Twiljocht foar de ôfgoaden ofwol
Hoe't men mei de hammer filosofearret


Friedrich Nietzsche

Ynhâld

Foaropwurd
Spreuken en pylken
It probleem fan Sokrates
It "ferstân" yn 'e filosofy
Hoe't de "echte wrâld" op it lêst in fabel waard.
De skiednis fan in mistaast.
Moraal as antynatoer
De fjouwer grutte fersinnen
De ferbetterers fan it minskdom
Wat der mis is mei de Dútskers
Striidskriften fan in ûneigentiids man
Wat ik oan 'e Alden te tankjen ha


Foaropwurd


Midden yn in tsjustere en boppe de mjitte ferantwurdlike saak jins fleurigens bewarje is gjin geringe prestaasje: en dochs, wat soe earder nedich wêze as fleurigens? Gjin ding slagget, dêr't oermoed net syn oanpart yn hat. It tefolle oan krêft is pas it bewiis fan krêft. - In herwurdearring fan alle noarmen en wearden, dat fraachteken, sa swart, sa ûnhuer dat it skaden smyt op wa't it set - it foarbeskikt wêzen foar sa'n opjefte twingt jin der ta om hieltyd yn 'e sinne te rinnen en skodzje alle swiere, al te swier wurden earnst fan jin ôf. Dat doel hilliget alle middels en makket dat al dat foarfalt goed falt. Foaral de striid. De striid hat altyd al de tûkens west fan alle te ynderlik, te djip wurden geasten; sels yn 'e wûne leit noch de krêft fan genêzing. In spreuk, dêr't ik learde nijsgjirrigens it fynplak fan ûnthâld, hat lang myn karspreuk west:

increscunt animi, virescit volnere virtus
(de libbenskrêften winne oan, de deugd bloeit op, troch de wûne)

In oare genêzing, dy't yn guon gefallen noch mear myn pree hat, is it tantsjen fan ôfgoaden ... Der binne mear ôfgoaden as realiteiten yn 'e wrâld: dat is myn "kwea each" foar dizze wrâld, dat is ek myn "kwea-ear" ... Stel dêr ienris mei de hammer fragen en beharkje, miskien, dy romrofte, holle toan dy't fan wynderige yngewanten sprekt - hokke útskroevenens foar ien dy't noch earen efter syn earen hat, - foar my, âlde psycholooch en rattefanger, foar wa krekt dat, wat stil bliuwe woe, lûd wurde moat ...

Dit stik ek - de namme seit it al - is foaral ûntspanning, in sinneflekje, in sydsprong yn 'e liddigens fan in psycholooch. Faaks ek in nije striid? En wurde nije ôfgoaden útheard? ... Dit lytse stik is in grutte striidoansizzing; en wat it tantsjen fan ôfgoaden oanbelanget, diskear binne it gjin tydlike ôfgoaden mar ivigen, dêr't hjir mei de hammer as mei in stimfoarke oan roerd wurdt, - der binne feitliks gjin ôfgoaden sa âld, sa oertsjûge, sasear opblaasd ... Sa hol ek ... Dat let net, dat yn har it meast leaud wurdt; dêrby wurdt, fral yn 'e wichtichste fallen, ek hielendal net fan ôfgoaden sprutsen ...


Turijn, 30 septimber 1888, op 'e dei dat it earste boek fan 'e herwurdearring fan alle noarmen en wearden klear kaam.


Spreuken en pylken


1
Liddigens is it begjin fan alle psychology. Wat? Is psychology dan - kweasprekkerij?

2
Sels de moedichste fan ús hat komselden de moed ta wat er feitliks wol wit ...

3
Om allinnich te libjen moat men bist of god wêze - seit Aristoteles. Mist it tredde gefal: men moat beide wêze - filosoof ...

4
"Alle wierheid hat ienfâld". - Is dat net in leagen yn twafâld? -

5
Ik wol, foar iens en altyd, in protte net witte. - De wiisheid stelt ek swetten oan it ynsjoch.

6
Men rêst yn jins wylde natoer it bêste fan jins antynatoer, jins yntellekt út ...

7
Wat? Is de minske net mear as in flater fan God? Of is God net mear as in flater fan de minske?

8
Ut 'e militêre learskoalle fan it libben. - Wat my net ombringt makket my sterker.

9
Help dysels: dan helpt alleman dy noch. Prinsipe fan it sosjaal wêzen.

10
Wês net lêf foar jins dieden oer! Lit se net neitiids yn 'e steek! - De byt fan it gewisse is ûnkreas.

11
Kin in ezel tragysk wêze? Dat men ûnder in lêst beswykt, dy't men net drage en net ôfgoaie kin? ... It gefal fan 'e filosoof.

12
Hat men jins wêrom't wy libje, dan ferdraacht him dat mei hast alle hoe - De minske stribbet net nei lok; inkeld Ingelsken dogge dat.

13
De man hat de frou skepen - mar út wat? Ut in bonke fan syn god, syn "ideaal" ...

14
Hoe no? Wat sikest? Woest dysels fertsienfâldigje, ferhûndertfâldigje? Sikest oanhingers? - Sykje nullen! -

15
Postume minsken - ik byfoarbyld - wurde minder goed begrepen as aktuele minsken, mar se wurde better heard. Stranger: wy wurde nea begrepen - en dêrfandinne ús autoriteit ...

16
Tusken froulju. - "De wierheid? Och jo kenne de wierheid net! Is sy net in oanslach op ús skamte?" -

17
Dat is in keunstner sa't ik se graach sjoch, beskieden yn syn behoeften: hy wol eins mar twa dingen, syn brea en syn keunst, - panem et Circen ...

18
Wa't syn wil net yn 'e dingen lizze kin, jout se op syn minst noch in sin: dat wol sizze, hy leaut, der leit al in wil yn (prinsipe fan it "leauwe").

19
Wat? Jim nimme de deugd foar kar en it hege krop en tagelyk lonke jim nei de foardieltsjes fan ûnbeskromme minsken? - Mar mei de deugd docht men ôfstân fan "foardieltsjes" ... (in antysemyt oan 'e doar)

20
De folmakke frou begiet literatuer as wie it in lytse sûnde: om derop ta te sjen, yn it foarbygean har omkearend, oft ien it fernimt en dat ien it fernimt.

21
Jin allinnich op plakken bejaan dêr't men gjin skyndeugden ha mei, dêr't men earder, as in toudûnser op syn tou, of del stoart of stean bliuwt - of der goed fan ôf komt ...

22
"Boaze minsken sjonge net." - Hoe komt it dat de Russen sjonge?

23
"Dútske geast": sûnt achttjin jier in contradictio in terminis.

24
Troch nei it begjin te sykjen wurdt men kreeft. De historikus sjocht efter him; op it lêst leaut er ek efter him.

25
Tefredenens helpt sels tsjin 'e kjeld. Hat ea in frou dy't harsels kreas yn 'e klean wist it kâld hân? - Ik ponearje, dat se hast gjin klean oan hie.

26
Ik mistrou alle systeembouwers en gean har út 'e wei. De wil ta in systeem is in tekoart oan rjochtskepenens.

27
Men hâldt de frou foar djip - wêrom? Om't men by har nea de boaiem rekket. De frou is noch net iens oerflakkich.

28
As de frou manlike deugden hat, dan fluch fuort; en at se gjin manlike deugden hat dan rint se sels fuort.

29
"Hoe folle hie doedestiids it gewisse om te biten? Wat goede tosken hie it? - En no? Wat mankearret der oan?" - Fraach fan in toskedokter.

30
In hastichheidsje komt nea allinnich. By it earste docht men tefolle. Krekt dêrom begiet men in twadden - en no docht men net genôch ...

31
De trape wjirm makket him lyts. Dat is tûk. Hy makket dêrmei de kâns dat er op 'e nij trape wurdt lytser. Yn 'e taal fan 'e moraal: dimmenens. -

32
Der is haat tsjin leagen en hucheljen út in kidelich eargefoel; en der is krekt sa'n haat út leffens, foarsafier't de leagen, troch in godlik gebod, ferbean is. Te lêf, om te ligen ...

33
Hoe'n bytsje is genôch foar it lok! De toan fan in doedelsek. - Sûnder muzyk soe it libben in fersin wêze. De Dútsker stelt him sels God al lietsjongende foar.

34
On ne peut penser et écrire que assis (Men kin allinnich sittende tinke en skriuwe - G. Flaubert). - Dêr ha ik dy, nihilist! It sitfleis is no krekt de sûnde tsjin de hillige geast. Inkel berûne tinzen binne de muoite wurdich.

35
Der binne gefallen dat wy as hynders binne, wy psychologen, en skrilje: wy sjogge ús eigen skaad foar ús op en del wifkjen. De psycholooch moat by himsels wei sjen om uberhaupt te sjen.

36
Dogge wy ymmoralisten de deugd skea oan? - Krekt sa'n bytsje as anargisten de foarsten. Pas sûnt der op har sjitten wurdt, sitte se wer fêst op 'e troan. Moraal: men moat op 'e moraal sjitte.

37
Rinst foarop? - Dochst dat as hoeder? Of as útsûndering? It tredde gefal soe de flechtling wêze ... Earste gewissefraach.

38
Bist echt? Of mar in toanielspiler? In saakwaarnimmer? Of de saak sels? - By einbeslút bist allinnich mar in neimakke toanielspiler ... Twadde gewissefraach.

39
Dy't it ôffoel sprekt. - Ik socht nei grutte minsken, ik fûn altyd allinnich mar de apen fan har ideaal.

40
Bist ien dy't tasjocht? Of oanpakt? - Of fansiden sjocht, fansiden giet? ... Tredde gewissefraach.

41
Wolst meigean? Of foaropgean? Of op dysels stean en gean? ... Men moat witte wat men wol en dat men wol. Fjirde gewissefraach.

42
Dat wienen treppen foar my, ik bin oer har hinne omheech gongen, - dêrom moast ik oer har hinne. Mar hja tochten, ik woe my op har deljaan ...

43
Wat soe it, dat ik gelyk hâld! Ik ha tefolle gelyk. - En wa't hjoed it bêst laket, laket ek it lêst.

44
Formule fan myn lok: in ja, in nee, in rjochte line, in doel ...

It probleem fan Sokrates

1
Oer it libben ha yn alle tiden de wiisten itselde oardiel útsprutsen: it doocht fan gjin kanten ... Altyd en oeral hat men út har mûle itselde lûd beharke, - in lûd fol twifel, fol swiermoedigens, fol libbenswurgens, fol wjerstân tsjin it libben. Sels Sokrates sei, doe't er dea gong: "libje - dat is lang siik wêze: ik bin de heilân Asklepios in hoanne ferskuldige." Sels Sokrates wie it sêd. - Wat bewiist dat? Wêr wiist dat op? - Doedestiids soene de minsken sein ha (- och, se ha it sein en lûd genôch en ús pessimisten foarop): "Hjir moat yn alle gefallen wat fan wier wêze! De konsensus fan 'e wiisten bewiist de wierheid." - Soene wy hjoeddedei noch sa prate? Meie wy sa prate? "Hjir moat yn alle gefallen wat siik wêze", - jouwe wy as andert: de wiisten fan alle tiden, men moat se ris fan tichtby besjen! Koene se allegearre it spul net op 'e fuotten hâlde? Te let? Tuitelich? Dekadint? Kaam de wierheid faaks op ierde as raven, en krige er de geast troch in lytse rook fan ies? ...

2
Mysels is dy ûnearbiedichheid, dat de grutte wizen delgongstypen binne, krekt earst yn ien gefal dúdlik wurden, dêr't it learde en ûngelearde foaroardiel har it measte tsjinsprekt: ik werkende Sokrates en Plato as skaaimerken fan delklits, as ark fan 'e Grykske ûntbining, as pseudo-Gryks, as anty-Gryks ("Geburt der Tragödie", 1872). Dy konsensus fan 'e wiisten - dat hie ik hieltyd better troch - bewiist wol it minst dat se gelyk hiene oer wat se gelyk yn tochten: it bewiist folle mear, dat hja sels, dy wiisten, earne fysiologysk gelyk wêze moasten, om op deselde manear negatyf yn it libben te stean, - stean te moatten. Oardielen, weardeoardielen oer it libben, foar of tsjin, kinne op it lêst nea wier wêze: se ha allinnich wearde as symptoom, se binne inkel as symptomen serieus te nimmen, - op harsels binne sokke oardielen domheden. Men moat besykje der de finger op te lizzen en begryp dy ferbjusterjende finesse, dat de wearde fan it libben net fêststeld wurde kin. Net troch wa't libbet, omdat dy party, ja sels striidobjekt is en gjin rjochter; net troch wa't dea is, om in oare reden. - Fan 'e kant fan in filosoof yn 'e wearde fan it libben in probleem sjen is sa besjoen sels in beswier tsjin him, in fraachteken by syn wiisheid, in ûnwiisheid. - Hoe no? En al dy grutte wizen - hja wiene net allinne dekadinten, hja wiene hielendal net wiis? - Mar ik kom op it probleem fan Sokrates werom.

3
Sokrates hearde neffens syn komôf by de ûnderklasse: Sokrates wie min folk. Men wit, men sjocht sels noch, hoe ûnsjoch oft er wie. Mar ûnsjoggens, op himsels al in beswier, is ûnder Griken hast in wjerlizzing. Wie Sokrates eins wol in Gryk? Unsjoggens is fakernôch de útdrukking fan in ûntjouwing dy't troch krusing behindere, trochkrúst is. Yn it oare gefal ferskynt ûnsjoggens as in delgeande ûnjouwing. De antropologen ûnder de kriminologen fertelle ús dat de typyske misdiediger ûnsjoch is: meunster fan bûten, meunster fan binnen. Mar de misdiediger is in dekadint. Wie Sokrates tipysk in misdiediger? Op syn minst wurdt dat net tsjinsprutsen troch dat romrofte fysiognomeöardiel, dat de freonen fan Sokrates sa misledigjend yn 'e earen klonk. In útlanner, dy't gesichten lêze koe, sei, doe't er yn Athene wie, Sokrates yn it gesicht, hy wie in meunster, - hy burch alle slimme ûndeugden en begearten yn him. En Sokrates andere allinne mar: "jo kenne my, menear!" -

4
Op dekadinsje by Sokrates wiist net allinne de talitten woastens en anargy yn 'e ynstinkten: krekt dêr wiist ek it ûnbiedige trochsjitten fan it logyske op en dy meepske lilkens dy't him karakterisearret. Lit ús ek dy gehoarhallusinaasjes net ferjitte, dy't as "demon fan Sokrates" yn it religieuze ynterpretearre wurden binne. Alles is oerdreaun, burlesk, karikatuer oan him, alles is tagelyk ferburgen, fol bybedoelingen, ûnderierdsk. - Ik besykje te begripen, út hokfoar eigenaardichheid dy sokratyske lykstelling ferstân = deugd = lok weikomt: de nuveraardichste lykstelling dy't der is en dy't yn it bysûnder alle ynstinkten fan 'e âldere Hellenen tsjin him hat.

5
Mei Sokrates slacht de Grykske smaak om te'n geunste fan 'e dialektyk: wat fynt dêr eins plak? Foaral wurdt dêrmei in foarname smaak ferslein; min folk kriget mei de dialektyk de oerhân. Foar Sokrates wiisden lju fan kwizekwânsje de dialektyske manieren fan 'e hân: se gouwen as minne manieren, se kompromitearren. Hja warskôgen de jongerein der foar. Ek mistrouden se al sok presentearjen fan je redenen. Echte dingen drage likemin as echte minsken har redenen sa bylkerich op it liif. It is ûnfatsoenlik en lit alle fiif de fingers sjen. Wat earst bewiisd wurde moat is net folle wurdich. Oeral dêr't de autoriteit noch by wenst en rjocht heart, dêr't men net "beredenearret" mar befellet, is de dialektyk in soarte fan klown: men laket der om, men nimt him net serieus. - Sokrates wie de klown dy't makke dat er serieus nommen waard: wat fûn dêr eins plak?

6
Men nimt de dialektyk foar kar, as men oars gjin middel hat. Men wit dat men mistrouwen mei har opwekket, dat se hast net oertsjûget. Neat is makliker út te poetsen as in dialektikuseffekt: de ûnderfining fan alle gearkomsten dêr't praat wurdt bewiist dat. Hja kin allinne mar needwar wêze, yn 'e hannen fan sokken dy't gjin oare wapens mear ha. Men moat syn rjocht ôftwinge moatte: earder makket men gjin gebrûk fan har. De Joaden wiene dêrom dialektisy; Reineke Fuchs wie it: wat? Sokrates wie it ek?

7
Drukt de irony fan Sokrates in revolte út? Fan it ressentimint fan min folk? Hat er wille as er deldrukt wurdt yn 'e knyften fan it syllogisme? Wreket er him op 'e foarname lju dy't er fassinearret? - Men hat as dialektikus in ûnmeilydsum stik ark yn 'e hannen; men kin dêrmei de tiran úthingje; men kompromitearret wylst men wint. De dialektikus lit it oan syn tsjinstanner oer te bewizen dat er gjin heale soal is: hy makket dûm, hy makket tagelyk helpleas. De dialektikus stoart it yntellekt fan syn tsjinstanner yn ûnmacht. - Wat? Is dialektyk allinne mar in foarm fan wraak by Sokrates?

8
Ik ha te ferstean jûn, wêr't Sokrates mei ôfstjitte koe: no moat namstemear ferklearre wurde, dat er fassinearre. - Dat er in nije soarte fan agon (kamp) ûntduts, dat er de earste fjochtmaster fan dy fjochtkeunst wie yn 'e foarname rûnten fan Athene, dat is de iene kant fan 'e saak. Hy fassinearre om't er oan 'e striderige driuwfear fan 'e Hellenen roerde, - hy brocht in nije fariant yn 'e striidkamp tusken jonge mannen en jonges. Sokrates wie ek in grut erotikus.

9
Mar Sokrates rette noch mear. Hy seach efter syn foarname Atheners; hy hie troch dat syn gefal, syn eigenaardichheid, al gjin útsûnderlik gefal mear wie. Deselde soarte fan degeneraasje lei oeral al yn 'e widze: it âlde Athene rûn te'n ein. - En Sokrates hie troch dat hiele wrâld him nedich wie - syn middel, syn kuer, syn persoanlike keunstgreep ta selsbehâld ... Oeral wiene de ynstinkten yn anargy; oeral wie men fiif stappen fan it ekses ôf: it meunster yn 'e holle wie it algemiene gefaar. "De driuwfearren wolle de tiran úthingje; men moat in kontratiran útfine, dy't sterker is" ... Doe't niisneamde gesichtelêzer Sokrates út 'e doeken dien hie wa't er wie, in hel fan alle slimme begearten, doe liet de grutte iroanikus noch wat los, dat de kaai ta him jout. "Dat is wier", sei er, "mar ik bin se allegearre baas wurden." Hoe waard Sokrates himsels baas? - Syn gefal wie yn 'e grûn allinne it ekstreme gefal, it bylkerichste fan dat wat doe de algemiene needtastân wurde soe: dat gjinien himsels mear baas wie, dat de ynstinkten har tsjin inoar opstelden. Hy fassinearre as dat ekstreme gefal - syn njoere ûnsjoggens sprong alleman yn it each: hy fassinearre, lykas te begripen is, noch sterker as andert, as ferlossing, as skôging fan 'e behanneling fan dat gefal.

