sizze de iepenbiere tastimming en kies tusken fiif politike útgongspunten, besjerpsmart in mannichte fan sokken dy't graach selsstannich en yndividueel skine en foar har mieningen fjochtsje wolle soene. By einsluten is it lykwols likefolle oft de keppel ien útgongspunt oplein is of dat der fiif tastien binne. - Wa't fan 'e fiif iepenbiere útgongspunten ôfwykt en fansiden stapt, hat altyd de hiele keppel tsjin.

175.
Oer de redenrikens. - Wa hie oant no ta de meast oertsjûgende redenrikens? De grutte trom: en sa lang as de keningen dy noch yn 'e macht ha, binne hja noch altyd de bêste sprekkers en folksmenners.

176.
Meilijen. - Dy earme regearjende foarsten! Al har rjochten binne tsjintwurdich ynienen yn oanspraken feroare, en al dy oanspraken klinke al gau as heech-yn-'e-hollichheden. En at se mar "wy" sizze of "myn folk", dan gnysket it âlde, sinyske Europa al. Wier, in opperseremoanjemaster fan 'e moderne wrâld soe har net by in soad seremoanjes belûke; miskien soe er dekretearje: "les soeverains rangent aux parvenus."

177.
Ta "foarming en ûnderwiis." - Yn Dútsklân mist de hegere minske ien grut middel ta foarming: it laitsjen fan hegere minsken; dy laitsje net yn Dútsklân.

178.
Ta de morele ferljochting. - Praat de Dútskers har Mefistofeles út 'e holle: en har Faust allyk. It binne twa morele foaroardielen tsjin 'e wearde fan 'e kennis.

179.
Tinzen. - Tinzen binne de skaden fan ús ûnderfiningen, - altyd tsjusterder, leger, simpeler as dyen.

180.
De goede tiid foar de frije geasten. - De frije geasten feroarloovje har ek foar de wittenskip oer noch har frijheden - en ynearsten wurdt dat ek tastien, - sa lang as de tsjerke noch oerein stiet! - Yn sa fier is it no de goede tiid foar harren.

181.
Neirinne en foaroprinne. - A: "Fan dy beide sil de ien hieltyd neirinne, de oar hieltyd foaroprinne, wêr't it lot har ek hinne bringt. En dochs stiet de earste boppe de twadde, yn deugd en yn geast!" B: "En dochs? En dochs? Dat is praat foar oaren; net foar my, net foar ús! - Fit secundum regulam." ()

182.
Yn 'e iensumens. - Dy't allinnich libbet, sprekt net te lûd, skriuwt ek net te lûd: want dy is bang foar de holle wjerklang - de krityk fan 'e nimf Echo. - En alle stimmen klinke oars yn 'e iensumens!

183.
De muzyk fan 'e bêste takomst. - De foarste muzisy soene foar my wêze dy't inkeld mar de treurichheid fan it djipste lok koene, en gjin inkelde treurichheid oars: sokken wiene der oant no ta net.

184.
Rjochtfeardichheid. - Jin leaver bestelle litte as fûgelferskrikkers om jin hinne te hawwen - dat is myn smaak. En it is ûnder alle omstannichheden in kwestje fan smaak - en mear net!

185.
Earm. - Hy is no earm: mar net om't alles him ôfnommen is, mar om't er alles weismiten hat: - wat docht it him? Hy is deroan bewend te finen. - De earmen binne it, dy't syn frijwillige earmoed ferkeard begripe.

186.
Gjin goed gewisse. - Alles wat er no docht, is gewoan goed en fatsoenlik - en dochs hat er der gjin goed gewisse by. Want it bûtengewoane is syn opjefte.

187.
It misledigjende yn 'e foardracht. - Dy keustner mislediget my troch hoe't er syn ynfallen, syn poerbêste ynfallen, foardraacht: sa breed en oerdreaun, en mei sokke groffe keunstgrepen om jin mar te oertsjûgjen, as spruts er mei it plebs. Wy binne altyd nei it skoftke dat wy oan syn keunst joegen, as "yn ferkeard selskip."

188.
Arbeid. Hoe nei is ek de liddichste fan ús de arbeid en de arbeider! De keninklike hoflikheid yn 'e wurden "wy binne allegearre arbeiders" soe noch ûnder Loadewyk de Fjirtjinde in stealtsje fan synisme en ûnfatsoen west ha.

189.
De tinker. - Hy is in tinker: dat wol sizze, hy hat de feardichheid en fetsje de dingen ienfâldiger op as dat se binne.

190.
Tsjin dy't priizgje. - A: "Men wurdt allinnich troch jins gelikensen priizge!" B: "Ja! En wa't dy priizget, seit tsjin dy: do bist myn gelikense!"

191.
Tsjin mannige ferdigening. - De meast perfide manier om in saak skea te dwaan is, ferdigenje him mei opsetsin mei ferkearde arguminten.

192.
De goedmoedigen. - Wat ûnderskiedt dy goedmoedigen, dy't bylkje fan it wolwollen, fan oare minsken? Se fielle har yn 'e oanwêzichheid fan in nij persoan goed en binne gau op him fereale; se binne him dêr tankber foar, har earste oardiel is "dy befalt my". By har komme neiinoar: de winsk en eigenje oan (se jouwe har suver gjin rekkenskip fan 'e wearde fan 'e oar), flugge oaneigening, blidens om it besit en hanneljen te'n geunste fan 'e oaneigene persoan.

193.
De grap fan Kant. - Kant woe op in wize dy't "hiele wrâld" oanstjit joech bewize dat "hiele wrâld" gelyk hie: - dat wie de geheime grap fan dy siel. Hy skreau tsjin 'e learden te'n geunste fan it folksoardiel, mar foar de learden en net foar it folk

194.
De "iepenhertige". - Alle kâns dat dy persoan hieltyd op grûn fan ferswijde redenen hannelet: want hy hat altyd in reden klear om te jaan en rint der benei mei te keap.

195.
Om te laitsjen! - Sjoch ris! Sjoch ris! Hy rint by de minsken wei - : dy folgje him lykwols, om't er foar har út rint, - sa lyk binne se keppeldieren!

196.
Grinzen fan ús hearsintúch. - Men heart allinnich de fragen dy't men bysteat is te beanderjen.

197.
Foarsichtich dêrom! - Neat diele wy sa graach mei oaren as it segel fan geheimhâlding - ynklusyf wat derûnder sit.

198.
Grutsk en brûkel. - Dy't grutsk is wurdt sels fan dy't him foarút helpe noch brûkel: hy sjoch grimich nei de hynders foar syn wein.

199.
Goederjouskens. - Goederjouskens is by rikelju faak net mear as in soarte fan skrutelens.

200.
Laitsjen. - Laitsjen wol sizze: nocht oan ûnnocht, mar mei in goed gewisse.

201.
Byfal. - Yn 'e byfal is altyd in stik leven, sels yn 'e byfal dy't wy ússels jouwe.

202.
In trochjeier. - Hy hat noch net dy rikemansearmoed, dy't syn hiele skat al ris neiteld hat, - hy jaget syn geast dertroch mei it ûnferstân fan 'e trochjeister natoer.

203.
Hic niger est. - Hy hat ornaris gjin tinzen, - mar by útsûndering komme der minne tinzen by him op.

204.
De bidler en de hoflikens. - "Men is net ûnhoflik as men mei in stien op 'e doar kloppet dy't gjin belle hat" - tinke bidlers en needlijers fan alderhanne slach; mar gjinien is it mei har iens.

205.
Ferlet. - It ferlet giet troch foar de oarsaak fan it ûntstean: yn wurklikheid is it faak mar in effekt fan it ûntstiene.