10
As men it nedich hat en meitsje fan it ferstân in tiran, lykas Sokrates die, dan moat it gefaar net lyts wêze dat wat oars tiran wurdt. Ferstannigens waard doe ret as rêder, it stie Sokrates likemin as syn "pasjinten" frij om ferstannich te wêzen, - it wie oplein, it wie har lêste middel. De fanatikens, dêr't al it Grykske tinken har mei op ferstannigens smyt, ferriedt in needtastân: men stie faai, men hie mar ien kar: of te'n ûnder gean of - absurd-ferstannich te wêzen ... It moralisme fan 'e Grykske filosofen fan Plato ôf is patologysk beskaat; allyksa har respekt foar de dialektyk. Ferstân = deugd = lok betsjut gewoan: men moat Sokrates neidwaan en stel tsjin 'e tsjustere begearten in permanint deiljocht op - it deiljocht fan it ferstân. Men moat tûk, klear, gril wêze, koste wat it koste: it minste tajaan oan 'e ynstinkten, oan it ûnbewuste, fiert nei ûnderen ta ...

11
Ik ha te ferstean jûn. wêr't Sokrates mei fassinearre: hy like arts en heilân te wêzen. Is it noch nedich en wiis op it fersin dat yn syn leauwe oan it "ferstân" koste wat it koste besletten lei? - It is selsbedragerij fan 'e kant fan 'e filosoof en de moralist dat se oan dekadinsje ûntsnappe kinne troch der tsjin te striden. Untsnapping heart net ta de mooglikheden: wat se as middel, as rêding foar kar nimme, is sels ek wer in útdrukking fan dekadinsje - se feroarje de útdrukking derfan, mar se wurde it net kwyt. Sokrates wie in misferstân; de hiele ferbetteringsmoraal, ek de kristlike, wie in misferstân ... It grilste deiljocht, ferstannigens koste wat it kost, it libben hel, kâld, foarsichtich, bewust, sûnder ynstinkt, yn wjerstân tsjin 'e ynstinkten, dat wie sels mar in sykte - en perfoarst gjin weromwei nei "deugd", nei "sûnens", nei lok ... De ynstinkten bestride moatte - dat is de formule foar dekadinsje: sa lang as it libben in opgeande line lûkt, binne lok en ynstinkt gelyk.

12
Hat er it sels noch troch hân, hy, de tûkste fan alle selsferrifelders? Sei er dat op it lêst tsjin himsels, yn 'e wiisheid fan syn wil om dea? ... Sokrates woe dea: - net Athene, hy joech himsels de giftbeker, hy twong Athene ta de giftbeker ... "Sokrates is gjin dokter", sei er sêft tsjin himsels: "inkel de dea is hjir dokter ... Sokrates sels wie allinnich mar lang siik ..."

It "ferstân" yn 'e filosofy

1
Jo freegje my wat der by de filosofen allegearre oan eigenaardigens te finen is? ... Bygelyks har brek oan histoarysk besef, har haat tsjin it idee sels dat alles wurdt, har egyptisisme. Hja leauwe in saak te earjen at se har ûnthistorisearje, sub specie aeterni (ûnder it ideaal fan 'e ivichheid), - at se der in mummy fan meitsje. Alles wat filosofen sûnt jiertûzenen yn stân holden ha binne begrypsmummys; der kaam har neat echt libbens út 'e hannen. Hja meitsje dea, hja stopje op, de hearen begrypsôfgoadetsjinners, at se oanbidde - hja wurde allegearre libbensgefaarlik at se oanbidde. Dea, feroaring, âlderdom likegoed as fuortplanting en waaksdom binne foar har beswieren, - wjerlizzingen sels. Wat is, wurdt net; wat wurdt, is net ... No leauwe se allegearre, wanhopich, oan wat is. Omdat se dat lykwols net te pakken krije kinne, sykje se redenen wêrom't it har ûntholden wurdt. "Der moat earne in skynspul, in bedragerij wêze dat wy dat wat is net waarnimme kinne: wêr is de bedrager?" - "Wy ha him", roppe se loksillich, "it is de sintúglikens! De sintugen, dy't oars ek sa ymmoreel binne, ferrifelje ús wat de echte wrâld oanbelanget. Moraal: loskomme fan 'e drochbylden fan 'e sintugen, fan it idee dat alles wurdt, fan 'e skiednis, fan 'e leagen, - skiednis is oars net as leauwe yn 'e sintugen, leauwe yn geliich. Moraal: neesizze tsjin alles dat de sintugen leauwe jout, tsjin alle oare minsken: dat is allegear "folk". Filosoof wêze, mummy wêze, it monotono-teïsme mei in deagraverskop stal jaan! - En fral fuort mei it liif, dat jammerdearlike idee-fixe fan 'e sintugen! Optúgd mei alle fersinnen fan 'e logika dy't der binne, wjerlein, in ûnmooglikheid, ek al is it sa brutaal en docht it him as wurklik foar ...

2
Ik meitsje, mei grutte earbied, in útsûndering foar Herakleitos. Wylst al it oare filosofefolk it tsjûgenis fan 'e sintugen fersmiet, om't se mannichfâld en feroaring sjen lieten, fersmiet hy har tsjûgenis om't se de dingen sjen lieten as hiene se duer en ienheid. Herakleitos lei ek de sintugen omkromte by. Hja lige noch sa't de Eleaten tochten dat se liigden, noch sa't hy tocht, - se lige sels hielendal net. Wat wy fan har tsjûgenis meitsje, dat lit se pas lige, bygelyks dingheid lige, substânsje, duer ... It "ferstân" is de oarsaak dat wy it tsjûgenis fan 'e sintugen ferfalskje. Foarsafier't de sintugen wurding, fergean, wikseling sjen litte, lige se net ... Mar Herakleitos sil ivich gelyk ha dat it echte wêzen in holle fantasy is. De "skynbere" wrâld is de iennichste wrâld: de "echte wrâld" is der mar by liigd.

3
- En hokfoar fyn waarnimmerswurkark ha wy mei ús sintugen! De noas bygelyks, dêr't noch gjin filosoof mei earbied en tankberens oer sprutsen hat, is lykwols it fynfiellichste ynstrumint dat wy ta ús foldwaan ha: it kin oe sa lytse bewegingsferskillen observearje, dy't sels in spektroskoop noch ûntkomme. Wy ha hjoeddedei wittenskip foarsafier't wy besletten ha it tsjûgenis fan 'e sintugen oan te nimmen, - foarsafier't wy leard ha har noch oan te skerpjen, sterker te meitsjen, troch te tinken. De rêst is misberte en noch-net-wittenskip: dat wol sizze, metafysika, teology, psychology, kennisteory. Of foarmwittenskip, tekenlear: lykas logika en dy tapaste logika, de wiskunde. Dêr komt de wurklikheid al hielendal net yn foar, net iens as probleem; likemin as de fraach hokfoar wearde oft sa'n tekenkonvinsje lykas de logika no eins hat. -

4
De oare eigenaardichheid fan 'e filosofen is net minder faai: dy is dat se it lêste mei it earste ferwikselje. Hja sette dat wat oan 'e ein komt (Spitigernôch! Want it soe hielendal net komme moatte!), de "heechste begripen ", it lêste spoarke fan 'e ferdampende realiteit, oan it begjin as begjin. Dat is no krekt wer wat foar har, om sa te ferearjen: it hegere mei net út it legere waakse, mei hielendal net waakst wêze ... Moraal: alles wat earsterangs is moat syn eigen oarsaak wêze. Oarsprong út wat oars jildt as in beswier, as wearde-oantaasting. Alle boppeste noarmen en wearden binne earsterangs, alle heechste begripen , it echte wêzen, it absolute, it goede, it wiere, it folsleine - dat alles kin net ûntstean wêze, dat moat der altyd al west ha, as syn eigen oarsaak. Dat alles kin inoar lykwols ek net ûngelyk wêze, it mei inoar net tsjinsprekke ... Dêrmei ha se har ferbjusterjende begryp "God" ... It lêste, tinste, leechste wurdt as earste nommen, as oarsaak op himsels, as de heechste wurklikheid ... Dat it minskdom de harsensferweakking fan sike spinnewevers serieus nimme moatten hat! ... En se hat it djoer betelje moatten! ...

5
- Lit ús dêr noris foar oer skilderje op hokker oare wize as wy ( - ik sis út hoflikens wy ...) it probleem fan 'e bedragery fan 'e sintugen en de skynberens sjogge. Doedestiids namen de minsken it feit dat dingen feroarje, wikselje, wurde daalks as bewiis foar harren skynberens, as teken dat der wat wêze moat dat ús op 'e doele bringt. Hjoeddedei is it krekt oarsom en sjogge wy ús betize yn it fersin, twongen ta it fersin, krekt foarsafier't it ferstânsfoaroardiel ús der ta twingt en ûnderstel ienheid, identiteit, duer, substânsje, oarsaak, wêzen; sa wis binne wy omreden fan in strange berekkening, dat der hjir in fersin is. It is hjir net oars as mei de bewegingen fan 'e stjerren: dêr hat it fersin ús each, hjir hat it ús taal as abbekaat. De taal heart neffens har ûntstean thús yn 'e tiid fan 'e rudimentêrste foarm fan psychology: wy stappe in grut fetisjwêzen yn, as wy ús fan 'e basisûnderstellingen fan 'e taalmetafysika, dus fan it ferstân, bewust meitsje. Dat sjocht oeral doggers en dwaan: dat leaut oan it wollen as lêste oarsaak; dat leaut oan it "ik", it ik as wêzen, it ik as substânsje en dat projektearret it leauwe yn 'e ik-substânsje op alle dingen - dy skept pas dêrmei it begryp "ding" ... It wêzen wurdt oeral as oarsaak by optocht, der ûnder skood; út 'e konsepsje "ik" folget pas, as dêrfan ôflaat, it begryp "wêze" ... Oan it begjin stiet it grutte needlot fan it fersin dat de wil wat is dat bewurket, - dat de wil in fermogen is ... Hjoed witte wy dat it mar in wurd is ... Pas folle letter, yn in tûzen kear mear opklearre wrâld, waarden de filosofen har mei ferheardens bewust fan it wis-wêzen, fan 'e subjektive wissichheid yn it hanthavenjen fan 'e kategoryen fan it ferstân: hja konkludearren, dat dy net út 'e empiry komme koene, - de hiele empiry spruts har ommers tsjin. Wêr kamen se dan wei? - En yn Yndia lykas yn Grikelân diene tinkers deselde mistaast: "ús moat al ris in hegere wrâld hiem west ha ( - yn plak fan in folle legeren: wat de wierheid west ha soe), wy moatte godlik west ha, want wy ha ferstân!" ... Yndie, neat hat oant no ta mear naive oertsjûgingskrêft hân as it fersin fan it wêzen, lykas it bygelyks troch de Eleaten ûnder wurden brocht is: dat fersin hat ommers alle sinnen, alle wurden dy't wy sprekke oan syn kant! - Sels de tsjinstanners fan 'e Eleaten foelen noch foar de ferlieding fan it wêsbegryp: Demokritos ûnder oaren, doe't er syn atoom betocht ... It ferstân yn 'e taal: och wat in âld ferrifelderich ferstean is dat! Ik bin bang, wy reitsje God net kwyt, salang't wy noch yn grammatika leauwe ...

6
De lêzers sille my tankber wêze as ik sa'n nij, sa'n essinsjeel ynsjoch ta fjouwer stellingen werom bring: ik meitsje it dêrmei makliker te begripen, ik lokje dêrmei tsjinspraak út.
Earste stelling. De redenen dat "dizze" wrâld as skyn oanmurken is, bewize krekt har realiteit - in oare soarte fan realiteit is perfoarst ûnbewiisber.
Twadde stelling. De skaaimerken, dy't men it "echte wêzen" fan 'e dingen jûn hat binne de skaaimerken fan it net-wêzen, fan it Neat, - men hat de "echte wrâld" út 'e tsjinspraak mei de wurklike wrâld opboud: in skynbere wrâld yndie, foarsafier't se in moralistysk-optysk bedroch is.
Tredde stelling. It hat gjin doel en fabelje oer in "oare" wrâld as dizze, of it moat al wêze dat in ynstinkt om it libben te beligen, te berabjen, te ferlytsjen ús yn 'e besnijïng hat: yn dat gefal wreke wy ús op it libben mei it spoekeljocht fan in "oar", in "better" libben.
Fjirde stelling. De wrâld skiede yn in "echte" en in "skynbere", of it no op 'e manear fan it Kristendom is of op 'e manear fan Kant (by einsluten in erchtinkende Kristen) is net mear as in dekadinte suggestje, - in symptoom fan it delgeande libben. ... Dat de keunstner de skyn heger oanslacht as de realiteit is gjin beswier tsjin dy stelling. Want "de skyn" betsjut hjir de realiteit nochrisom, mar dan in kar derút, in fersterking, in korreksje ... De tragyske keunstner is gjin pessimist, - hy seit just Ja sels tsjin alle faaiens en ferskriklikens, hy is dionisysk ...

Hoe't de "echte wrâld" op it lêst in fabel waard. De skiednis fan in mistaast.

1.
De echte wrâld yn it berik fan wa't wiis, from, deugdsum is, - hy libbet yn har, hy is har.
(Aldste foarm fan it idee, net ûnaardich, ienfâldich, oertsjûgjend, omskriuwing fan it idee "ik, Plato, bin de wierheid".)
2.
De echte wrâld, no bûten berik mar fersein oan wa't wiis, from, deugdsum is ("foar de sûnder dy't boete docht").
(Untjouwing fan it idee: it wurdt finer, niteliger, ûngrypberder, - it wurdt frou, it wurdt kristlik ...)
3.
De echte wrâld, bûten berik, net te bewizen, net te fersizzen, mar allinnich om oan te tinken al in treast, in ferplichting, in ymperatyf.
(Uteinliks de âlde sinne mar yn dize en skepsis sjoen; it idee is no sublym, wyt, noardsk, "königsbergisch" wurden.)
4.
De echte wrâld - bûten berik? Yn alle gefallen net berikt. En as ûnberikt ek ûnbekend. Dus ek net treastend, ferlossend, ferplichtsjend: wêr kin wat ûnbekends ús ta ferplichtsje? ...
(Lemieren. It ferstân gappet en rekt him út. Hoanneskreau fan it positivisme.)
5.
De "echte wrâld" - in idee dat ûnnut is, en alhielendal net ferplichtend, - in ûnnut, ûnnedich idee, dus in wjerlein idee: fuort dêrmei!
(Deiljocht; moarnsmiel; sûn ferstân en fleurigens komme werom; Plato rea om 'e holle; divelsk leven fan alle frije geasten.)
6.
De echte wrâld ha wy fuortdien: hokfoar wrâld bleau oer? De skynbere? ... Mar nee! Mei de echte wrâld ha wy ek de skynbere wrâld fuortdien!
(Middei; momint fan it koartste skaad; ein fan 'e langste mistaast; hichtepunt fan it minskdom; INCIPIT ZARATHUSTRA.)

Moraal as antynatoer

1
Alle passys ha in rite dat se domwei fataal binne, dat se mei de swiertekrêft fan 'e dommens har offer mei nei ûnder ta lûke - en in lettere, in folle lettere rite dat se mei de "geast" boaskje, sublimearre wurde. Yn it ferline fierde men, omreden fan 'e dommens yn 'e passy, striid tsjin 'e passy: men wie fêst fan doel har te fergriemen, - alle moraalûndieren binne op dat punt ienriedich, "il faut tuer les passions" ("men moat de passys deameitsje"). De ferneamdste formule dêrfoar stiet yn it Nije Testamint, yn 'e berchpreek, dêr't, tusken twa heakjes, de dingen hielendal net út 'e hichte besjoen wurde. Der wurdt bygelyks sels, mei praktyske tapassing op 'e slachtlikens, sein: "at dyn each dy argewaasje jout, lûk it út": lokkigernôch hâldt en draacht gjin kristen him neffens dat foarskrift. Emosjonele riten en begearten fergrieme, allinnich om har dommens en de ûnnoflike gefolgen fan har dommens foar te kommen, liket ús hjoeddedei sels just in akute foarm fan dommens ta. Wy bewûnderje gjin toskedokters mear, dy't de tosken útlûke, dat se mar gjin sear mear dogge ... Mar fansels moat men fan 'e oare kant ek ynskikke dat op 'e grûn dêr't it kristendom út waakst is, it begryp "fergeastliking fan passy" hielendal net betocht wurde koe. De earste tsjerke focht ommers, lykas bekend is, tsjin de "yntelligintsia" te'n geunste fan 'e "earmen fan geast": hoe soe men fan har in yntelliginte striid tsjin 'e passys ferwachtsje kinne? - De tsjerke bestriidt emosjonele riten mei útroeging yn alle betsjuttingen fan it wurd: har praktyk, har "middel", is it kastratedom. Hja freget nea: "hoe makket men in begearte geastlik, moai, godlik?" - hja hat de klam fan 'e disipline op 'e útroeging (fan 'e sinlikens, fan 'e grutskens, fan 'e hearsksucht, fan 'e begearichheid, fan 'e wraaksucht) lein. - Mar de bile op 'e woartels fan 'e emoasjes sette is de bile op 'e woartels fan it libben sette: de praktyk fan 'e tsjerke is libbensfijannich.

2
Itselde middel, útfykje, útroegje, wurdt ynstinktyf yn 'e striid mei in begearte keazen troch sokken dy't te swakwillich binne, te degenerearre en lis harsels maat op yn 'e begearte: typstra's dy't La Trappe nedich binne, of yn parabel sprutsen (en sûnder parabel - ), ien oft oare absolute ferklearring fan fijânskip, in kleau tusken harsels en in passy. Radikale middels kinne allinne de dekadinten net sûnder; de wilsswakte, krekter sein, it ûnfermogen en reagearje net op in prikel, is sels net mear as in oare foarm fan dekadinsje. Radikale fijânskip, deafijânskip tsjin 'e sinlikens bliuwt in betinklik symptoom: men lûkt mei rjocht en reden syn konklúzjes oer de tastân fan sokke eksessive tipes. - Dy haat, dy fijânskip wurdt pas op 'e spits dreaun at sokke typen sels foar de hynstemiddels, foar de absistinsje fan har "duvel" net mear fêst genôch op 'e fuotten steane. Men sjocht de hiele skiednis fan prysters en filosofen oer, de keunstners derby: it measte gif tsjin 'e sinlikens is net troch de ympotinten spuid, ek net troch de aseten, mar troch de mankearre aseten, troch sokken dêr't de asetyske praktyk goed foar west hie ...