206.
By rein. - It reint, en ik tink oan 'e earme minsken dy't no byinoar krûpe, mei al har soargen en sûnder dat se wend binne dy foar har te hâlden, dus alleman ree en mei de goede wil om de oar sear te dwaan en himsels ek by min waar in jammerdearlike soarte fan wolfiellen te jaan. - Dat, dat allinnich is de earmoed fan 'e earmen!

207.
De oergeunstige. - Dat is in oergeunstige, - dy moat men gjin bern tawinskje; hy soe oergeunstich op har wêze, om't er gjin bern mear wêze kin.

208.
Grut man! - Dat ien "in grut man" is, wol noch net sizze dat er in man is; miskien is er mar in knaap, of in kameleon fan alle jierren, of in behekst wyfke.

209.
In manier fan nei redenen te freegjen. - Der is in manier om ús nei redenen te freegjen, dat wy net allinnich ús bêste redenen ferjitte, mar ek in tsjinnichheid en wjeraksel tsjin alle redenen yn ús opkommen fielle: - in hiel dom meitsjende manier fan freegjen en echt in keunstgreep fan tirannike minsken!

210.
Mjitte yn 'e warberens. - Men moat de warberens fan jins heit net oerbiede wolle - dêr wurdt men siik fan.

211.
Geheime fijannen. - Der in geheime fijân op nei hâlde - dat is in lúkse dêr't sels de moraliteit fan hege geasten ornaris net rikernôch foar is.

212.
Jin net misliede litte. - Syn geast hat gjin goede manieren, hy is hastich en stammeret almaroan fan ûngeduld: sa aant men amper yn hokker siel fan lange azem en brede boarst as er tahâldt.

213.
It paad nei it lok. - In wize frege in nar wat it paad nei it lok wie. Dy joech sûnder ferlet beskie, lykas ien dy't it paad nei de deunbyste stêd frege wie: "Bewûnderje dysels en libje op 'e strjitte!" "Ho," rôp de wize, " fregest tefolle, it is al genôch en bewûnderje dysels!" De nar andere: "Mar hoe kin men hieltyd bewûnderje, sûnder hieltyd te ferachtsjen?"

214.
It leauwe makket sillich. - De deugd jout allinnich lok en in soarte fan sillichheid oan dy't goed leauwe yn har deugd: - mar net oan dy subtilere sielen, dy har deugd bestiet út in djip mistrouwen tsjin harsels en alle deugd. By einsluten makket dêr ek "it leauwe sillich!" - En tink derom, net de deugd!

215.
Ideaal en stof. - Jo ha in foarnaam ideaal foar eagen: mar binne jo ek in sa foarname stien, dat út jo in goadebyld boud wurde mei? En is sûnder dat - al jo arbeid gjin barbaarske byldhouwerij? In belasterjen fan jo ideaal?

216.
Gefaar yn 'e stim. - Ien mei in tige hurde stim yn 'e kiel is hast net bysteat en tink subtile dingen.

217.
Oarsaak en gefolch. - Foar it gefolch wurdt oan oare oarsaken leaud as nei it gefolch.

218.
Myn antypaty. - Ik hâld net fan minsken dy't, om überhaupt in effekt te feroarsaakjen, útinoar spatte moatte as bommen, en yn dy har deunbyens men hieltyd faai stiet en ferlies hommels it gehoar - of noch mear.

219.
Doel fan 'e straf. - De straf hat as doel en meitsje better wa't straft, - dat is de lêste taflecht foar de ferdigeners fan 'e straf.

220.
Offer. - Offer en opoffering tinke de offerdieren oars oer as de taskôgers: mar dy ha se fan âlds nea oan it wurd komme litten.

221.
Jamske fâlden. - Heit en soan slagge ûnderinoar folle mear yn 'e jamske fâlden as mem en dochter.

222.
Dichter en liger. - De dichter sjocht yn 'e liger syn twillingsbroer, dy't er de molke foar de noas weidronken hat; sa is dy jammerdearlik bleaun en hat it net iens ta it goede gewisse brocht.