3
De sublimaasje fan sinlikens hjit leafde: dy is in grutte oerwinning op it kristendom. In oare oerwinning is ús sublimaasje fan 'e fijânskip. Dy is, dat men goed it belang der fan ynsjocht fijannen te hawwen: koartsein, dat men oarsom docht en tinkt as yn it ferline. De tsjerke woe altyd har fijannen folslein fergrieme: wy, wy ymmoralisten en antykristen, sjogge ús eigen belang yn it bestean fan 'e tsjerke ... Yn it politike is de fijânskip allyksa sublimearre - folle tûker, folle mear mei de holle, folle begripender. Hast alle partijen sjogge har behâld yn it belang fan it feit dat de tsjinpartij net har krêft ferliest; itselde jildt foar de grutte polityk. In nije skepping, lykas it nije Dútske ryk, is earder fijannen nedich as freonen: yn 'e tsjinstelling fielt it ryk himsels needsaaklik, yn 'e tsjinstelling wurdt it pas needsaaklik ... Net oars stelle wy ús op tsjin de "fijân fan binnen": dêr ha wy fijânskip ek sublimearre, dêr ha wy ek har belang begrepen. Men is allinnich fruchtber as men ryk oan tsjinstellingen is; men bliuwt allinnich jong as de siel him net del flijt, frede begeart ... Neat is ús no frjemder as dy winsklikheid fan doedestiids, de "frede fan 'e siel", dat kristlike desideratum; neat makket ús minder oergeunstich as de moraalko en it fette lok fan it goede gewisse. Men hat fan it grutte libben ôfstân dien as men fan striid ôfstân docht ... Yn in protte fallen is de "frede fan 'e siel" net mear as in misferstân, - it is wat oars, dat lykwols net earliker beneamd wurdt. Sûnder ferdraaing of foaroardiel in pear foarbylden. "Frede fan 'e siel" kin bygelyks it sêfte útstrieljen fan in rike dierlikens yn it moralistyske (of religieuze) wêze. Of it begjin fan wurgens, it earste skaad dat de jûn, alle soarten jûn, smyt. Of in teken dat der focht yn 'e lucht komt, dat de wyn nei it Suden draait. Of tankberens tsjin better witten yn foar in lokkige stuolgong (bygelyks mei de namme "sosjaal gefoel"). Of it stil-wurden fan ien dy't better wurdt, dy't alle dingen nij smeitsje en dy't wachtet ... Of de tastân nei in sterke befrediging fan ús dominante driuwfear, it wolwêzen fan in sublime sêdens. Of de âlderdomsswakte fan ús wil, ús begearten, ús ûndeugd. Of de leffens, troch idelens ompraat, en doch jin moralistysk-moai foar. Of it krijen fan wissichheid, sels fan in ferskriklike wissichheid, nei in lange spanning en martelgong troch ûnwissigens. Of de útdrukking fan ripens en masterskip yn dwaan, skeppen, wurkjen, wollen, de rêstige azem, de ferwurven "frijheid fan 'e wil" ... Twiljocht foar de ôfgoaden: wa wit? Faaks ek net mear as in soarte fan "frede fan 'e siel" ...

4
Ik bring in prinsipe ûnder wurden. Alle natuerlike moraal, dat is, alle sûne moraal wurdt troch in libbensynstinkt dreaun, - ien oft oar libbensgebod wurdt mei in rychje fan "Moat" en "Mei net" yn 'e praktyk brocht, ien oft oare hinderpeal en fijannichheid op it libbenspaad wurdt dêrmei oan 'e kant skood. De antynatuerlike moraal, dat is hast alle moraal dy't oant no ta leard, fereard en preke wurden is, keart him oarsom just tsjin 'e libbensynstinkten, - dat is in bytiden stikeme, bytiden lûde en brutale feroardieling fan dy ynstinkten. At dy seit "God sjocht it hert", seit er nee tsjin 'e ûnderste en boppeste begearten fan it libben en nimt God as fijân fan it libben ... De hillige, dêr't God mei nocht nei sjocht, is de ideale kastraat ... It libben is te'n ein, dêr't it "ryk fan God" begjint ...

5
Stel dat men it rankuneuze fan sa'n opstân tsjin it libben ynsjocht, lykas yn 'e kristlike moraal hast hillich sprutsen is, dan hat men ek wat oars troch: it nutteleaze, it toanielmjittige, absurde en leageneftige fan sa'n opstân. In feroardieling fan it libben troch ien dy't libbet is op it lêst net mear as in symptoom fan in beskate manear fan libjen: de fraach of te rjochte of net is dêrmei hielendal net steld. Men soe in posysje bûten it libben ha moatte, en ken it oan 'e oare kant sa goed as ien, as mannichien, as alleman dy't it libbe hat, om it fraachstik fan 'e wearde fan it libben sels mar op it aljemint bringe te meien: redenen genôch en begryp dat dat fraachstik foar ús net tagonklik is. As wy oer wearde prate, prate wy út 'e ynspiraasje, út 'e optyk fan it libben wei: it libben sels twingt ús derta en lis wearden oan, it libben sels wurdearret troch ús wannear't wy noarmen en wearden oanlizze ... Dêr folget út dat ek dy antynatuer fan 'e moraal, dy't God as tsjinoerstelde en feroardieling fan it libben opfettet, net mear as in weardeoardiel fan it libben is - fan hokfoar libben? fan hokfoar soarte libben? - Mar ik ha sels it andert al jûn: fan it delgeande, fan it ferswakte, fan it wurge, fan it feroardielde libben. Moraal, sa't dat oant no ta opfette is - lykas okkerlêst noch troch Schopenhauer ûnder wurden brocht is as "ûntkenning fan 'e wil om te libjen" - is it ferfalsynstinkt sels dat út himsels in ymperatyf makket: hja seit "fergean!" - hja is it oardiel fan 'e feroardielden.

6
Lit ús lang om let yn omtinken nimme hokfoar bernichheid it eins is en sis: "sa en sa moat de minske wêze!" De wurklikheid lit ús in útsinnige rykdom oan typen sjen, de bluisterichheid fan in rij foarmferskaat en -wikseljen: en ien oft oare hokjesitter fan in moralist seit dan: "nee, de minske moat oars wêze"? ... En hy wit sels hoe't de minske wêze moat, dy okse en moksis, hy skildert himsels op 'e muorre en seit dan: "ecce homo (sjoch de minske)!" ... Mar ek as de moralist him ta yndividuen rjochtet en seit: "sa en sa moatsto wêze" is er net minder bespotlik. It yndividu is in stik needlot, fan foaren en fan efteren, in wet te mear, in needwindigens te mear foar alles dat komt en wêze sil. Tsjin him sizze "feroarje dy" hâldt yn te ferlangjen dat alles him feroaret, sels wat efter ús leit ... En wier, der ha konsekwinte moralisten west, dy woene de minske oars, dus deugdsum, hja woene him nei har eigen byld, dus as okse: dêrom ûntkenden se de wrâld! Gjin lytse gekheid! Gjin beskieden soarte ûnbeskiedenens! ... De moraal, foarsafier't se feroardielt, op himsels, net mei it each op bedoelingen foarút en efterút fan it libben, is in spesifyk fersin dêr't men gjin begrutsjen mei ha moat, in deginneraasje dy't in ûntygliken skea oanrjochte hat! ... Wy oaren, wy ymmoralisten, ha krekt oarsom ús hert iepen set foar alle soarten fan ferstean, begripen, goedkrijen. Wy ûntkenne net gau, it is ús in eare en wês jasizzers. Hieltyd mear binne ús de eagen iepen gongen foar dy effisjinsje dy't alles brûkt en brûke kin, alles dat dy hillige grapmakker fan in pryster, dat it sike ferstân yn 'e pryster fersmyt, foar dy effisjinsje yn libbens wet, dy't sels út 'e wearzichste soarte mokses, út 'e pryster, út 'e goede minske noch foardiel hellet, - hokfoar foardiel? - Mar wy sels, wy ymmoralisten binne hjir it andert ...

De fjouwer grutte fersinnen

1
Fersin fan 'e ferwikseling fan oarsaak en gefolch. - Der is gjin faaier fersin as it gefolch mei de oarsaak te ferwikseljen: dat is foar my it úteinlike ferdjer fan it ferstân. Nettsjinsteande heart dat fersin by de âldste en jongste oanwensten fan it minskdom: hy is sels hillige by ús, hy hat as nammen "godstsjinst", "moraal". Alle sinnen, dy't godstsjinst en moraal formulearje, befetsje him; prysters en moraalwetjouwers binne de pommeranten fan dat ferdjer fan it ferstân. - Ik jou in foarbyld: alleman kin it boek fan de romrofte Cornaro, dêr't er syn skriele dieet as resept foar in lang en lokkich libben - ek deugdsum - yn oanriedt. Net folle boeken binne sa bot lêzen, no noch wurdt it yn Ingelân alle jierren by it tûzental printe. Ik twifelje der net oan, hast gjin boek (útsein fansels de bibel) hat safolle ûnk stifte, hat safolle libbens ferkoarte as dat sa goedbedoelde kuriosum. Reden dêrfoar: de ferwikseling fan oarsaak en gefolch. De brave Italiaan seach yn syn dieet de oarsaak fan syn lang libben: wylst de betingst foar it lange libben, de bjusterbaarlike stadigens fan 'e stofwikseling, it net folle ferbrûken, de oarsaak fan syn skriel dieet wie. It stie him net frij, en yt in bytsje of in protte, syn sunigens wie net in "frije wil": hy soe siik wurde as er mear iet. Mar dy't gjin karper is docht der net allinne goed oan, dy hat it sels nedich om goed te iten. In learde fan ús tiid, mei syn fluch ferbrûk fan sinekrêft, soe himsels mei it rezjym fan Cornaro fergrieme. Crede experto ("leau ien dy't út ûnderfining sprekt"). -

2
It model fan 'e formule dy't alle religy en moraal ûnderstipet is: "doch dat en dat, lit dat en dat - dan silst lokkich wêze! Sa net, dan ..." Alle moraal, alle religy is sa'n gebod, - ik neam dat de grutte erfsûnde fan it ferstân, it ûnstjerlike ûnferstân. Yn myn mûle is dy formule krekt oarsom - earste foarbyld fan myn "herwurdearring fan alle noarmen en wearden": in slagge minske, in "lokkigen ien", moat beskate hannelingen dwaan en is ynstinktyf skou foar oare hannelingen, hy draacht de oardering dy't er fysiologysk foarstelt oer op syn relaasjes mei minsken en dingen. Yn in spreuk: syn deugd is it gefolch fan syn lok ... Lang libje, in talryk neiteam is net de beleanning foar de deugd, de deugd is earder sels dy fertraging fan 'e stofwikseling dy't, ûnder oaren, ek in lang libben, in talryk neiteam, yn it koart it kornarisme ta gefolch hat. - Tsjerke en moraal sizze: "in slachte, in folk giet troch ûndeugd en lúkse telider." Myn wer better makke ferstân seit: as in folk telider giet, fysiologysk ôftakket, dan folget dêrút ûndeugd en lúkse (dat wol sizze in behoef oan hieltyd sterkere, hieltyd fakere prikels, lykas alle útbrûkte natueren dat ha). In jongkeardel wurdt foar syn tiid slop en weak. Syn freonen sizze: dat komt fan dy en dy sykte. Ik sis: dat er siik waard, dat er de sykte net wjerstean koe, dat wie al it gefolch fan in earmer libben, in erflike útputting. De krantlêzer seit: dy party sil harsels mei sokke fersinnen telider slaan. Myn hegere polityk seit: in partij dy't sokke flatters makket is te'n ein - dy is net mear wis fan har ynstinkt. Alle fersinnen yn alle betsjuttingen fan it wurd binne it gefolch fan it ferfal fan 'e ynstinkten, fan it útinoarfallen fan 'e wil: men kin sa hast definiearje wat net goed is. Al it goede is ynstinkt - en, dus, licht, needwindich, frij. Swierrigens is in beswier, de god ferskilt op karakteristike wize fan 'e held (yn myn taal: lichte fuotten it earste skaaimerk fan godlikens).

3
Fersin fan in falske oarsaaklikens. - Men hat altyd tocht dat men wist wat in oarsaak is: mar wêr hellen wy ús witten, krekter, ús leauwen, op dat punt wat te witten wei? Fan it mêd fan 'e romrofte "ynderlike feiten", dêr't oant not ta gjinien him as feitlik bewiisd hat. Wy leauden yn ússels, yn 'e die fan it wollen as oarsaak; wy tochten dêr op syn minst de oarsaaklikens op 'e die te betraapjen. Men twifele der allyksa net oan dat alle antesedinten fan in hanneling, har oarsaken, yn it bewustwêzen socht wurde moasten en dêr wer fûn wurde soene as men se socht - as "motiven": men hie dêr ommers net fry yn, ferantwurdlik foar west. En by eintsjebeslút, wa soe bestride dat in tins teweibrocht wurdt? Dat it ik de tins teweibringt? ... Fan niisneamde trije "ynderlike feiten", dêr't de oarsaaklikens har mei like te ferbergjen, is de earste en meast oertsjûgjende dy fan de wil as oarsaak; de opfetting fan in bewustwêzen ("geast") as oarsaak en letter noch dy fan it ik (fan it "subjekt") as oarsaak binne mar neibertes, nei't de oarsaaklikens fan 'e wil as wier fêst stie, as bewiisd ... Underwylst ha wy der nochris op sind. Wy leauwe hjoeddedei gjin wurd mear fan dat alles. De "ynderlike wrâld" is fol drochbylden en dwylljochten: de wil is dêr ien fan. De wil beweecht neat mear, ferklearret dêrom ek neat mear - hy begeliedt allinnich mar prosessen, hy hoecht der net perfoarst by te wêzen. It sabeare "motyf": in oar fersin. Net mear as in bûtekantferskynsel fan it bewustwêzen, in bywein fan 'e die, dy't earder noch de antesedinten fan in die ferberget as dat er se foarstelt. En dan it ik! Dat is in fabel wurden, in fiksje, in wurdboarterij: dy hat folslein opholden te tinken, te fiellen en te wollen! ... Wat folget dêrút? Der binne hielendal gjin geastlike oarsaken! Alle sabeare bewiis dêrfoar is nei de duvel! Dat folget derút! - En wy ha in keunstich misbrûk fan dat "bewiis" makke, wy ha de wrâld op basis dêrfan skepen as in oarsakewrâld, as in wilswrâld, as in geastwrâld. De âldste en langste psychology wie hjir oan it wurk, sa wurke dy en net oars: alle barren wie har in dwaan, en alle dwaan it gefolch fan in wollen, de wrâld waard har in mannichfâldichheid fan dieders, in dieder (in "subjekt") waard ûnder alle barren skood. De minske hat syn trije "ynderlike feiten", dat dêr't er it meast yn leaude, de wil, de geast en it ik, út himsels opprojektearre, - hy helle earst it begryp wêze út it begryp ik, hy hat de "dingen" as fêst steld nei syn eigen byld, nei syn begryp fan it ik as oarsaak. Wat wûnder dat er letter yn 'e dingen allinne mar werom fûn wat er deryn stutsen hie. - It ding sels, nochris sein, it begryp ding, net mear as in refleks fan it leauwen oan it ik as oarsaak ... En sels jim atoom, hearen meganisy en fysisi, hoefolle fersin, hoefolle rudimentêre psychology is der noch yn jim atoom benefterbleaun! - Om it mar net te hawwen oer it "ding op himsels", oer it horrendum pudendum (de skriklike skamte) fan 'e metafysisi! It fersin om 'e geast as oarsaak mei de wurklikheid te ferwikseljen! En as maat foar de realiteit te stellen! En dat God te neamen! -

4
Fersin fan 'e tinkbyldige oarsaken. - Nim de dream: by in beskate ûnderfining, bygelyks by in kanonskot fierôf, wurdt neitiids in oarsaak skood (faak in komplete novelle, dêr't krekt de dreamer de haadpersoan yn is). De ûnderfining sels bliuwt ûnderwylst yn stân, as in soarte fan trilling: se wachtet moai oant de oarsakedrift har tastiet en kom nei foaren, - no net mear as tafal mar as in ding dat "betsjutting" hat. It kanonskot treedt op mei in kausaal effekt, mei de skyn fan in tiidsomkearing. It lettere, de motivearring, wurdt as earste belibbe, faak mei hûndert details dy't as yn in omsjoch foarbygean, it skot folget ... Wat is der bard? De foarstellingen dy't troch in beskaat ûnderfinen oproppen waarden wurde te'n ûnrjochte as oarsaak dêrfan beskôge. - Feitliks dogge wy it allyksa as wy wekker binne. De measte fan ús algemiene fiellingen - alle soarten fan remming, drok, spanning, útbarsting yn it spyljen en tsjinspyljen fan 'e organen, lykas yn it bysûnder de tastân fan de nervus sympathicus (meifiellende sine) - wekje ús oarsakedrift op: wy wolle in reden ha, om ús sa en sa te fiellen, - ús goed of net goed te fiellen. It is ús net genôch en stel gewoanwei it feit fêst dat wy ús sa en sa fielle, - goed fielle of net goed fielle: wy litte dat feit pas ta, - wurde ús der fan bewust -, sagau't wy him in soarte fan motivearring jûn ha. - It ûnthâld, dat yn sokke fallen sûnder dat wy it troch ha, fanwegen komt, skoot eardere tastannen fan itselde soart nei foaren en de dêrmei fergroeide kausale ynterpretaasje, - net har echte oarsaaklikens. It leauwe dat de foarstellingen, de lyktidige bewustheidsprosessen de oarsaken west ha, wurdt troch it ûnthâld mei nei foaren ta skood. Sa ûntstiet in gewenning oan in beskate oarsaakynterpretaasje, dy't yn wurklikheid it ûndersyk nei oarsaken behinderet en sels ûnmooglik makket.

5
Psychologyske ferklearring dêrby. - Wat ûnbekends op wat bekends werom bringe jout ferromming, rêst, befrediging en jout boppedat in gefoel fan macht. Mei it ûnbekende komt gefaar, ûnrêst, noed, - it is in ynstinktive reaksje en besykje en poets dy pynlike tastannen út. Earste stelregel: elke ferklearring is better as gjin ferklearring. Omdat it doel eins is it loskommen fan benearjende foarstellingen nimme de lju it net sa nau mei de middels om der fan los te kommen: it earstedebêste idee dêr't it ûnbekende mei as bekend ferklearre wurdt, jout safolle ferromming dat it as "korrekt beskôge" wurdt. Nocht ("Krêft") as bewiis, as kritearium foar wierheid. - It "wêrom" moat, as it in bytsje kin, net de oarsaak om wille fan 'e oarsaak jaan wolle mar earder in beskate soarte fan oarsaak - in delbêdzjende, befrijende, ferromjende oarsaak. It earste gefolch fan dat behoef is dat wat bekends, wat dat earder al ris belibbe en yn it ûnthâld opslein is, as oarsaak oanmurken wurdt. It nije, it frjemde, it ûnbekende wurdt as oarsaak útsletten. - Dat der wurdt net samar in soarte fan ferklearring as oarsaak socht, der wurdt in spesjaal soarte fan ferklearring foarlutsen, nammentlik de ferklearring dy't it fluchst en it faakst de fielling fan it ûnbekende fuortpoetst hat, de gewoanste ferklearring. - Gefolch: in bekend soarte fan oarsaken wurdt hieltyd dominanter, kristalisearret út ta in systeem en is úteinliks baas, dat wol sizze dat oare oarsaken útsletten binne. - De bankier tinkt daalks oan "saken", de kristen oan "sûnde", it famke oan har leafde.

6
Alle moraal en religy falt ûnder it begryp fan 'e imazjinêre oarsaken. - "Utlis" fan ûnnoflike fiellingen. Dy wurde teweibrocht troch wêzens dy't it grou op ús ha (kweageasten: bekendste gefal - it misbegripen fan hysteary as hekserij). Hekserij komt troch hannelingen dy't net goed te krijen binne (it fiellen fan "sûnde", fan "sûndigens" is de nije ynterpretaasje fan liiflik ûnbehagen - men fynt hieltyd redens en wês mei jinsels ûntefreden). Sokke fiellingen wurde útlein as in straf, as in ôfbetelling foar wat wy net dwaan moatten hiene, foar wat wy net wêze moatten hiene (skamteleas troch Schopenhauer ta stelregel makke, dêr't de moraal har echte gesicht sjen lit, as de úteinlike gifminger en besmodzger fan it libben: "alle grutte pine drukt út wat wy fertsjinje; want de pine soe ús net reitsje kinne as wy har net fertsjinnen." (Wrâld as wil en idee, 2, 666). Sokke fiellingen wurde útlein as it gefolch fan tinsleaze, misbetearde hannelingen ( - de emoasjes, de sintugen as oarsaak, as "skuldige" oanwiisd; liiflike ellinde mei help fan oare ellinde as fertsjinne útlein) - "Utlis" fan noflike fiellingen. Dy komme fan it Godsbetrouwen. Dy komme fan it bewustwêzen fan goede hannelingen (it sabeare "goede gewisse", in tastân fan it liif dy't mar al tefolle liket op in goede stuolgang). Sokke fiellingen wurde teweibrocht troch de goede ôfrin fan in ûndernimming ( - naïve konklúzje: de goede ôfrin fan in ûndernimming jout in hypochonder of in Pascal hielendal gjin noflike fiellingen). Sokke fiellingen wurde teweibrocht troch leauwe, leafde, hoop - de kristlike deugden. - Yn wurklikheid binne al dy sabeare ferklearringen earder gefolch as oarsaak, it is in oersetting fan noflike of ûnnoflike fiellingen yn in falsk dialekt: men is bysteat en hoopje, omdat it liiflike basisfiellen wer ryk en sterk is; men fertrout op God omdat it fiellen fan follens en sterkens rêst jout. Moraal en religy falle mei ham en gram ûnder de psychology fan it fersin: yn alle gefallen wurde of oarsaak en gefolch ferwiksele, of wierheid mei it gefolch fan wat as wier leaud wurdt of in tastân fan it bewustwêzen mei de oarsaken fan dy tastân.