223.
De sintugen as helpgeastliken. - "Men hat de eagen ek om te hearren" - sei in âld bychtfaar, dy't dôf waard; "en ûnder de blinen is kening wa't de langste earen hat."

224.
Krityk fan 'e dieren. - Ik bin bang, de dieren beskôgje de minske as in wêzen oan har gelyk, dat op alderfaaiste wize it sûne diereferstân ferlern hat, - as it dwylsinnige dier, as it laitsjende dier, as it skriemende dier, as it ûnloksillige dier.

225.
De natuerliken. - "It kwea hat altyd it grutte effekt oan syn kant hân! En de natuer is kwea! Lit ús dus natuerlik wêze!" - Dat beslute temûk de grutte effektbejeiers fan it minskdom, dy't mar al te faak ta de grutte minsken rekkene binne.

226.
De mistrouwigen en de styl. - Wy sizze de sterkste dingen sljocht en rjocht, oannommen dat wy minsken om ús hinne ha, dy't yn ús sterkens leauwe: - sa'n omjouwing wouteret de "ienfâld fan styl" op. De mistrouwigen sprekke empatysk; it mistrouwen makket empatysk.

227.
Mis tocht, mis tocht. - Hy hat himsels net yn 'e macht: en dêrom tinkt dy frou, it sil maklik wêze him yn 'e macht te krijen, en smyt se har netten nei him út; - de earme siel, dy't meikoarten syn slavinne wêze sil.

228.
Tsjin wa't it midden sykje. - Wa't tusken twa berette tinkers it midden sykje wol, draacht it teken fan midsmjittigens: dy hat net it each foar it unike; it sjen fan oerienkomsten en it lykslaan wolle is it skaaimerk fan swakke eagen.

229.
Grutskens en trou. - Hy hâldt út grutskens fêst oan in saak dy't er trochsjoen hat, - hy neamt dat lykwols "trou".

230.
Tekoart oan swijsumens. - Syn hiele wêzen oertsjûget net - dat komt om't er nea in goede die dy't er die ferswijd hat.

231.
De "deechliken". - Dy't stadich fan ynsjoch binne tinke, de stadigens heart by it ynsjoch.

232.
Dreame. - Men dreamt hielendal net, of nijsgjirrich. - Lear allyksa wekker te wêzen: hielendal net, of nijsgjirrich.

233.
Faaiste gesichtspunt. - Wat ik no doch of net doch, is foar al it kommende sa wichtich as it grutste barren yn it ferline: fanút dat ûnbidige perspektyf op 'e gefolgen binne alle hannelingen like grut of lyts.

234.
Treastrede fan in muzikant. - "Dyn libben hat foar minskene earen gjin klank: foar har libbest in stom libben, en alle fynsinnichheid fan 'e melody, alle teare beslútfeardigens yn it folgjen of foaroprinnen bliuwt har ferburgen. It is wier: do komst net op in brede strjitte mei marsmuzyk fanwegen, - mar dêrom ha dy goede minsken noch net it rjocht en sis, der sit gjin muzyk yn dyn libben. Dy't earen hat, moat harkje."

235.
Geast en karakter. - Mear as ien pykt as karakter, mar syn geast is krekt dy hichte net treast - en by mear as ien is it krekt oarsom.

236.
Om de massa te bewegen. - Moat net hy dy't de massa bewege wol de toanielspiler fan himsels wêze? Moat hy himsels net earst yn it grotesk-dúdlike oersette en syn hiele persoan en saak alsa grof en simpel makke foardrage?

237.
De hoflike. - "Hy is sa hoflik!" - Ja, hy hat altyd in stikje koeke foar Cerberus by him en is sa skrillich dat er alleman foar Cerberus hâldt, do en my ek, - dat is syn "hoflikheid".