7
Fersin fan 'e frije wil. - Wy ha hjoeddedei gjin begrutsjen mear mei it begryp "frije wil": wy witte mar al te goed wat dat is - it beruchtste teologetrúkje dat der is, mei it doel en meitsje it minskdom "ferantwurdlik", sa't sy dat begripe, dat wol sizze, fan har ôfhinklik ... Ik jou hjir allinne de psychology fan it ferantwurdlik meitsjen. - Oeral dêr't ferantwurdlikheden socht wurde, is it it ynstinkt dat straffe en berjochtsje wol dat siket ... Oan de Wurding is de ûnskuld ûntnommen, as earne in sa of sa te wêzen weromfierd wurdt op wil, op bedoelingen, op in akte fan ferantwurdlikheid: de lear fan de wil is úteinliks útfûn mei it each op de straf, dat is it skuldich-befine wolle. Alle âlde psychology, de wilpsychology, is der op boud dat de útfiners dêrfan, de prysters dy't de kliber oanfiere, harsels it rjocht jaan woene en partsje straf út - of jou God dêr it rjocht ta ... De minsken moatte as "frij" oanmurken wurde om berjochte, om straft wurde te kinnen, - om skuldich wêze te kinnen: dus moatte alle hannelingen as opsetlik oanmurken wurde, dus moat de oarsprong fan alle hannelingen yn it bewuste pleatst wurde ( - en sa wurdt de basaalste falskemunterstrúk ta it prinsipe fan 'e minsklike psychology makke ...). Hjoeddedei, no't wy oan 'e tsjinoerstelde beweging begûn binne, no't wy ymmoralisten út alle macht besykje en help it skuld- en strafbegryp de wrâld út en meitsje psychology, skiednis, natuer en de maatskiplike ynstellingen wer sûn, is der yn ús eagen gjin slimmere fijân as de teologen dy't der mei trochgean en besmodzgje troch "straf" en "skuld" de ûnskuld fan 'e wurding mei it begryp fan 'e "etyk foar de wrâld". It kristendom hat de libbensoertsjûging fan 'e boal ...

8
Wat kin allinne ús lear wêze? - Dat gjinien oan 'e minske syn eigenskippen jout, God net en de maatskippij ek net, en syn heiten en foarheiten net, en hysels ek net ( - de ûnsin fan it hjir ôfwiisde idee is as "begryplike frijheid" troch Kant en ek al troch Plato ferdigene). Gjinien is der ferantwurdlik foar dat er uberhaupt bestiet, en dat er sa en sa is, dat er yn dat laach en dy omstannichheden ferkeart. It typysk-eigene fan syn aard kin net losmakke wurde fan al dat is en wêze sil. Dat aard is net it gefolch fan in eigen bedoeling, in wil, in doel, dêrmei wurdt net wat besocht ta stân te bringen, in "ideale" minske of it "ultime" lok of in "ultime" moraal, - it is absurd en wol syn wêzen ta ien of oar doel degradearje. Wy ha it begryp "doel" útfûn: yn 'e wurklikheid is gjin doel ... Men is wat men is, men is part fan it gehiel, men is yn it gehiel, - der is neat wat ús wêzen beöardielje, mjitte, ferlykje, feroardielje kin, want dat soe betsjutte it gehiel te beöardieljen, te mjitten, te ferlykjen, te feroardieljen ... Mar der is neat bûten it gehiel! - Dat gjinien mear ferantwurdlik makke wurdt, dat in manear fan wêzen net mear op in earste oarsaak weromfierd wurde mei, dat de wrâld noch as sensorium noch as "Geast" in ienheid is, dat is pas de grutte befrijïng, - dêr is de ûnskuld fan 'e wurding pas wer yn eare mei hersteld ... It begryp "God" wie oant no ta it grutste beswier tsjin it bestean ... Wy ûntkenne God, wy ûntkenne de ferantwurdlikens yn God: dêrmei ferlosse wy pas de wrâld. -

De ferbetterers fan it minskdom

1
Jim witte dat ik filosofen der op fergje dat se har oarekant fan goed en kwea opstelle, - dat de yllúzje fan it morele oardiel in passeard stasjon foar har is. Dat folget út in ynsjoch dat troch my foar it earst ûnder wurden brocht is: der binne hielendal gjin morele oardielen. It morele oardiel hat mei it religieuze oardiel ien en mien dat it realiteiten ferûnderstelt dy't der net binne. Moraal is net mear as in útlis fan beskate ferskynselen, krekter sein, in ferkearde útlis. It morele oardiel heart krekt as it religieuze oardiel by in nivo fan ûnwittenens dêr't sels it begryp fan 'e wurklikheid, it ûnderskie tusken wurklikheid en fantasy noch ûntbrekt: fan dy gefolgen dat "wierheid" op dat nivo allinnich dingen oantsjut dy't wy hjoeddedei "ynbyldingen" neamme. It morele oardiel kin dêrom nea letterlik nommen wurde. Mar it is as yndikaasje ûnskatber: it bringt, foar minsken fan ynsjoch alteast, de weardefolste realiteiten fan kultueren en ynderlikheden oan it ljocht, dy't net genôch wisten om harsels te "begripen". Moraal is allinnich mar in kloft yndikaasjes, in kloft symptomen: men moat al witte, wêr't it om giet, om der fertuten fan te hawwen.

2
In earste, foarriedich, foarbyld. Yn alle tiden woe men fan 'e minsken "bettere minsken" meitsje: dat wie by útstek moraal. Mar efter datselde wurd stekt ek alderhanne oare oanstriid. Sawol it domestisearjen fan it bist minske as it opkweekjen fan in beskate soarte minske is oantsjut as "fan 'e minsken bettere minsken meitsje": dy twa wurden sizze pas wêr't it op stiet - realiteiten dêr't de typyske "ferbetterer", de pryster, neat fan wit - neat fan witte wol ... De domestisearring fan in bist in ferbettering "neamme" is yn ús earen hast in grap. Wa wit, wat der mei hynsten en hûnen bart, twifelet der oan oft it bist dêr in "better bist" wurdt. It wurdt swak makke, minder gefaarlik, it wurdt troch depressyf meitsjende fiellingen fan bangens, troch pine, troch wûnen, troch honger siik makke. - Net oars stiet it der foar mei de domestisearre minsken, dêr't de pryster "bettere minsken" fan makke hat. Yn 'e iere midsieuwen, doe't yndie de tsjerke fral in dieretún wie, waard jacht makke op de grutste heidenen, "woaste liuwen", - de tsjerke makke bygelyks fan de âlde Germanen "bettere minsken". Mar hoe seach sa'n Germaanske "bettere minske" der letter út? As in karikatuer fan 'e minske, as in misberte: hy wie "sûndich" wurden, hy siet yn in koai, tusken de traljes fan ferskriklike begripen ... Dêr lei er no, siik, soarchlik, lilkaardich tsjin himsels; fol haat tsjin de basaalste driuwfearren fan it libben, fol efterdocht tsjin alles wat noch sterk en lokkich wie. Yn ien wurd, in "kristen" ... Fysiologysk sprutsen: yn 'e striid tsjin it bist moat siikmeitsjen wol it iennichste middel wêze om him swak te meitsjen. Dat hie de tsjerke goed troch: se bedoar de minske, se makke him swak, - mar se hold út dat se fan 'e minske in "bettere minske" makke hie ...

3
Nim no it oare gefal fan 'e sabeare moraal, it gefal dat in beskaat ras of soarte opkweke wurdt. It moaiste foarbyld jout de Yndyske moraal, dy't as "wet fan Manu" in religieuze status krige. Dat stelt him as taak net minder as fjouwer erflike beropsklassen op te kweekjen: prysters, militêren, boeren en keaplju, en as lêste in tsjintfeinteklasse, de Sudras. It is dúdlikernôch dat wy dêr net mear tusken de dieretemmers ferkeare: in tûzen kear mylder en ferstanniger soarte fan minske is betingst om allinnich mar it plan fan sa'n erflike klasseyndieling te betinken. Men sykhellet hjir ferromme, as men nei de kristlike kerker- en sikehúslucht dy sûnere, gruttere, fierdere wrâld binnen stapt. Hoe jammerdearlik is it "nije testament" yn ferliking mei Manu, wat in minne lucht jout it op - Mar de Yndyske organisaasjefoarm koe der ek net sûnder en jei eangst oan, - diskear net yn 'e striid mei it bist mar yn 'e striid mei har tsjinoerstelde, de minske dy't net opkweke wie, de grimel-gramel minske, de Tschandala-minske. En wer hie se oars gjin middel om him ûngefaarlik, swak te meitsjen as troch him siik te meitsjen, - it wie de striid mei it "grutte getal". Faaks is der neat wat ús fiellingen sasear tsjinsprekt as dy selsbeskermingsmaatregelen fan 'e Yndyske moraal. Nim bygelyks it tredde edikt (Avadana-Sastra I), it edikt "fan 'e ûnreine grienten", dat stelt dat it iennichste iten dat Tschandalas ha meie sipels en knyflok binne, yn oerweging nommen dat de hillige skrift ferbiedt har nôt of fruchten, of wetter of fjoer te jaan. Itselde edikt stelt ek dat it wetter dat se nedich binne noch út rinnend wetter noch út boarnen en fivers nommen wurde mei, mar allinich mar út sompen en út gatten dy't troch de poatôfdrukken fan bisten makke binne. Allyksa wurdt har ferbean har klean te waskjen of harsels, want it wetter dat har út begrutsjen tastien is mei inkeld mar brûkt wurde om de toarst te ferslaan. Uteinliks ek in ferbod foar de Sudra-froulju om de Tschandala-froulju by berten by te stean, en dêrby noch in ferbod foar de lêsten om inoar by berten by te stean ... - It gefolch fan 'e oplizzing fan sokke sanitêre wetten koe net útbliuwe: moarddiedige goarren, skriklike geslachtssykten en dêr oerhinne wer "de wet fan it mes", dy't de besnijïng oan de manlike, it ôfsetten fan 'e lytse skamlippen oan de froulike bern opleit. - Manu sels seit: "de Tschandalas binne it risseltaat fan houliksbrek, ynsest en misdie ( - dat binne de needsaaklike konsekwinsjes fan it begryp opkweekjen). Hja moatte as klean de fodden fan liken ha, as potguod brutsen potten, as opsier âld izer, as goaden kweageasten; hja moatte sûnder rêst fan it iene plak nei it oare swalkje. It is har ferbean fan lofts nei rjochts te skriuwen of de rjochterhân dêr by te brûken: it brûken fan 'e rjochterhân en it skriuwen fan lofts nei rjochts is it foarrjocht fan 'e deugdsume minsken, de rasminsken." -

4
Sokke beskikkingen binne wakker learsum: dêr ha wy de Yndo-Europeeske minsklikheid, hiel suver, oan syn oarsprong, - wy leare dat it begryp "suver bloed" it tsjinoerstelde fan in ûnskuldich begryp is. Oarsom wurdt no dúdlik yn hokfoar folk de haat, de tschandala-haat tsjin dy "minsklikheid" ferivige is, dêr't er religy, sjeny wurden is ... Ut dat eachweid wei besjoen binne de evangelyen in oarkonde fan 'e earste rang; it boek Henoch yn it bysûnder. - It kristendom, mei Joadske woartels en allinnich te begripen as produkt fan dy boaiem, jout de tsjinoerstelde beweging stal, de beweging tsjin alle opkweekmoraal, alle ras, alle privileezje: - it is de anty-Yndo-Europeeske religy by útstek: it kristendom, de herwurdearring fan alle Yndo-Europeeske noarmen en wearden, de oerwinning fan 'e Tschandala noarmen en wearden, it evangely oan earm folk, lyts folk preke, de mienskiplike opstân fan al dat fertrape, ellindich, mislearre, min op 'e wrâld kommen is tsjin de "rasminske" - de ûnstjerlike Tschandalawraak fermomd as religy fan 'e leafde ...

5
De moraal fan domestisearring en de moraal fan opkweking ûntrinne inoar neat yn 'e middelen dy't se brûke om har doel te berikken: wy kinne as basisprinsipe stelle dat, om moraal te meitsjen, men de absolute wil ta it tsjinoerstelde ha moat. Dat is it grutte, it ûnhuere probleem dat ik it langst bestudearre ha: de psychology fan 'e "ferbetterers" fan it minskdom. In lyts en eins beskieden feitsje, it feit fan 'e saneamde pia fraus (it bedroch út bêstens), joech my de earste tagong ta it probleem: it bedroch út bêstens, it erfgoed fan alle filosofen en prysters dy't fan 'e minsken "bettere minsken meitsje" woene. Noch Manu, noch Plato, noch Confucius, noch de Joadske of kristelike learmasters ha ea twifele oft se it rjocht wol hiene om te ligen. Of om hiel oare dingen te dwaan ... Om it koart en bûnich te sizzen: alle middels dêr't oant no ta it minskdom in moraal mei bybrocht waard binne troch en troch ymmoreel. -

Wat der mis is mei de Dútskers

1
By Dútskers is it hjoeddedei net genôch en wês yntellektueel: men moat ek noch de yntellektueel spylje, de yntellektueel úthingje ...
Faaks kin ik de Dútskers, faaks mei ik har sels in pear wierheden taskikke. It nije Dútsklân hat in grut kwantum oerurven en oanlearde warberens ta syn foldwaan, sadwaande dat it mei it opgarre spartegoed oan krêft in skoftke lang sels rij wêze mei. It is net in hege kultuer dy't mei him baas wurden is, en noch minder is it in fynfiellige smaak, in foarname "skientme" fan 'e ynstinkten; mar it binne manliker deugden as oars ien Europeesk lân op wize kin. In protte goede moed en achting foar jinsels, in protte wissigens yn 'e omgongsfoarmen, yn 'e wjersidigens fan 'e plichten, in protte flyt, in protte úthâldingsfermogen - en in oerurven soberens dy't earder nitige as bedimme wurde moat. Ik sis der by dat der noch harke wurdt, sûnder dat it harkjen dimmen makket ... En gjinien dy't syn tsjinstanners ferachtet ...
Jo sjogge, it is my tinken en doch de Dútsker lyk en rjocht: ik soe mysels dêr net ûntrou yn wêze wolle, - dat ik moat ek myn krityk op har jaan. It komt jin djoer te stean en kom oan 'e macht: - macht makket dom ... De Dútskers - ea hiene se de namme it folk fan 'e tinkers te wêzen: tinke se eins noch wol? - Yntellekt ferfeelt de Dútskers hjoeddedei, se mistrouwe it yntellektuele sels, de polityk slokket alle omtinken foar echt yntellektuele saken op. - "Deutschland, Deutschland über Alles", ik ha noed, dat wie de ein fan 'e Dútske filosofy ... "Binne der Dútske filosofen? Binne der Dútske dichters? Binne der goede Dútske boeken?", freegje se my yn it útlân. Ik wurd rea om 'e holle, mar mei de dapperens dy't my ek yn 'e wanhopichste gefallen eigen is, anderje ik: "Ja, Bismarck!" - Koe ik tajaan hokfoar boeken men hjoeddedei lêst? ... Dat ferdulde midsmjittichheidsynstinkt ek! -

2
- Wat de Dútske geast wêze koe, wa hat dêr net syn swiermoedige tinzen oer hân! Mar dat folk hat himsels willekeurich de dommens ynjage, al tûzen jier lang hast: nearne binne de twa grutste Europeeske narkoatika, alkohol en kristendom, sa alderslimst misbrûkt. Okkerlêst kaam der noch in tredden by, dy't allinnich al mânskernôch is en help alle beweeglikens fan geast it hoekje om, de muzyk, ús konstipearre, konstipearjende muzyk. - Wat in heap treurige swierrigens, ferlamming, fochtigens, sliepmûtse, wat in bier sit der yn 'e Dútske yntelligintsia! Hoe kin it eins dat jongfeinten, dy't har bestean oan 'e geastlikste doeleinen wije, net it earste ynstinkt fan geastlikens, it ynstinkt ta selsbehâld fan 'e geast yn har fielle - en bierdrinke? ... It alkoholisme fan 'e learde jongerein is faaks noch gjin fraachteken by har leardens -, men kin sûnder geast ek in grut learde wêze - mar yn alle oare opsichten is it in probleem. - Wêr fynt men dat net, de weake dekadinsje dy't bier yn 'e holle tewei bringt! Ik ha ienris yn in hast ferneamd wurden gefal de finger op sokke dekadinsje lein - de ferwurding fan ús earste Dútske frijtinker, de tûke David Strauss, ta skepper fan in kroechevangeelje en in "nij leauwe" ... Net om 'e nocht hat er de "leaflik skomjende" yn fersen priizge - trou oant yn 'e dea ...

3
- Ik hie it oer de Dútske geast: dat er rûger wurden is, platter. Sa kin it wol ta? - Nee, feitliks is der noch hiel wat oars dêr't ik noed om ha: dat it mei de Dútske serieuzens, de Dútske djipgong, de Dútske passy yn yntellektuele saken hieltyd minder wurdt. It fiellen hat him feroare, net allinne it yntellekt. - Ik bin sa út en troch noch wolris op in Dútske universiteit: hokfoar lucht hinget dêr boppe de learden, hok in toarre, hok in selsfoldiene en sloppe atmosfear. It soe in grut misferstân wêze en smyt my no de Dútske wittenskip foar de fuotten - en boppedat soe it in bewiis wêze dat jo gjin letter fan my lêzen ha. Ik bin santjin jier lang net opholden de ûntyntellektualisearjende ynfloed fan ús hjoeddeistich wittenskiplik bedriuw oan 'e kaak te stellen. It slaafske stinnen en studearjen dêr't de ûnhuere omfang fan 'e wittenskippen tsjintwurdich de yndividuen ta feroardielet, is de foarnaamste reden dat follere, rikere, djippere natueren gjin ûnderwiis en ûnderwizers dy't partuere mei har nivo mear fine kinne. Us kultuer hat fan neat mear te lijen as fan 'e pleach fan eigenwize buro-kraten en kranteprofessoaren; ús universiteiten binne, sûnder dat se it wolle, de feitlike kweekbakken fan soksoarte fan ynstinktsferfal fan it yntellekt. En hiele Europa hat it al yn 'e rekken - de grutte polityk hat har net tefiter ... Dútsklân giet hieltyd mear troch foar it plattelân fan Europa. - Ik sykje noch om in Dútsker dêr't ik op myn manear serieus mei wêze kin, - hoefolle mear soe ik sykje moatte om ien dêr't ik wille mei ha koe! Twiljocht foar de ôfgoaden: ah, wa soe hjoeddedei begripe fan hokfoar serieuzens oft in klúzner hjir by komt!
- Us wille is it slimst oan ús te begripen ...

4
Tink ris ta: it is eins net allinne dúdlik te sjen dat de Dútske kultuer yn 'e bedelte rint, it folget ek út elementêre kennis. Gjinien kin op 't lêst mear útjaan as dat er hat - dat jildt foar yndividuen, dat jildt foar folken. Jouwe jo út oan macht, oan 'e grutte polityk, oan ekonomy, oan ynternasjonalisearring, oan parlementêre demokrasy, oan militêre alliânsjes, - jouwe jo it kwantum ferstân, serieuzens, wil, selsoerwinning dat men is, oan dizze kant út, dan mist it oan 'e oare kant. De kultuer en de steat - lit dêr gjin misferstân oer bestean - binne tsjinstellingen. "Kultuer-steat" is net mear as in moderne kreet. It iene libbet fan it oare, it iene waakst op kosten fan it oare. Alle gouden ieuwen fan 'e kultuer binne yn polityk opsicht delgongstiden: wat grut is yn 'e sin fan 'e kultuer is ûnpolityk, sels antypolityk. - Goethe syn hert sprong op by it fenomeen Napoleon, - it sakke him wer yn 'e skuon by de "frijheidsoarloggen" ... Op itselde stuit dat Dútsklân as grutmacht opkomt, kriget Frankryk as kultuermacht in oare posysje. Hjoeddedei is der al in protte serieuzens, in protte yntellektuele passy nei Paris emigrearre; it fraachstik fan it pessimisme bygelyks, it fraachstik fan Wagner, hast alle psychologyske en artistike fraachstikken wurdt yn Frankryk folle finer en folsleiner op om tocht as yn Dútsklân, - de Dútskers binne net ta sokke serieuzens bysteat. - Yn 'e skiednis fan 'e Europeeske kultuer betsjut it opkommen fan it "Reich" fral ien ding: in ferlizzing fan it swiertepunt. Men wit it oeral al: foar de haadsaak - en dat bliuwt de kultuer - komme de Dútskers net mear yn oanmerking. Der wurdt frege: ha jim ek mar ien yntellekt dat meitelt foar Europa? Lykas jim Goethe, jim Hegel, jim Heinrich Heine, jim Schopenhauer meitelde? - Dat der gjinien Dútske filosoof mear is, dy fernuvering komt gjin ein oan. -

5
Al it heger ûnderwiis hat de haadsaak út it each ferlern: doel en middels beide. Dat ûnderwiis, foarming, sels it doel is, en net "de maatskippij" - dat der foar dat doel ûnderwizers nedich binne - en net middelskoalleleararen en akademisy - men fergeat dat ... ûnderwizers nedich binne dy't sels ûnderwiisd binne, earsterangs, foarname geasten, dy't harsels hieltyd op 'e nij wer wier meitsje, yn wurd en swijen, en dy't in stimulearjend klimaat skeppe, - net de learde oksen dy't middelskoalle en universiteit hjoeddedei de jongerein as "rolmodel" foarsette. De ûnderwizers binne brek, útsein in inkele útsûndering, en ûnderwizers binne it earste betingst foar foarming: dêrfandinne de delklits fan 'e Dútske kultuer. - Ien fan dy niisneamde útsûnderingen is myn freon Jakob Burckhardt út Bazel: troch him hat Bazel syn grutte humaniteit ... Wat it heger ûnderwiis yn Dútsklân lykwols bedijt, dat is dat safolle mooglik jongeren yn sa min mooglik tiid foar de maatskippij klearstoomd wurde, om brûkt en ferbrûkt te wurden. Heger ûnderwiis en it grutte getal - dat sprekt inoar yn it foar al tsjin. Al it heger ûnderwiis is it foarrjocht fan 'e útsûndering: men moat bejeftige wêze om it rjocht op sa'n jefte te hawwen. Alle grutte, alle moaie dingen kinne nea fan alleman wêze: pulchrum est paucorum hominum (it moaie is selektyf). Wat bringt de delklits yn 'e Dútske kultuer tewei? Dat "heger ûnderwiis" gjin foarrjocht mear is - de massifikaasje fan alles, de algemienens fan learplicht ... En ferjit net dat de learplicht mei it massaal besykjen fan it heger ûnderwiis troch militêren ek de delgong fan dat ûnderwiis tewei bringt. Gjinien hat mear it frij derta, yn it hjoeddeistige Dútsklân, en jou syn bern in foarname foarming: ús "heger ûnderwiis" is hielendal op 'e slimste midsmjittigens ynsteld, kwa leararen, learplannen, leardoelen. En oeral hat men in ûnfatsoenliken hast, krekt as soe der wat mis wêze as in minske fan 23 jier noch net "klear" is, noch gjin andert hat op 'e "haadfraach": hokfoar berop? - In grutter soarte fan minske, as ik myn sin sizze mei, hâldt net fan "beroppen", krekt om't er him roppen fielt ...Dy hat it oan tiid, dy docht it him oan tiid, dy tinkt der net oan en wês sa gau mooglik "klear" - mei tritich jier is men, yn 'e sin fan 'e grutte kultuer, in begjinner, in bern. - Us aaifolle ûnderwiisgebouwen, ús oerspande en oerwurke leararen skreauwe oan 'e himel: om soks goed te praten, lykas okkerdeis Heidelberchster heechleararen dien ha, dêr hat se faaks har redenen foar - mar gjin arguminten.

6
Ik stel, om myn metoade trou te wêzen, dy't jasizzend is en tsjinspraak en krityk ûnfrijwillich en inkel as middel jaan wol, ik stel yn in omsjoch de trije taken op dêr't ûnderwizers foar nedich binne. Leare te sjen, leare te tinken, leare te sprekken en te skriuwen: it doel by alle trije is in foarname kultuer. - Leare te sjen - it each oan rêst, geduld, oan it op jin ôf komme litte wenne litte; it oardiel útstelle, it yndividuele gefal út alle perspektiven wei besjen en begripe. Dat is it earste wat de holle leare moat: op in prikel net daalks reagearje, mar de remjende, de ôfwachtsjende ynstinkten de leie jaan. Leare te sjen, sa't ik it begryp, is hast wat ûnfilosofysk de sterke wil hjit: it skaaimerk dêrfan is no krekt net "wolle", mar de beslissing útstelle kinne. Alles sûnder holle, alle plattens, giet tebek op it ûnfermogen earne net op te reagearjen - men moat reagearje, men folget de ympuls. Yn in protte fallen is sok moatten in sykte, in delgong, in symptoom fan misfoarming - hast alles wat ûnfilosofysk ûndeugd hjit is allinne mar it fysiologysk ûnfermogen om net te reagearjen. - It nut fan it sjen leard te hawwen: men wurdt as learende stadich, wantrouwich, tsjinstribbich. Men sil it frjemde, it nije fan hokfoar soarte ek tenei mei fijannige rêst op je takomme litte - men sil de hân weromlûke. It mei alle doarren iepenstean, it slaafske op 'e bûk lizzen foar alle lytse barrens, it altyd ree wêzen en ferlies jesels yn it oare, yn oaren, koartsein, alle romrofte moderne "objektiviteit" tsjûget net fan goede smaak, is by útstek ûnfoarnaam. -

7
Leare te tinken: ús skoallen ha der gjin besleur mear fan. Sels op 'e universiteiten, sels by filosofen begjint logika as teory, as praktyk, as hânwurk út te stjerren. Lês ris Dútske boeken: yn 'e fierste fierte gjin doel oer dat foar tinken in technyk, in learplan, in wil ta masterskip fanneden is, - dat tinken leard wurde wol lykas dûnsjen, as in soarte fan dûnsjen ... Hokker Dútsker ken út ûnderfining dy fine huvering, dy't it rinnen fan lichte fuotten yn it yntellektuele op alle spieren oerbringt? - De stive dommens fan yntellektuele oanstellerij; de plompe hân by it gripen - dat is sa Dútsk dat men it yn it útlân foar it Dútske aard sels hâldt. De Dútske hân hat gjin gefoel foar nuânses ... Dat de Dútskers it mei har filosofen úthâlde kind ha, fral mei dy misfoarme-begripebrykpoat, de grutte Kant, dat jout jin mear as genôch idee fan 'e Dútske mentaliteit. - Want men kin it dûnsjen yn hokfoar foarm ek net lossjen fan 'e foarname ûnderwizing, it dûnsjen kinne mei de fuotten, mei de begripen , mei de wurden; moat ik noch sizze dat men it ek mei de penne dwaan kin - dat men leare moat te skriuwen? - Mar as ik dat sis soe ik foar Dútske lêzers hielendal in sfinks wêze ...

Striidskriften fan in ûneigentiids man

1
Myn ûnmoogliken. - Seneca: ofwol de toreador fan 'e deugd. Rousseau: ofwol de weromkear nei de natuer yn "impuris naturalibus". Schiller: ofwol de moraaltrompetter fan Säckingen. Dante: ofwol de hyena dy't yn grêven dichtet. Kant: ofwol etykreklame as yntelligibel karakter. Victor Hugo: ofwol de fjoertoer oan 'e see fan 'e ûnsin. Liszt: ofwol de sneinsskoalle fan 'e leauwigens - yn froulju. George Sand: lactea ubertas of op syn Dútsk: de molkko mei de moaie styl. Michelet: ofwol entûsjasme dat de rok opstrûpt. Carlyle: ofwol pessimisme as opkrôkjend middeisiten. John Stuart Mill: ofwol de misledigjende dúdlikens. De bruorren Goncourt: ofwol de beide Ajaksen yn 'e kamp mei Homeros. Muzyk fan Offenbach. Zola: ofwol "bliid mei stjonkerij".

2
Renan. - Teology of it bedjer fan it ferstân troch de erfsûnde, it kristendom. It seit wol genôch dat Renan, sagau't er ris in ja of in nee oandoart, mei pynlike regelmjittigens misgrypt. Hy woe bygelyks de wittenskip en de adel meiïnoar ferbine: mar wittenskip heart by demokrasy, dat is ommers dúdlikernôch. Hy hat de winsk, en dêr blykt gjin geringe earsucht út, in aristokrasy fan it yntellekt te skeppen: mar tagelyk leit er foar it tsjinoerstelde, it evangely fan 'e earmen fan geast, op 'e knibbels en net allinne op 'e knibbels ... Wat helpt alle frijgeasterij, moderniteit, gekjeierij en draaihalzerij as men fan binnen kristlik, katolyk of sels pryster bleaun is! Renan hat syn ynventivens, as in echten jezuyt en bychtfaar, op it mêd fan 'e ferlieding; yn syn yntellekt mist it brede papegejeuzel net - hy wurdt, lykas alle prysters, earst gefaarlik as er leaf hat. Gjinien kin him dêr benei komme, en oanbid op sa'n gefaarlike manier ... It yntellekt fan Renan, in yntellekt dat ieren en sinen abortearret, is it safolste needlot foar it earme, sike, wilsswakke Frankryk.

3
Sainte-Beuve. - Neat gjin man; fol lytse grimmitigens tsjin al it manlik yntellekt. Hy sweeft wat om, fyn-ynlein, nijsgjirrich, ferfeeld, útkloarkerich - in frouspersoan, mei de wraaksucht en de sinlikens fan in frou. As psycholooch geniaal yn it berabjen; net te bedjipjen sa ryk oan middels dêrta; gjinien kin it better en mingelje gif mei lof. Plebeysk yn 'e ûnderste ynstinkten en besibbe oan it ressentimint fan Rousseau: dus romantikus - want ûnder alle romantyk gnjirt en gnodzet it ynstinkt fan Rousseau om wraak. Rebelsk, mar troch bangens noch aardich yn 'e stokken holden. Unfrij foar alles oer wat krêft hat, iepenbiere miening, akademy, hof, sels Port-Royal en syn tinkers. Ferbittere tsjin al it grutte oan minske en ding, tsjin alles dat yn himsels leaut. Dichter en frou genôch om dy gruttens noch as macht te fiellen; hieltyd krimpt er yninoar, lykas de romrofte wjirm, om't er him hieltyd trape fielt. As kritikus sûnder mjitstêven, sûnder hâld of rêchbonke, mei de tonge fan in kosmopolitysk libertyn ornearre foar in protte smaken, mar sûnder de moed om sels fan 'e libertynskens te priuwen. As historikus sûnder filosofy, sûnder de macht fan it filosofysk each, dêrom wiist er de opjefte fan in wurdearring yn alle saken ôf, mei "objektiviteit" as masker. Hiel oars is er by alleding dêr't in fynfiellige smaak de heechste ynstânsje is: dêr hat er echt de moed ta himsels en wille fan himsels, - dêr hearsket er. - Yn beskate opsichten is er in foarfoarm fan Baudelaire.

4
De Imitatio Christi heart by de boeken dy't ik net sûnder liiflike wearze yn 'e hannen hâlde kin: it jout in parfum fan it ivich-froulike op dat by útstek oan in Fransman appelearret - of in Wagnerfan ... Dy goedhillichman hat in manear om fan 'e leafde te praten dy't sels in Parizjenne nijsgjirrich meitsje soe. - Der is my ferteld dat dy aldertûkste jezuyt, Auguste Comte, dy't de Frânsen fia de omwei fan 'e wittenskip nei Rome bringe woe, syn ynspiraasje út dat boek helle. Ik leau it graach: "de religy fan it hert" ...

5
G.Eliot. - Hja binne los fan 'e kristlike god en leauwe dat se no namstemear oan 'e kristlike moraal fêsthâlde moatte: dat is Ingelske logika, wy wolle dat de moraalfroutsjes a la Eliot net kwea ôf nimme. Yn Ingelân ferlieze je by it minste kromke krityk op 'e teology je eare en dy kinne je allinne weromwinne troch de moraalfanaat út te hingjen. Dat is dêr de boete dy't je betelje. - Foar ús, dy't oars binne, leit dat oars. As je it kristlike leauwe opjouwe dan helje je de basis ûnder it rjocht op 'e kristlike moraal wei. De kristlike moraal is net evidint: dat moat de Ingelske moalhollen hieltyd wer ûnder de noas wreaun wurde. It kristendom is in systeem, in oanientochte, as gehiel komplete fizy op 'e dingen. Brek ien haadbegryp stikken, it leauwen yn God, en de masine as gehiel is stikken: neat folget mear needsaaklik út wat oars. It kristendom giet der fan út dat de minske net witte kin wat goed foar him is, en wat net: hy leaut yn God, en dy allinnich wit it. De kristlike moraal is in befel; har oarsprong is net fan dizze wrâld; sy stiet boppe alle krityk, en boppe it rjocht op krityk; sy is wier, allinnich omdat God de wierheid is - se stiet of falt mei it leauwen yn God. - At de Ingelsken leauwe dat se út harsels witte, "yntuityf", wat goed en kwea is, en at se dêrom tinke dat se sûnder it Kristendom kinne as garânsje foar de moraal, dan is sok leauwen net mear as in gefolch fan it bewâld fan 'e kristlike weardeoardielen en in bewiis fan 'e krêft en djipte fan dat bewâld: fan dy gefolgen dat de oarsprong fan 'e Ingelske moraal ferjitten wurden is, sa dat it net-evidinte fan har oanwêzigens net iens mear field wurdt. Foar de Ingelsken is de moraal noch gjin probleem ...

6
George Sand. - Ik lies de earste "lettres d'un voyageur": lykas alles dat fan Rousseau ôfstamt, falsk, keunstmjittich, blaasbalch, oerdreaun. Ik mei dy bûnte-tapitestyl net lije, likemin as it plebeysk stribjen nei ginnereuze fiellings. It slimste is lykwols de frouljuskoketterij mei manlikheidsjes, mei de manieren fan kweajonges. - Hoe kâld moat se by dat alles west ha, dy mislike keunstneres! Se wûn harsels op as in klokje - en skreau ... kâld, lykas Hugo, lykas Balzac, lykas alle romantisy sagau't se dichten! En wat sil se der eigenwiis by lein ha, dy fruchtbere skriuwko, dy't wat Dútsichs yn 'e minne betsjutting fan it wurd oer har hie, lykas Rousseau sels, har learmaster, dy't pas mei de delgong fan 'e Frânse smaak syn kâns krige! - Mar Renan ferearet har ...

7
Moraal foar psychologen. - Gjin kolportaazjepsychology! Nea observearje om it observearjen! Soks jout in ferkearde optyk, in bryksjen, twangmjittigens en tendinsjeuzens. Net belibje mar belibje wolle - dat komt net goed. Men mei net by alle belibjen jinsels bestudearje, sokke eagen wurde op it lêst it "kwea each". In psycholooch yn murch en bonken past wol moai op om te sjen om it sjen; itselde jildt foar de skilder yn murch en bonken. Hy wurket net "neffens de natuer", - hy brûkt syn ynstinkt, syn camera obscura, foar it siljen en it útdrukken fan it "gefal", fan 'e "natuer", fan it "belibbe" ... Dan komt it algemiene pas yn him boppe, de konklúzje, it risseltaat: hy ken net it willekeurige abstrahearjen op basis fan it yndividuele gefal. - Wat komt der fan telâne as men it oars docht? As men kolportaazjepsychology bedriuwt yn 'e trant fan 'e romansjees út Paris? Dat rint út op it begluorkjen fan 'e wurklikheid, op it sammeljen fan kuriositeiten ... Mar sjoch dan, wat it opsmyt - in kliber kladden, op syn bêst in mozayk, in skreauwerige byinoar sochte kollaazje mei grille kleuren. It slimste op dat mêd binne de Goncourts: se plakke noch gjin trije sinnen oaninoar, of it docht in psycholooch al sear oan 'e eagen. - De natuer, út it eachweid fan 'e keunstner besjoen, is gjin model. De natuer oerdriuwt, fertekenet, is by de gatten om ticht. De natuer is it tafal. Wurkje "neffens de natuer" liket my net in goed teken ta: it ferriedt ûnderwerping, swakkens, fatalisme, - in folsleine keunstner leit net yn it stof foar lytse feitsjes. Sjen wat der is - dat heart by in oar soart fan yntellekt, by de ûnkeunstsinnigen, de feitliken. Je moatte beseffe wa't je binne ...

8
Oer de psychology fan 'e keunstner. - As der keunst wêze moat, in soarte fan estetysk dwaan en skôgjen, dan falt net te ûntkommen oan in fysiologysk betingst: de roes. De roes moat earst de oandrift fan 'e masine as gehiel opwûn ha: earder komt er net by de keunst út. Alle soarten fan roes, ek al binne se noch sa ferskillend, ha dêr de krêft foar: fral de geslachtsdrift, de âldste en oarspronklikste foarm fan 'e roes. Likegoed as de roes, dy't as gefolch fan alle sterke begearten, fan alle sterke emoasjes komt; de roes fan it feest, fan 'e wedstriid, fan it fyt, fan 'e oerwinning, fan alle ekstreme beweging; de roes fan 'e wredens; de roes yn 'e destruksje; de roes ûnder de ynfloed fan beskate meteorologyske prosessen, bygelyks de maitiidsroes; of ûnder de ynfloed fan druks; en op it lêst ek de roes fan 'e wil, de roes fan in spande en opladen wil. - It eigentlike skaaimerk fan 'e roes is it fiellen fan in gruttere krêft en follens. Ut sok fiellen wei jout men oan 'e dingen, men twingt se fan ús oan te nimmen, men oerweldiget har, - men neamt dat proses idealisearjen. Lit ús in foaroardiel út 'e wei romje: it idealisearjen bestiet net, lykas ornaris leaud wurdt, út it ôflûken of weisiferjen fan it lytse, fan 'e bysaak. In ûnhuer oansetten fan haadlinen is earder it beslissende, sadat de lytsere linen dêr by weifalle.