238.
Sûnder ôfgeunst. - Hy is alhiel frij fan ôfgeunst, mar dat is gjin fertsjinst fan him: want hy wol in lân bemachtigje dat noch fan gjinien west hat en dat hast gjinien sjoen hat.

239.
Ien sûnder freugde. - Ien minske sûnder freugde is al genôch om in hiele hûshâlding ûnophâldlike mismoedigens en in tichtsette loft te besoargjen; en it is allinnich troch in wûnder dat dy iene mist! - It lok is lang sa besmetlik net, - hoe komt dat?

240.
Oan see. - Ik soe foar mysels gjin hûs bouwe (en ik bin sels bliid dat ik gjin hûseigner bin!). Moast it lykwols, dan soe ik it, lykas in protte Romeinen diene, in eintsje de see yn bouwe, - ik soe mei dat moaie meunster al in pear heimsinnichheden ien en mien ha.

241.
Wurk en keunstner. - Dy keunstner is earsichtich en oars neat: by einsluten is syn wurk mar in fergrutglês dat er alleman oanbiedt dy't nei him sjocht.

242.
Suum cuique (). - Hoe grut as de begearichheid fan myn witte wollen ek is: ik kin oars net út 'e dingen helje as wat al mines is, - it besit fan oaren bliuwt yn 'e dingen sitten. Hoe is it mooglik, dat in minske dief of rôver is!

243.
Oarsprong fan "goed" en "ferkeard". - In ferbettering fynt inkeld wa't oanfielle kin: "dit is net goed".

244.
Tinzen en wurden. - Men kin ek jins tinzen net alhiel yn wurden werjaan.

245.
Lof yn it kiezen. - De keunstner kiest syn stof: dat is syn manier fan loovjen.

246.
Matematika. - Wy wolle de subtiliteit en strangens fan 'e matematika yn alle wittenskippen ynfiere, foar sa fier as dat mar mooglik is, net yn it leauwe dat wy op dy manier de dingen kennen leare, mar om dêrmei ús minsklike relaasje ta de dingen fêst te stellen. De matematika is mar it middel foar de algemiene en úteinlikse minskekennis.

247.
Gewoante. - Alle gewoante makket ús hân geastliker en ús geast ûnhandiger.

248.
Boeken. - Wat is ús oan in boek gelegen, dat ús net iens boppe alle boeken úttilt

249.
De sucht fan wa't kennis wol. - "Och dy begearichheid fan my! Yn dizze siel wennet gjin ûnselsleazens, - folle earder in albegearend sels, dat troch in protte yndividuen as troch syn eagen sjen en as mei syn hannen gripe wolle soe, - in sels dat al it ferline ek noch werombringe woe, dat neat net ferlieze wol dat sines wêze koe! Och dy flam fan myn begearichheid! Och koe ik mar yn hûndert wêzens werberne wurde!" - Wa't dy sucht net út ûnderfining ken, ken ek it fjoer fan wa't kennis wol net.

250.
Skuld. - Hoewol't de skerpsinnichste hekserjochters en sels de heksen sels fan 'e skuld fan hekserij oertsjûge iene, wie de skuld nettsjinsteande net oanwêzich. Sa is it mei alle skuld.
251.
Miskende lijers. - Grutte natueren lije oars as har ferearders har yntinke: se lije it wreedst troch de ûneale, lytse opkrôkingen fan in protte kweade stuiten, koartsein, troch har twifel oan har eigen gruttens, - mar net troch de offers en martlerskippen dêr't har opjefte har op ferget. Sa lang as Prometheus meilijen mei de minsken hat en him foar har opofferet, is er lokkich en grut yn himsels; mar as er oergeunstich op Zeus wurdt en op 'e hulde dy't de stjerliken him jouwe, - dan lijt er!

252.
Leaver skuldich. - "Leaver skuldich bliuwe as betelje mei in munt dy't ús byld net draacht!" - Dat wol ús wil ta selsbestjoer.