9
Men makket yn dy tastân alles út jins eigen follens riker: wat men sjocht, wat men wol, men sjocht it tine, spand, sterk, oerladen mei krêft. De minske yn dy tastân feroaret de dingen, oant se syn macht wjerspegelje, - oant se refleksen fan syn folsleinens binne. Dat feroarje moatte yn it folsleine, dat is - keunst. Sels alles wat er net is feroaret bûten syn bewustwêzen om yn nocht oan himsels; yn 'e keunst hat de minske wille fan himsels as wat folsleins. - Men soe jin ek de tsjinoerstelde tastân yntinke kinne, in spesifyk antykeunstnerdom fan it ynstinkt, - in manear fan bestean dy't alle dingen útrûpelt, fertint en ferkankert. En yndie, de skiednis is ryk oan sokke anty-keunstners, oan libbens hongerlappen: dy't oars net kinne as de dingen te pakken nimme, se útsûgje, der bonkerakjes fan meitsje moatte. Dat is bygelyks it gefal fan 'e echte kristen, lykas Pascal: in kristen dy't tagelyk keunstner is, dat bestiet net ... No net flau wêze en my Rafael of ien oft oare homeopatyske kristen fan 'e njoggentjinde ieu foar de fuotten smite: Rafael sei ja, Rafael die ja, en dus wie Rafael gjin kristen ...

10
Wat betsjut de tsjinstelling dy't ik yn 'e estetika ynfierd ha, fan it apollinyske fersus it dionisyske, dy't beiden hjir as foarmen fan roes opfette wurde? - De apollinisyke roes is fral de opwining fan it each, sa, dat it de krêft fan it fisioen kriget. De skilder, de byldhouwer, en de epyske skriuwer binne by útstek fisionêren. De dionisyske tastân dêrfoaroer stimulearret de drift en krêft fan it emosjoneel systeem as gehiel: sa, dat al syn middels ta sels-ekspresje opslach út him brekke en de krêft om te foarmjen, om ôf te byldzjen, te transfigurearjen, te feroarjen, alle soarten fan mimyk en toanielspilerij tagelyk nei bûten sjitte. It eigenlike skaaimerk is it gemak fan 'e metamorfose, it ûnfermogen om net te reagearjen ( - krekt as by beskate hystearisi, dy't ek by eltse oanlieding yn eltse rolle stappe). It stiet de dionisyske minske net frij en begryp in suggestje net, hy sjocht gjin teken fan 'e emoasjes oer de holle, hy besit yn 'e heechste graad it begripende en riedende ynstinkt, lykas er ek yn 'e heechste graad de keunst om oer te bringen besit. Hy stapt yn alle perspektiven, yn alle emoasjes: hieltyd wer feroaret er himsels. - Muzyk, sa't wy dat hjoeddedei opfetsje, is allyksa it opwinen en ûntladen fan 'e emoasjes, mar sels dan is it net mear as wat der oerbleaun is fan in folle rikere útdrukkingswrâld, net mear as in residu fan 'e dionisyske gleonens. Men hat, om muzyk as ôfsûnderlike keunst mooglik te meitsjen, al it oare belibjen stilset, fral it belibjen fan 'e spieren (op syn minst relatyf: want al it ritme sprekt noch in bytsje tsjin ús spieren): sa, dat de minske net mear alles wat er fielt daalks yn syn liif oerset en útbyldet. Nettsjinsteande is dat de eigentlike dionisyske basistastân, yn alle fallen de oertastân; de muzyk is it risseltaat fan 'e stadige spesialisearring fan dy tastân op kosten fan besibbe fermogens.

11
De tonielspiler, de mymspiler, de dûnser, de muzikant, de lyrikus binne inoar yn har ynstinkten nau besibbe as spesialisearringen fan itselde grûnynstinkt - ek al sprekke se inoar tsjin. De lyrikus bleau it langst mei de muzikant ferbûn; de toanielspiler mei de dûnser. - De arsitekt is noch de útdrukking fan in dionisyske tastân, noch fan in apollinyske: hjir giet it om 'e die fan 'e wil, fan 'e wil dy't bergen ferset, de roes fan 'e sterke wil dy't sint op keunst. De machtichste minsken ha altyd de arsitekten ynspirearre; de arsitekt wie altyd ûnder de suggestje fan 'e macht. It bouwurk moat de grutskens, de triomf oer de swierte, de wil ta macht sichtber meitsje; arsitektuer is in soarte fan selsekspresje fan macht yn foarmen, bytiden argumintearjend, sels flaaikjend, dan wer gewoanwei befeljend. It heechste fiellen van macht en selsfertrouwen drukt him út yn 'e grutte styl. De macht dy't gjin bewiis mear nedich is; dy't der op del sjocht te behaachjen; dy't hast gjin andert jout; dy't gjin tsjûgen om him hinne fielt; dy't sûnder bewustwêzen is dat der tsjinspraak tsjin him is; dy't yn himsels útrêst, fatalistysk, in wet tusken wetten: dat sprekt as grutte styl fan himsels. -

12
Ik lies it libben fan Thomas Carlyle, dy grap tsjin better witten en wollen yn, dy heroysk-moralistyske ynterpretaasje fan yndigestje. - Carlyle, in man fan grutte wurden en hâldingen, in retor út needsaak, dy't hieltyd it langst nei in sterk leauwen opwekket en it fiellen fan ûnfermogen dêrta ( - en fan datoangeande in tipyske romantikus!). Langst nei in sterk leauwen is net it bewiis fan in sterk leauwen, earder it tsjinoerstelde. Hat men in sterk leauwe, dan kin men jinsels de keine lúkse fan 'e skepsis tastean: men hat wissichheid genôch, stabilens genôch, fêstens genôch foar skepsis. Carlyle makket in part fan himsels dôf mei syn al te lûde ferearing foar minsken fan in sterk leauwen en troch syn lilkens op wa't minder ienfâldich is: hy kin net sûnder lûdroftigens. En altyd is er ûnreedlik tsjin himsels - dat is syn skaaimerk, dat makket him nijsgjirrich. - Mar, yn Ingelân wurdt er no krekt om syn reedlikens bewûndere ... No goed, dat is Ingelsk; en in oanmurking nommen dat de Ingelsken it folk fan 'e absolute jeuzelders binne, sels te billikjen, en net allinne mar begryplik. Feitliks is Carlyle in Ingelske ateïst dy't der syn eare yn sjocht dat er it net wêze wol.

13
Emerson. - Folle helderder, breder, mannichfâldiger en subtiler as Carlyle, en fral lokkiger ... Sa'nent dy't ynstinktyf allinne mar ambrosyn drinkt, dy't wat min te fertarren is yn 'e dingen efterlit. Yn ferliking mei Carlyle in man mei smaak. - Carlyle, dy't him graach lêze mocht, sei nettsjinsteande oer him: "hy jout ús net genôch byt": wat mei rjocht en reden sein wurde mei, mar net as minpunt fan Emerson. - Emerson hat dy goeiïge en yntellektuele fleurigens, dy't alle serieuzens de moed ûntnimt; hy wit gewoanwei net hoe âld oft er al is en hoe jong oft er noch wêze sil - hy soe fan himsels mei Lope de Vega sizze kinne: "yo me sucedo a mi mismo" (ik bin myn eigen opfolger). Syn yntellekt fynt hieltyd redenen en wêst kontint en sels tankber; en bytiden komt er ticht by de blide boppewrâldskens fan dy feint dy't fan in ôfspraakje werom kaam as fan in goed ôfhannele saak. "Ut desint vires" (ek al mist my no de krêft), sei er, "tamen est laudanda voluptas" (dochs moat de gleonens priizge wurde).

14
Anty-Darwin. - Wat dy romrofte striid om it bestean oanbelanget, dat liket my earder beweard as bewiisd. It bestiet wol, mar as útsûndering; de normale tastân fan it libben is net de needtastân, de hongersneed, mar earder de rykdom, de wielde, sels dat alles der troch jage wurdt, - dêr't striden wurdt, striidt men om macht ... De ferbettering fan 'e maatskippij (Malthus) moat net mei de natuer ferwiksele wurde. - Mar stel, der is dy striid om it bestean - en yndie, it komt wolris foar -, dan rint er spitigernôch op it tsjinoerstelde út as wat de skoalle fan Darwin winsket, op it tsjinoerstelde as wat men mei har winskje mocht: nammentlik op 'e nederlaach fan 'e sterken, fan 'e befoarrjochten, fan 'e lokkige útsûnderingen. De soarten waakse net yn folsleinens: de swakken wurde altyd wer baas oer de sterken, - dat komt, se binne yn 'e mearderheid, se binne ek tûker ... Darwin hat it ferstân ferjitten ( - dat is Ingelsk!), de swakken ha mear ferstân ... Men moat ferstân nedich wêze om ferstân te krijen, - men ferliest it at men it net mear nedich is. Wa't sterkens hat, set it ferstân op nul ( - "fuort dermei, tinkt men hjoeddedei yn Dútsklân - it Ryk moat foar ús ommers bestean bliuwe" ...). Ik ferstean ûnder ferstân, lykas jim sjen kinne, de foarsichtigens, it geduld, de list, it toanielspyljen, de grutte selsbehearsking en alles dat him oars foardocht (by dat lêste heart ek it grutste part fan 'e sabeare deugd).

15
Psychologe-konsjinsjeuzens. - Dat is in minskekenner: mei wat doel bestudearret er eins de minsken? Hy wol troch har lytse foardieltsjes behelje, en ek wol grutte, - hy is in politikus! ... Dy oare is ek in minskekenner: en jim sizze, dy wol dêrmei neat foar himsels, dat is in grut man, "tige objektyf". Sjoch nochris! Faaks wol er sels in slimmer foardiel behelje: hy wol himsels superieur fielle, op de oaren delsjen kinne, him net mear mei har ferwikselje. Dy objektiveling is in minske-ferachter: en dy earste is minskliker, ek al hat er de skyn tsjin. Dy stelt him te'n minsten as gelikense op, dy sjocht út har perspektyf ...

16
It psychologysk taktgefoel fan 'e Dútskers liket my troch in grutte rige fan gefallen yn twifel lutsen, mar it bewiis kin ik út beskiedenens net altyd jaan. Yn ien gefal ha ik lykwols in moaie gelegenheid en presentearje in argumint: ik ferwyt it de Dútskers, dat se har troch Kant en syn "efterdoarfilosofy", lykas ik dat neam, sa maklik yn 'e ruften lizze litten ha, - Kant wie net it type dat yntellektueel oprjocht is. - It oare, wat ik net hearre mei, is in ferkeard "en": de Dútskers sizze "Goethe en Schiller", - ik bin bang, se sille aansen sizze, "Schiller en Goethe" ... Kenne se dy Schiller noch net? - Der binne noch slimmere "ennen"; ik ha mei myn eigen earen sizzen heard, ek al wie it troch universiteitsprofessoaren, "Schopenhauer en Hartmann" ...

17
De minsken mei de measte geast, at se de moedichsten binne, belibje ek fierwei de grutste trageedzjes: mar krekt dêrom earje se it libben, om't it har as grutste fijannen foar kar nimt.

18
Oer it "yntellektuele gewisse". - Neat liket my hjoeddedei seltsumer te wêzen as wiere huchelderij. Ik ha sterk it idee dat foar dat gewaaks de sêfte lucht fan ús kultuer net foldocht. De huchelderij heart thús yn it tiidrek fan it sterke leauwe: dêr't men sels net by de needsaak en fier in oar leauwe te'n toaniele, it leauwe losliet dat men hie. Hjoeddedei lit men it los; of, wat noch gewoaner is, men nimt der in twadde leauwe by, - earlik bliuwt men yn alle fallen wol. Sûnder mis is hjoeddedei in folle grutter tal oertsjûgingen mooglik as derfoar: mooglik, dat wol sizze, tastien, dat wol sizze, net skealik. Dêr komt de tollerânsje foar jinsels oer wei. - De tollerânsje foar jinsels oer stiet meardere oertsjûgingen tagelyk ta: dy libje ferdraachsum njonken inoar, - se passe der wol moai foar op en kompromitearje har, en sa docht tsjintwurdich alleman. Wannear kompromitearret men jinsels? As men konsekwint is. As men in rjochte line lûkt. As men minder as fiif kanten út kin. As men echt is ... Ik bin bang, dat de moderne minske foar beskate ûndeugden gewoanwei te handich is: dat dy stjerre út. Al it kwea dat troch de sterke wil teweibrocht wurdt - en faaks is der gjin kwea sûnder in sterke wil - ferfalt, yn ús leie lucht, ta deugd ... De pear huchelders dy't ik kennen learde bauden de huchelderij nei: hja wiene, lykas hjoeddedei hast ien op 'e tsien minsken, tonielspilers. -

19
Moai en ûnsjoch. - Neat hat mear betingsten, sis mar gewoan beheiningen, as ús gefoel foar skjintme. Wa't it los fan 'e wille fan 'e minske oan 'e minske sjen wol, ferliest daalks de grûn ûnder de fuotten. It "moaie op himsels" is mar in wurd, net in begryp. Yn it moaie nimt de minske himsels as maat foar folsleinens; yn spesjale fallen ferhearliket er himsels dêryn. In soarte kin net oars en sis op dy manear allinne tsjin himsels Ja. Har ûnderste ynstinkt, dat fan selsbehâld en selsútwreiding, skynt noch yn sokke sublimiteiten troch. De minske leaut dat de wrâld fol skjintme is, - hy fersint him as oarsaak. Want hy allinnich hat de wrâld skjintme jûn, en och it is mar in minsklik al-te-minsklike skjintme ... Yn 'e grûn spegelet de minske himsels yn 'e dingen, hy hâldt alles foar moai wat him syn byld werom jout: it oardiel "moai" is de idelens fan syn soarte ... Want in lyts mistrouwen lústeret de skeptikus in fraach yn it ear: is de wrâld echt moai, allinne om't de minske him moai fynt? Hy hat har ferminsklike: dat is alles. Mar neat, hielendal neat, garandearret ús dat de minske it model foar skjintme definiearje mei. Wa wit, hoe't er op in wêzen mei mear smaak oerkomme soe? As in ekstremiteit? In reden foar wille? Of as wat arbitrêrs? ... "Och Dionysos, godlike, wêrom lûkst my oan 'e earen?", frege Ariadne ris by ien fan dy romrofte twapetearen op Naksos oan har filosofyske feint. "Ik sjoch in soarte fan humor yn dyn earen, Ariadne: wêrom binne se net noch langer?"

20
Neat is moai, allinne de minske is moai: dy naïvens is it fûnemint fan alle estetyk, dat is dêr de earste wierheid. Wy dogge der daalks noch in twadde wierheid by: neat is ûnsjoch as de fertutearzgjende minske, - dêr is it ryk fan it estetyske oardiel mei ôffredige. - Fysiologysk besjoen makket alle ûnsjoggens de minske swak en depressyf. It bringt him ferfal, faaiens, ûnmacht yn it sin; hy giet dan echt yn krêft efterút. Men soe it effekt fan 'e ûnsjoggens mei in krêftmeter opmjitte kinne. Dêr't de minske op ien oft oare manear deldrukt wurdt, dêr fernimt er de oanwêzigens fan wat "ûnsjochs". It fiellen fan syn macht, syn wil ta macht, syn moed, syn grutskens - dat nimt ôf mei it ûnsjogge, en it nimt ta mei it moaie ... Yn beide gefallen lûke wy in konklúzje: de premissen lizze yn al har follens en oerfloed yn it ynstinkt. It ûnsjogge jout ús in hint en in symptoom fan ferfal: wat sels mar yn 'e fierte ferfal yn it sin bringt, dat ropt yn ús it oardiel "ûnsjoch" op. Alles dat wiist op útputting, swierrichheid, âlderdom, wurgens, alle soarten fan ûnfrijheid, as ferkramptens, as ferlamming, fral de geur, de kleur, de foarm fan ûntbining, fan ferrotting, ek al is it op it lêst ek ta symboal fertinne - dat lokket deselde reäksje út, it weardeoardiel "ûnsjoch - haatlik". In haat springt foar it ljocht: wa hatet de minske dêr? Sûnder mis de delgong fan syn type. Hy hatet dêr mei it djipste ynstinkt fan syn soarte; yn dy haat is huvering, foarsichtigens, djipte, foarútsjen, - it is de djipste haat, dy't der is. Om wille fan dy haat is de keunst djip ...

21
Schopenhauer. - Schopenhauer, de lêste Dútsker dy't de muoite wurdich is (- dy't in Europeesk barren is, lykas Hegel, lykas Heinrich Heine is, en net allinne mar in lokaal, in "nasjonaal"), is foar in psycholooch in earsterangs gefal: nammentlik as in lilkaardich-geniaal besykjen en meitsje te'n geunste fan in nihilistyske totaaldevaluaasje fan it libben brûkme fan 'e tsjinkrêften, de grutte selsferhearlikingen fan 'e "wil ta it libben", de tierige gewaaksen fan it libben. Hy hat ôfwikseljend de keunst, it heroïsme, it sjeny, de skjintme, it grutte meilijen, de kennis, de wil ta wierheid en de trageedzje ynterpretearre as de konsekwinsje fan 'e "ûntkenning" of it behoef oan ûntkenning fan 'e "wil" - de grutste psychologyske falskemunterij út 'e skiednis fan it minskdom sûnt it Kristendom. Krekter besjoen is er dêryn net mear as in erfgenamt fan 'e kristlike ynterpretaasje: útsein dat er ek wat it kristendom ôfwiist, de grutte kultuerfeiten fan it minskdom noch op in kristlike, dat is nihilistyske manear goedkrije woe (- nammentlik as paden nei de "ferlossing", as foarfoarmen fan 'e "ferlossing", as stimulearjende middels foar it behoef oan "ferlossing" ...)

22
In foarbyld. Schopenhauer praat oer de skjintme mei in swiermoedich fjoer, - wêrom yn lêste ynstânsje? Om't er yn har in brêge sjocht, dêr't men fierder op komme kin, of nocht kriget om fierder ... Sy is foar him de tydlike ferlossing fan 'e "wil" - se jout nocht oan 'e ivige ferlossing ... Yn it besûnder priizget er har as de ferlosser fan it "brânpunt fan 'e wil", fan 'e geslachtlikens,- yn 'e skjintme sjocht er de wil ta prokreaasje ûntkend ... Wûndelike hillige! Ien sprekt dy tsjin, ik bin bang, it is de natuer. Wêrfoar is der no eins skjintme yn toan, kleur, rook, ritmyske beweging yn 'e natuer? Wat makket de skjintme wekker yn in minske? - Lokkigernôch sprekt ek in filosoof him tsjin. Gjin mindere autoriteit as de godlike Plato ( - sa seit Schopenhauer it sels) ferdigenet in oare stelling: dat alle skjintme prokreaasje opwekket, - dat dat krekt har effekt by útstek is, yn it liiflike en dêrboppe yn it geastlike ...

23
Plato giet fierder. Hij seit mei in ûnskuld dêr't men Gryk foar wêze moat en gjin "kristen", dat der hielendal gjin Platoanyske filosofy west hie at der net sokke moaie jonges yn Atene west hiene: sokken te oanskôgjen, dêr begjint de siel fan 'e filosoof pas fan te rolleboljen en hy hat net earder rêst as dat er it sie fan alle hege dingen yn sa'n moai ierdryk dellein hat. Ek in wûnderlike hillige! - Men fertrout syn earen net, oannommen sels dat men Plato fertrout. Op syn minst riedt men dat yn Atene oars filosofearre waard, en fral iepen. Neat is ûn-Gryksker as de begrypsspinneweverij fan 'e klúzner, de yntellektuele leafde foar God yn 'e trant fan Spinoza. Filosofy yn 'e trant fan Plato wie earder in eroatyske wedkamp, in ferfolch op en in ferynderliking fan de âlde kompetative gymnastyk en har foarûnderstellingen ... Wat woeks lang om let út dy filosofyske erotyk fan Plato? In nije keunstfoarm yn 'e Grykske ring, de dialektyk. - Ik bring efkes yn it ûnthâld, tsjin Schopenhauer mar Plato t'en eare, dat ek alle hegere kultuer en literatuer fan it klassike Frankryk op 'e boaiem fan 'e slachtlike ynteresse opwoeksen is. Men kin by har oeral om 'e galantery, de sintugen, de slachtlike konkurrinsjeslach, de "frou" sykje, - men sil net om 'e nocht sykje ...

24
L'art pour l'art. - De striid tsjin it doel yn 'e keunst is altyd de striid tsjin 'e moralisearjende tindins yn 'e keunst, tsjin har ûnderwerping oan 'e moraal. L'art pour l'art wol sizze: "barst mar mei de moraal!" - Mar sels dy fijânskip ferriedt noch it oerwicht fan it foaroardiel. As men it doel fan moraalpreekjen en minskeferbetterjen by de keunst wei helle hat, dan folget noch by lange net dat de keunst sûnder doel of sin is, l'art pour l'art as in slang dy't himsels yn 'e sturt byt. "Leaver hielendal gjin doel as in moralistysk doel!" - dat seit hert sûnder holle. In psycholooch freget dêr foar oer: wat docht alle keunst? Priizget se net? Ferhearliket se net? Kiest se net út? Stelt se net it ien boppe it oar? Mei dat alles makket se beskate weardeoardielen sterker of swakker ... Soe dat mar bysaak wêze? Tafal? Dêr't it keunstnersynstinkt hielendal net by belutsen is? Of is dat lykwols: de basis dêr't de keunstner net sûnder kin ... ? Giet syn djipste ynstinkt tebek op 'e keunst of op 'e sin fan 'e keunst, it libben? It libben sa't er it ha woe. - De keunst is de grutte oantrún ta it libben: hoe kin men har as doelleas, sinleas, l'art pour l'art opfetsje? - Ien fraachteken: keunst hellet ek in protte haatlikens, hurdens, dubieuzens foar it ljocht, - keart se dêrmei net fan it libben ôf? - En yndie, der ha filosofen west, dy't har dat as sin joegen: "it loskommen fan 'e wil" learde Schopenhauer as totaaldoel fan alle keunst, "berêsting leare", dat seach er as it earbere nut fan 'e trageedzje. - Mar dat - ik sei it earder al - is it perspektyf fan 'e pessimist en syn "kwea each" - : lit ús de keunstner sels freegje. Wat wol de tragyske keunstner oerbringe? Is dat no net krekt de tastân sûnder freze foar wat bang en twifelriedich makket, wat er sjen lit? Dy tastân sels is sa't er it ha wol; wa't dy tastân ken, earet him mei de heechste eare. Hy draacht dy tastân oer, hy moat kommunisearje, oannommen dat er in keunstner is, in sjeny yn it oerdragen. De dapperens en frijdom fan it fiellen each yn each mei in machtige fijân, foar in skriklik tsjinstuit oer, foar in probleem dat kjel makket - dy triomfantlike tastân is it dy't de tragyske keunstner útkiest, dy't er ferhearliket. Yn 'e trageedzje fiert it oarlochsuchtige yn ús syn karnaval; wa't sear wend is, wa't sear opsiket, de heroyske minske priizget mei de trageedzje syn bestean - him allinnich jout de tragikus dy swietste wredens te drinken. -

25
Minsken foar leaf nimme, mei it hert iepen hûs hâlde, dat is tollerant mar mear is it ek net. Men werken de herten dy't ta foarname gastfreonskip bysteat binne oan it grutte tal ruten mei gerdinen en de tichte lûken: har bêste romten hâlde se leech. Wêrom dochs? - Om't se gasten ferwachtsje dy't men net "foar leaf nimt" ...

26
Wy skatte ússels net heech genôch mear yn, as wy ússels kommunisearje. Us djipste belibbenissen binne hielendal net praatsk. Hja kinne neat fan harsels oerdrage, sels at se it woene. Dat komt, se kinne de wurden net fine. Dêr't wy wurden foar ha, dêr binne wy al út. Yn al it praten leit in kromke ferachting. De taal, sa liket it, is allinnich mar foar de trochsneed, it midsmjittige, it oerdraachbere útfûn. Mei de taal makket de sprekker himsels fulgêr. - Ut in moraal foar dôfstommen en oare filosofen.

27
"Dat skilderij is in plaatsje, sa moai!" ... De keunstfrou, ûnbefredige, oeral, ûnherberchsum yn hert en ynhouten, fol pynlike nijsgjirrigens, harket altyd nei de ymperatyf dy't út 'e djipten fan har binnenste lústeret "aut liberi aut libri" ("of bern of boeken"): de keunstfrou, mei oplieding genôch om 'e stim fan 'e natuer te ferstean, sels at se Latyn praat, en oan 'e oare kant eigenwiis en tuttich genôch om temûk ek noch yn it Frânsk tsjin harsels te sizzen "je me verrai, je me lirai, je m'extasierai et je dirai: possible, que j'aie tant d'esprit?" ("ik sil mysels sjen, lêze, ferrukke en ik sil sizze: kin it dat ik safolle geast ha?") ...

28
De "ûnpersoanliken" komme ta wurden. - "Neat is makliker foar ús en wês wiis, ferduldich, superieur. Wy dripkje fan 'e oalje fan meifiellende ynskiklikens, wy binne oant absurdens ta rjochtfeardich, wy ferjouwe alles. Krekt dêrom moatte wy ús wat stranger betrachtsje; krekt dêrom moatte wy by ússels sa út en troch in lyts fiellinkje, in lytse ûndeugd yn it fiellen oankweekje. It sil ús soer opbrekke; en ûnder inoar laitsje wy faaks oer it figuer dat wy dêrmei slaan. Mar wat jout it! Wy ha gjin oar soarte selsoerwinning mear oer: dat is ús askeze, ús manier fan kompinsaasje" ... Persoanlik wêze - de deugd fan "ûnpersoanliken" ...

29
By in promoasje. - "Wat is it doel fan it heger ûnderwiis?" - Fan 'e minske in masine meitsje. - "Wat is it middel?" - Hy moat leare him te ferfelen. "Hoe krije wy dat foarinoar?" - Troch fan alles in plicht te meitsjen. - "Wa is syn foarbyld dêrby?" - De learaar: dy leart je te wjirmjen. - "Wa is de ideale minske?" - De burokraat - "Hokker filosofy jout de bêste formule foar de burokraat?" - Dy fan Kant: de burokraat as ding op himsels is de rjochter fan de burokraat as ferskining. -

30
It rjocht op dommens. - De arbeider, wurch, dy't stadich sykhellet, goedich om him hinne sjocht, dy't de dingen op har berin lit: dy karakteristike figuer dy't men no, yn it tiidrek fan 'e arbeid (en fan 'e "wolfeartssteat"! - ) yn alle rûnten en fermiddens moetsje kin, leit tsjintwurdich beslach op 'e keunst, op it boek, fral op 'e krante - en mear noch op 'e moaie natuer, op fakânsjelannen ... De twiljochtminske, "syn wylde riten stoarn", dêr't Faust it oer hat, is simmerwaar nedich, strân, bergen, Bayreuth ... Yn sokke tiden hat de keunst it rjocht op klearebare dommens, - as in soarte fan fakânsje foar ferstân, sin en holle. Dat hie Wagner troch. Klearebare dommens makket wer sûn ...

31
Noch in dieetprobleem. - De middels dêr't in Julius Caesar him teskuor mei sette tsjin pine yn 'e holle en pine op oare plakken: ûnhuere einen rinne, ienfâldich libje, altyd yn 'e frijheid wêze, altyd yn it spier - dat binne, yn rûge halen, de maatregelen ta selsbehâld en selsbeskerming tsjin de keine kwetsberens fan dy subtile en ûnder de heechste druk wurkjende masine dy't sjeny hjit. -

32
De ymmoralist sprekt. - Foar in filosoof giet neat mear tsjin syn smaak yn as de minske, foarsafier't er wat winsket ... Sjocht er de minske inkeld yn syn dwaan, sjocht er dat dier sa dapper, sa tûk, dat dier dat hiel wat ha kin, betize yn labyrintyske needtastannen, dan liket de minske him in objekt fan bewûndering ta! Hy sprekt him noch moed yn sels ... Mar de filosoof ferachtet de minske dy't winsken hat, ek de winsklike minske - en al dat winsklik is derby, alle idealen fan 'e minsken. As in filosoof nihilist wêze koe, dan soed er it wêze, om't er it Neat efter alle minsklike idealen fynt. Of noch net iens it Neat, - mar inkeld wat neat wurdich is, it absurde, it sike, it leffe, it wurge, allerhanne grom út 'e leechdronken beker fan syn libben ... De minske, dy't as realiteit safolle bewûndering fertsjinnet, hoe komt it dat er gjin achting fertsjinnet sagau't er winsken hat? Is dat kompinsaasje foar syn flinkens as realiteit? Moat er syn hâlden en dragen, syn ynspanning yn wollen en tinken, kompinsearje mei ûntspanning yn imazjinêrens en absurdens? - De skiednis fan syn winsken wie oant no ta de ferburgen skande fan 'e minske: men moat jinsels yn acht nimme en lês der net te lang yn. De rjochtfeardiging fan 'e minske is syn realiteit, - dy sil him ivich rjochtfeardigje. Namstemear wurdich is de wurklike minske yn ferliking mei ien oft oare winskminske, opdreamd, opkrôke, byinoar liigd, yn ferliking mei ien oft oare ideale minske ... En inkeld de ideale minske giet tsjin 'e smaak fan 'e filosoof yn.

33
Natuerwearde fan it egoïsme. - De selssucht is likefolle wurdich as dejinge dy't it hat fysiologysk wurdich is: it kin in hiele soad wurdich wêze, it kin neat wurdich en ferachtlik wêze. Alle minsken kinne der op hifke wurde oft se in opgeande of in delgeande libbensbeweging binne. Mei de útslach dêrfan hat men ek in idee fan wat ien syn selsucht wurdich is. Is in minske in opgeande beweging dan is syn wearde yndie ûnskatber, - en omwille fan al it libben dat mei him wer in stap fierder docht, mei syn soargjen foar syn behâld sels ekstreem wêze, foar it kreearjen fan in sitewaasje dêr't er optimaal yn funksjonearret. De ienling, it "yndividu", lykas folk en filosoof it oant no ta opfetten, is ommers in fersin: de minske is op himsels neat, gjin atoom, gjin "skeakel yn 'e keatling", net wat oerurvens út it ferline, - hy is de hiele minsklike ûntjouwing oant himsels ta ...Is er de delgeande ûntjouwing, it ferfal, it groanyske ôftakjen, it minfiellen ( - it minfiellen is, yn rûge halen, in byferskynsel fan ferfal, gjin oarsaak), dan is er sels net folle wurdich en dan is it net mear as binlik dat er sa min mooglik opbrûkt fan wat foar slagge minsken ornearre is. Dan is er allinne mar har parasyt ...

34
Kristen en anargist. - As de anargist, as de stim fan delgeande lagen fan 'e maatskippij, mei hillige ferûntweardiging "Rjocht", "Rjochtfeardigens", "Gelikense Rjochten" ha wol, dan stiet er dêrmei ûnder druk fan syn brekme oan kultuer, dat net begripe kin wêrom oft er no eins sear fielt, - wat him mist, oan libben ... In oarsakedrift hat him yn 'e macht: ien moat de skuld ha dat er him net goed fielt ... Mar de "oprjochte lilkens" docht him och sa goed, it is noflik foar earme sielen om te berabjen, - it jout in lytse roes fan macht. It kleien allinnich al, it selsbekleien, kin it libben in setsje yn 'e rêch jaan, dat men it net opjout: in subtilere wraak skûlet yn al it kleien, men smyt jins minfiellen, bytiden sels jins minnichheid, harren dy't oars binne as in ûnrjocht, as in foarrjocht dat net tastien is, foar de fuotten. "At ik rosmos bin, dan do ek": mei dy logika wurde revolúsjes makke. - Geklaach doocht net: it komt út swakte wei. Oft men mei jins kleien oaren of jinsels ferwiten makket, - it foarste docht de sosjalist, it oare bygelyks de kristen -, makket net út. Wat se gemien ha, njonken stylleazens, is dat ien de skuld krije moat dat se sear fielle - oars sein, dat de lijer himsels tsjin syn sear de huning fan 'e wraak om 'e mûle smart. De doelwiten fan dat behoef oan wraak as in behoef oan nocht binne gelegenheidsoarsaken: de lijer fynt oeral oarsaken om syn wraakgefoel op ôf te reagearjen, - is er kristen, nochris sein, dan op himsels ... De kristen en de anargist - beide binne siik. Mar ek at de kristen de "wrâld" feroardielet, berabbet, besmodzget, docht er dat út itselde ynstinkt wei as de sosjalistyske arbeider dy't de maatskippij feroardielet, berabbet, besmodzget: it "lêste oardiel" is sels swiete wraak - it is deselde revolúsje as de sosjalistyske arbeider ferwachtet, allinnich wat fierder yn 'e takomst ... It "oarekant" sels - wêrom in oarekant at it net in middel wêze soe om dizze kant te besmodzgjen? ...

35
Krityk op 'e sikemoraal. - In moraal "foar it wolwêzen fan oaren", in moraal dêr't de selssucht by fertoarket -, is ûnder alle omstannichheden in feech teken. Dat jildt foar ienlingen, dat jildt foar folken. It bêste is brek at de selssucht brek is. Ynstinktyf foar kar nimme wat jin skea docht, oanlokke wurde troch oare motiven as eigenbelang, dat is hast de defininysje fan it patologyske. "Net jins eigen foardiel sykje" - dat is it moralistyske ferlechje foar hiel wat oars, foar in fysiologysk feit: "ik wit net mear wêr't myn eigenbelang leit" ... Ynstinktferfal! - De minske is oan 'e ein at er foar oaren begjint te libjen. - Yn plak fan nayf te sizzen "ik bin neat mear wurdich", liicht de moraal út 'e mûle fan 'e sike "neat is wat wurdich, - it libben is neat wurdich" ... Sa'n oardiel is úteinliks in grut gefaar, in besmetlike goarre - in begrypsskobberplant op 'e morbide boaiem fan 'e maatskippij, dy't yn 'e religy bygelyks as kristendom ferskynt, yn 'e filosofy as Schopenhauerij. It kin wêze dat sok op jiske opwoeksen ûntúch mei syn kweade dampen jiertûzenen lang it libben bedjert ...

36
Moraal foar dokters. - De sike is in parasyt op 'e maatskippij. Yn beskate omstannichheden is it net fatsoenlik en libje noch langer. It trochfegetearjen yn leffe ôfhinklikens fan dokters en sikehuzen, nei't de sin fan it libben, it rjocht om te libjen, weiwurden is, dat soe yn 'e maatskippij grutte ferachting oproppe moatte - gjin resepten mar alle dagen in nije doasis wearze foar de pasjinten ... In nije ferantwurdlikens skeppe, dy fan 'e dokter, foar alle gefallen dat it heechste belang fan it libben, fan it opgeande libben, it genedeleaze deldrukken en oan 'e kant skowen fan it ôftakjende libben ferget - bygelyks wat it rjocht op fuortplanting oanbelanget, it rjocht om op 'e wrâld te kommen, it rjocht om te libjen ... Grutsk fertsjen at it net mear mooglik is grutsk te libjen. De dea, frywillich keazen, de dea op it krekte stuit, by bewustwêzen en yn fleurigens, tusken bern en tsjûgen foltrutsen: sadanich dat in echt ôfskie noch mooglik is, dat hy der noch is, dy't ôfskie nimt, dat in evaluaasje fan risseltaten en doelstellingen noch mooglik is, in gearfetting fan 'e hichtepunten fan it libben - alles krekt oarsom as by de jammerdearlike en gryslike fertoaning dy't it kristendom fan 'e stjerrensoere makke hat. Der is gjin ekskús foar dat it kristendom de swakkens fan stjerrende minsken as gewisseneed, dat it de manier fan stjerren sels as weardeoardiel oer minske en fergonklikens misbrûkt hat! - It giet der om, tsjin alle leffens fan it foaroardiel yn, in heldere, dus in fysiologyske, fizy op 'e sabeare natuerlike dea te jaan: dy natuerlike dea is likegoed "ûnnatuerlik", in soarte fan selsmoard. Men giet komselden troch in oar as troch jinsels te'n ûnder. Mar yn ús tiid is it in dea ûnder ferachtlike omstannichheden, in ûnfrije dea, in dea op it ferkearde stuit, in leffe dea. Je soene, út leafde foar it libben, de dea oars ha wolle, frij, bewust, sûnder tafal, sûnder oerfal ... By eintsjebeslút in goerie foar jim, hearen pessimisten en oare siken. Wy ha it net yn eigen hân en behinderje dat wy berne wurde, mar wy kinne dy flater, want bytiden is it in flater, al wer goedmeitsje. Wa't himsels ôfskaft, docht it achtlikste wat der is: dan fertsjinje je it hast om te libjen ... Dat docht de maatskippij, wat sis ik, it libben mear fertuten as hokfoar "libben" yn ûntsizzing, bleeksucht en oare deugd -, dan ha je de oare minsken fan je ellindigens, dan ha je it libben fan in beswier befrijd ... It pessimisme, suver, echt, bewiist himsels pas troch de selswjerlizzing fan 'e hearen pessimisten: je moatte ien stap fierder gean mei je logika en net allinnich mei "Wille und Vorstellung", lykas Schopenhauer die, it libben te neate meitsje -, je moatte Schopenhauer sels te neate meitsje ... Tusken twa heakjes, it pessimisme, hoe oansteklik ek, fermearet net de sikens fan in tiidrek, fan in slachte: it is der earder in symptoom fan. Men falt foar it pessimisme lykas men de golera tafalt: men moat morbide genôch wêze en haw der oanlis foar. It pessimisme sels makket net siik; ik bring efkes in statistysk feit yn it sin: at der in goarre fan goalera is, is it totale deadetal dochs net oars as yn oare jierren.