253.
Hieltyd thús. - Op in dei berikke wy ús doel - en wize der tenei mei grutskens op hokfoar lange reis as wy dêrfoar makke ha. Yn wurklikheid fernommen wy net dat wy reizgen. Wy binne lykwols sa fier kommen om't wy op alle plakken tochten thús te wêzen.

254.
Tsjin 'e ferlegenheid. - Dy't altyd drok dwaande is, is boppe alle ferlegenheid ferheven.

255.
Neidoggers. - A: "Wat? Do wolst gjin neidoggers?" B: "Ik wol net dat ien my wat neidocht, ik wol dat elkenien him wat foardocht: itselde, wat ik doch." A: "Dus - ?"

256.
Hûdlikheid. - Alle minsken fan 'e djipte fine har loksilligens yn it idee dat se ienris op fleanende fisken lykje sille en boartsje op de bûtenste toppen fan 'e weagen; neffens har is it bêste oan 'e dingen, - dat se in oerflak ha: har hûdlikheid - sit venia verbo ().

257.
Ut ûnderfining. - Mear as ien wit net hoe ryk as er is, oant er ûnderfynt hokke rike minsken by him noch dieven wurde.

258.
Dy't it tafal ûntkenne. - Gjin oerwinner leaut yn it tafal.

259.
Ut it paradiis. - "Goed en ferkeard binne de foaroardielen fan God" - sei de slang.

260.
Ien kear iens. - Ien hat altyd ûngelyk: mar by twa begjint de wierheid. - Ien kin himsels net bewize: mar twa kinne al net wjerlein wurde.

261.
Orizjinaliteit. - Wat is orizjinaliteit? Wat sjen dat noch gjin namme hat, noch net neamd wurde kin, al leit it ek by elkenien yn it sicht. Sa binne de minsken troch de bank nommen, de namme makket in ding pas sichtber foar har. - De orizjinelen ha almeast ek de nammejouwers west.

262.
Sub specie aeterni (). - A: "Do rekkest hieltyd fierder by de libbenen wei: aansen sille se dy fan har listen skrasse!" - B: "Dat is de iennichste manier om yn it foarrjocht fan 'e deaden te partsjen." - A: "Hokker foarrjocht?" - B: "Net mear te stjerren."

263.
Sûnder idelens. - As wy leaf ha, wolle wy dat ús lekken en brekken ferburgen bliuwe, - net út idelens, mar om't de beminde net lije mei. Ja, de beminde kin in god lykje, - en dat likemin út idelens.

264.
Wat wy dogge. - Wat wy dogge wurdt nea begrepen, mar altyd allinne mar priizge of ôfkreake.

265.
Lêste skepsis. - Want wat binne by einsluten de wierheden fan 'e minske? - It binne de ûnwjerlisbere fersinnen fan 'e minske.

266.
Dêr't wredens nedich is. - Wa't gruttens hat, is wreed tsjin syn twadderangs deugden en oerwagings.

267.
Mei in grut doel. - Ien mei in grut doel stiet sels boppe de gerjochtichheid, net allinnich boppe syn dieden en syn rjochters.

268.
Wat makket heroysk? - Tagelyk jins heechste lijen en jins heechste hope temjitte gean.

269.
Wat leausto? - Dit: dat de gewichten fan alle dingen op 'e nij bepaald wurde moatte.

270.
Wat seit dyn gewisse? - "Do silst wurde dysto bist."

271.
Wêr lizze dyn grutste gefaren? - Yn it meilijen.

272.
Wat hast yn oaren leaf? - Myn ferwachtingen.

273.
Wa neamsto ferkeard? - Dy't altyd beskamje wol.

274.
Wat is foar dy it minsklikste? - Ien skamte besparje.

275.
Wat is it segel fan ferwurven frijheid? - Jin net mear foar jinsels skamje.


[Ein fan boek 3.]