37
Oft wy moreler wurden binne. - Tsjin myn idee "oarekant fan goed en kwea" is alle wyldebistigens fan 'e morele debilisearring, dy't lykas bekend yn Dútsklân foar de moraal sels trochgiet - , yn it gewear kommen: ik soe dêr moaie ferhalen oer fertelle kinne. Fral waard my de "ûnmiskenbere superioriteit" fan ús tiid kwa moreel oardiel yn omtinken jûn, de foarútgong dy't wy dêr makke ha: in Cesare Borgia soe, yn ferliking mei ús, hielendal net as in hegere minske, as in soarte fan ueberminsk, lykas ik doch, sjoen wurde moatte ... In Switsersk redakteur, fan it tydskrift "Bund", gie, net sûnder útdrukking oan syn achting foar myn moed te jaan, sels sa fier en fetsje myn wurk sa op, ik soe alle fatsoenlike fiellingen fersmite wolle. Tankjowol! - Ik nim by wize fan anderjen de frijheid en stel de fraach, oft wy echt moreler wurden binne. Dat hiele wrâld dat leaut is al in tsjinargumint ... Wy moderne minsken, sa sêft, sa kwetsber, dy't mei hûndert gevoelichheden fan ússels en oaren rekkening hâlde, wy byldzje ús yndie yn dat dy sêfte minsklikens dy't wy stal jouwe, dat dy ferwurven ienriedigens yn 'e konsideraasje, yn 'e helpfeardigens, yn it fertrouwen fan beide kanten, dat dat in stap foarút wêze soe, dat wy dêrmei fier boppe de minsken fan 'e Renessânse útstekke. Mar dat tinke alle tiden, sa moatte se tinke. Wis is lykwols dat wy ús net yn Renessânsetastannen steande hâlde koene, sels net yn gedachten: ús sinen en ús hert soene sa'n wrâld net ferneare kinne, om it oer ús spieren mar net te hawwen. Mei dat ûnfermogen is lykwols gjin foarútgong bewiisd, mar in oare, in lette stân fan saken, swak, sêft, kwetsber, dy't needsaaklikerwize in moraal fol konsideraasje yn it libben roppen hat. Tinke wy de sêftens en de lettens der by wei, dan ferliest ús moraal fan "ferminskliking" fuortendaalks syn wearde - op himsels hat gjin inkelde moraal wearde- : ús moraal soe ús yn ús eigen eagen ferachtlik meitsje. It stiet net yn bestân dat wy moderne minsken mei ús tsjok watteare humanitêrens, dy't him oan gjin stien stjitte wol, de tiidgenoaten fan Cesare Borgia in bespotlike komeedzje talykje soene. Yndie, wy binne sûnder it te wollen bjusterbaarlike grappich mei ús moderne "deugden" ... De fermindering fan mistrouwige en fijannige ynstinkten - dêr komt ús "foarútgong" ommers op del - is net mear as ien fan 'e gefolgen fan 'e algemiene fermindering fan piid: kostbere enerzjy en foarsichtigens wurde fergriemd om sa'n let, sa'n beheind bestean troch te setten. Dat helpt inoar mar, dêr is alleman in bytsje pasjint en ferpleechster tagelyk. Dat moat dan "deugd" hjitte - : foar minsken dy't it libben noch oars koene, foller en goller, grut en meislepend, soe it in oare namme ha, "leffens" faaks, of "jammerdearlikens" of "âldewivemoraal" ... Us morele sêftens - dat is myn oardiel, of, as jo wolle, myn fernijing - is it gefolch fan delgong; hurdens en skriklikens fan wenst en moraal kinne oarsom ek it gefolch fan in meislepende rykdom oan libben wêze: want dan mei ek in protte weage, ferge, ja sels fergriemd wurde. Wat ea it libben sâlt en piid joech, dat soe foar ús fergif wêze ... Unferskilligens - ek in foarm fan krêft - binne wy te âld, te let foar: ús meilijenmoraal, dêr't ik as earste foar warskôge ha, dat wat it morele ympressjonisme neamd wurde mei, is de safolste útdrukking fan psychologyske oerspandens dy't alle siken eigen is. De beweging, dy't mei de meilijenmoraal fan Schopenhauer oanspraak op wittenskiplike pretinsjes meitsje woe - hiel ûngelokkich allegearre - is de úteinlike delgongsbeweging fan 'e moraal, en as sadanich nau besibbe mei de kristlike moraal. Sterke tiden, foarname kultueren sjogge yn it begrutsjen, yn it "sosjaal fiellen", yn brekme oan eigenbelang en eigenwearde wat ferachtliks. - Tiden kinne ôfmetten wurde neffens har positive krêften - en dan blykt it spilsuchtich en needlottich tiidrek fan 'e Renessânse de lêste grutte tiid te wêzen en wy, wy modernen mei ús fersekeringen en sosjaal fiellen, mei ús deugden fan arbeid, pretinsjeleazens, wethearrigens, wittenskiplikens - sammeljend, sunich, masinaal - wy blike in swakke tiid te wêzen ... Us deugden binne beheind, binne útlokke troch ús swakte ... "Gelykheid", in soarte fan feitlike assimilaasje dy't allinne yn 'e teory fan "gelikense rjochten" utering fynt, is ham en gram part fan 'e delgong: de kleau tusken minske en minske, laach en staach, de rykdom oan tipen, de wil en wês jinsels, en ûnderskied jin, dat wat ik it patos fan distânsje neam, is alle sterke tiden eigen. De spankrêft, de ôfstân tusken de ekstremen wurdt hjoeddedei hieltyd lytser, - de ekstremen sels wurde dizenich en begjinne opinoar te lykjen ... Al ús politike teoryen en steatsopfettingen, dy fan de "wolfeartssteat" ek, binne konsekwinsjes, needsaaklike gefolgen fan dy delgong; de ûnbewuste wurking fan 'e dekadinsje is oant yn 'e idealen fan ôfsûnderlike wittenskippen baas wurden. Myn beswier tsjin alle sosjology út Frankryk en Ingelân bliuwt oerein, nammentlik dat se allinnich mar de ferfalsfoarmen fan 'e maatskippij út eigen ûnderfining ken en folslein ûnskuldich de eigen ferfalsynstinkten as noarm foar it sosjologysk weardeoardiel nimt. It delgeande libben, de mindering fan it fermogen ta selsorganisaasje, dat wol sizze, fan 'e ôfsûnderjende, kleauwen opfykjende, ûnder en boppe oarderjende krêften, dat is hjoeddedei yn 'e sosjology it ideaal ... Us sosjalisten binne dekadinten lykas Herbert Spencer is, - dy sjocht yn 'e oerwinning fan it tinken om oaren wat winskliks ...

38
Myn idee fan frijheid. - De wearde fan in saak leit net yn dat wat men der mei berikt mar yn dat wat men foar har betellet, - wat se ús kostet. Ik jou in foarbyld. Liberale ynstellingen hâlde daalks op liberaal te wêzen, sagau't se realisearre binne: der binne letter gjin slimmere skeadoggers oan 'e frijheid as liberale ynstellingen. Men wit ommers wat se te wei bringe: se dogge de wil ta macht ûnderstek, se binne de ta moraal promovearre nivellearring fan berch en dal, se meitsje lyts, lef en noflik, - mei har triomfearret nochris it kuddedier. Liberalisme, of op syn Dútsk "hoe meitsje je de minsken noch kij-iger" ... Deselde ynstellingen ha, salang't se noch bestriden wurde, hiel oare effekten; dan twinge se op in machtige manier de frijheid ôf. Of better sein, it is de striid dy't dat effekt hat, de striid om liberale ynstellingen, dy't as striid de ûnliberale ynstinkten bestindiget. En striid leart fryheid oan. Want wat is frijheid? Dat men de wil hat om foar jinsels ferantwurdlik te wêzen. Dat men de distânsje dy't ús ôfskiedt fêsthâldt. Dat men ûnferskilliger wurdt foar wurgens, hurdens, ûntbearing, ja, foar it libben sels. Dat men ree is en offerje minsken foar in saak, jinsels ynbegrepen. Frijheid betsjut dat de manlike, de stridersynstinkten baas binne oer oare ynstinkten, bygelyks oer it loksynstinkt. De frij wurden minske, en safolstemear de frij wurden geast, ferwâdet de ferachtlike soarte fan noflikens dêr't keaplju, kristenen, kij, froulju, Ingelsken en oare demokraten fan dreame. De frije minske is in strider. - Wêr wurdt frijheid, by yndividuen en by folken, nei ôfmjitten? Nei de wjerstân dy't oerwûn wurde moat, nei de muoite dy't it kostet boppeoan te bliuwen. It heechste tipe fan frije minske moat socht wurde op it plak dêr't allegeduerigen de sterkste wjerstân oerwûn wurdt: fiif stappen by de tiranny wei, ticht by it gefaar fan slavernij. Dat is psychologysk it gefal, as men ûnder "tiranny" ûnferbidlike en gryslike ynstinkten ferstiet, dy't in maksimum fan autoriteit en strangens foar jinsels oer fan jin fergje - moaiste tipe Julius Caesar - ; dat jildt ek foar de polityk, sjoch mar nei de skiednis. De folken dy't wat wurdich binne, wurdich waarden, waarden it nea ûnder liberale ynstellingen: it grutte gefaar makke fan harren wat dat earbied ôftwingt, pas it gefaar makket dat wy ús helpmiddels, ús deugden, ús mooglikheden ta ferwar en wapens, ús geast kennen leare, - dat twingt ús der ta sterk te wêzen ... Earste basisregel: je moatte it nedich ha sterk te wêzen, oars wurde je it nea. - Dy grutte broeikassen foar sterke, foar de sterkste soarte fan minsken dy't der ea west ha, de aristokratyske maatskippijen yn 'e trant fan Rome en Feneetsje, fetten it begryp frijheid krekt sa op as ik doch: as wat dat men hat en net hat, as wat dat men wol, dat men ôftwingt ...

39
Krityk op 'e moderniteit. - Us ynstellingen doge fan gjin kanten mear: dêr is alleman it oer iens. Mar dat leit net oan 'e ynstellingen mar oan ús. Nei't wy alle ynstinkten kwyt rekke binne dêr't ynstellingen út op woeksen, reitsje wy no ús ynstellingen kwyt om't wy net mear foar har doge. Demokrasy hat yn alle tiden de delgongsfoarm fan 'e organisearjende krêften west: ik ha al yn "Minsklik, al te minsklik" I,318 de moderne demokrasy mei al har healslachtich gedoch, - it "Dútske Ryk" is dêr in foarbyld fan, - oantsjut as de ferfalsfoarm fan 'e steat. Foar it meitsjen fan ynstellingen moat der in wil, in ynstinkt, gebiede, antyliberaal oant lilkaardigens ta: de wil ta tradysje, ta autoriteit, ta ferantwurdlikheid oer ieuwen hinne, ta solidariteit mei de keatling fan team ta team, foarút en efterút oant yn 'e ûneindigens ta. Is dy wil der, dan wurdt soksawat as it Ymperium Romanum oplutsen: of as Ruslân, de iennichste macht dy't hjoeddedei úthâldingsfermogen yn it liif hat, dy't wachtsje kin, dy't noch wat tasizze kin, - Ruslân, de tsjinpoal fan 'e jammerdearlike, Europeeske lytssteaterij en sineftigens dy't mei de stifting fan it Dútske Ryk begûn is ... It Westen hat de ynstinkten net mear dêr't ynstellingen út waakse, dêr't takomst út waakst: faaks giet neat sa bot tsjin ús "moderne mentaliteit" yn as sokke ynstinkten. Men libbet foar de dei fan hjoed, men libbet hiel hastich, - men libbet hiel ûnferantwurdlik: en dat jout men no krekt de namme "frijheid". Wat ynstellingen ta ynstellingen makket, wurdt ferachte, hate, ôfwiisd: men leaut, der wankt in nije slavernij, oeral dêr't it wurd "autoriteit" opdûkt. Sa fier giet de sykte fan it noarme- en weardeynstinkt fan ús politisy, ús politike partijen: hja nimme ynstinktyf foar kar, wat ûntbynt, wat de ein neieroan bringt ... in bewiis foarmet it moderne houlik. Yn it moderne houlik is gjin reedlikens te finen: dat is lykwols gjin beswier tsjin it houlik mar tsjin 'e moderniteit. De reedlikens fan it houlik, dy lei yn it juridyske feit dat de man allinne ferantwurdlik wie: dêrmei hie it houlik in fêst punt wylst it hjoeddedei op beide skonken hinne en wer hinket. De reedlikens fan it houlik, dy lei yn har prinsipjele ûnûntbynberens: dêrmei krige it in klam dy't, tsjin it tafal fan wylde riten en stuiten yn, gehoar ôftwong. Dy reedlikens lei likegoed yn 'e ferantwurdlikens fan 'e famylje foar de kar fan 'e houlikspartner. Men hat mei de oanwaaksende sympaty foar it leafdeshoulik krekt de basis ûnder it houlik, dat wat der in ynstelling fan makket, weislein. Men kin it houlik net op in ôfwiking fundearje, net, lykas sein, op 'e "leafde", - men fundearret it houlik op 'e slachtlike drift, op 'e eigendomsdrift (frou en bern as eigendom), op 'e hearsksuchtigens dy't oanienwei it lytste gebietsje om te behearskjen, de famylje, organisearret, dy't bern en erfgenamten nedich is om in beskaat kwantum fan macht, ynfloed, rykdom ek fysiologysk fêst te hâlden, om langetermynsplannen, om ynstinktssolidariteit tusken ieuwen ta te rieden. It houlik as ynstitút hat yn him it jasizzen tsjin de grutste, de duersumste organisaasjefoarm: as de maatskippij soks net yn syn hiele hear en fear goedkrije kin oant it fierste foar- en neiteam ta, dan hat it houlik gjin sin. - It moderne houlik hat gjin sin mear, - skaf it mar ôf. -

40
It arbeidersfraachstik. - De dommens, úteinliks it ynstinktsferfal, dat hjoeddedei de oarsaak fan alle domheden is, sit him dêryn dat der gjin arbeidersfraachstik is. Der binne dingen, dêr prate je net oer: earste ymperatyf fan it ynstinkt. - Ik sjoch fan gjin kanten wat guons mei de Europeeske arbeider dwaan wolle, nei't se earst in fraachstik fan him makke ha. Hy hat it fierstente goed om net hieltyd mear te freegjen, ûnbeskiedener te freegjen. Hy hat by eintsjebeslút ek it grutte getal oan syn kant. Der is gjin hoop mear dat de arbeider as stân feroaret yn in beskieden en kontint soarte fan minske, in soartemint Sinees: dat hie sin hân, dat wie needsaaklik. Wat is der mei him dien? - Alles, om dat ûnmooglik te meitsjen - de ynstinkten dêr't de arbeider as stân mooglik, foar himsels mooglik, mei wêze koe, binne troch de meast ûnferantwurdlike dwylsinnigens de grûn yn boarre. Se ha fan 'e arbeiders soldaten makke, se ha de arbeiders politike rjochten, stimrjocht en partijfoarmingsrjocht, jûn: is it dan gek dat de arbeiders hjoeddedei fielle dat har bestean in needtastân (moralistysk sein, ûnrjochtfeardich - ) is? Mar wat wolle jo dan? Nochris sein, wolle jo in doel, dan wolle jo ek de middelen: wolle jo slaven dan binne jo gek en bring se grut as frije minsken . -

41
"Frijheid, dy't ik net bedoel" ... - Yn sokke tiden as no is it namstemear ramp en wês oerlevere oan jins ynstinkten. Dy ynstinkten sprekke inoar tsjin, steure inoar, fersteure; ik ha de moderniteit earder al ris definearre as jinsels fysiologysk tsjinsprekke. In ferstannige opfieding soe mei in izeren grip beskate ynstinkten ferlamje moatte om it foar oare ynstinkten mooglik te meitsjen op sterkte te kommen, baas te wêzen. Hjoeddedei soe it yndividu pas mooglik wêze as men him bysnoeide: mooglik, dat wol sizze, geef ... Mar it giet krekt oarsom: de measte oanspraak op ûnôfhinklikheid, op frije ûntjouwing, op it jinsels gean litte wurdt makke troch harren foar wa't gjin lije strak genôch wêze kin - dat jildt foar de polityk, dat jildt foar de keunst. Mar dat is no krekt in symptoom fan ferfal: it moderne idee fan "frijheid" is it safolste bewiis dat de ynstinkten siik binne. -

42
Dêr't leauwe nedich is. - Neat is seldsumer by moralisten en hilligen as rjochtskepenens; altemets sizze se it tsjinoerstelde, altemets leauwe se it ek. Want as in leauwe nuttiger, effektiver, oertsjûgjender is as bewust toanielspyljen, dan fynt by har ynstinktyf it toanielspyljen yn ûnskuld plak: earste rjochtline foar it begripen fan grutte hilligen. Allyksa by de filosofen, dat in oar soarte fan hilligen is, bringt har berop mei him mei dat se allinne bepaalde wierheden talitte: sokken dy't yn har berop iepenlik goedkard binne, - op syn Kantsk, wierheden fan it praktysk ferstân. Se witte, wat se bewize moatte, dêr binne se praktysk yn, - dêr werkenne se inoar oan, dat se ienriedich binne oer "de wierheden". - "Do silst net lige" - komt del op: tink derom, menear de filosoof, sis net samar de wierheid ...

43
In pear wurden foar de konservativen. - Wat men foarhinne net wist, wat men hjoeddedei wit, witte kin - , in ûntjouwing tebek, in weromkear hoe dan ek is folslein ûnmooglik. Wy fysiologen witte dat te'n minsten. Mar alle prysters en moralisten ha dêr yn leaud, - hja woene it minskdom nei in eardere mjitte fan deugd tebekfiere, tebekskroeve. Moraal hat altyd in Prokrustesbêd west. Sels de politisy ha fan datoangeande de moralisten neibaud: der binne ek hjoeddedei noch partijen dy't fan 'e kreeftgong fan alle dingen dreame. Mar it stiet nimmen frij in kreeft te wêzen. Der is gjin ferwin op: men moat foarút, dat wol sizze, stap foar stap fierder yn 'e dekadinsje ( - dat is myn definysje fan 'e moderne "foarútgong" ...). Men kin dy ûntjouwing bedamje, en dêrtroch de dekadinsje opgarje, opsparje, dat er slimmer en hommelser trochbrekt: mear kin men net. -

44
Myn idee fan it sjeny. - Grutte mannen binne krekt as grutte tiden eksplosive stoffen, dêr't in ûnhuere krêft yn opsammele is; betingst foar har ferskinen is altiten dat der lang opsammele, opgarre, opsparre en bewarre wurden is, - dat lange tiid gjin útbarsting plak fûn hat. Is de spanning yn 'e massa te grut wurden, dan is de tafallichste pripper genôch om it "sjeny", de "die", it grutte needlot op 'e wrâld te setten. Wat meitsje myljeu, tiidrek, "tiidgeast", "publike opiny" dan noch út! - Nim it gefal fan Napoleon. It Frankryk fan 'e revolúsjetiid, en noch mear dat fan foar de revolúsje, soe út himsels it tsjinoerstelde tipe as dat Napoleon is op 'e wrâld set ha: sterker, dat hat it ek dien. En om't Napoleon oars wie, erfgenamt fan in sterkere, langere, âldere beskaving as dy, dy't yn Frankryk yn smook en brokstikken ferteach, waard er dêr baas, wied hy allinnich dêr baas. Grutte minsken binne needwindich, de tiid dêr't se yn ferskine is tafallich; dat se hast altyd har tiid de baas binne, komt trochdat se sterker, dat se âlder binne, dat langer foar har sparre is. Tusken in sjeny en syn tiid bestiet in ferhâlding as tusken sterk en swak, en tusken âld en jong: de tiid is altyd jonger, tinner, ûnmûniger, ûnwisser, berniger. - Dat der hjoeddedei yn Frankryk hiel oars oer tocht wurdt (yn Dútsklân ek, mar dat let neat), dat dêr de teory fan it myljeu, in echte neuroteteory, sakrosankt en hast wittenskiplik wurden is en by de fysiologen leauwe fynt, dêr "sit in rookje oan", dat makket jin tryst. - Sa is it ek yn Ingelân, mar dêr kin in minske net oars fan wurde. De Ingelsken ha noch mar twa manearen om mei it sjeny en "grutte mannen" te akkordearjen: ofwol demokratysk, yn 'e trant fan 'e historikus Buckle, ofwol religieus, yn 'e trant fan Carlyle. - It gefaar dat yn grutte minsken en tiden beskûl giet is ûnhuer; allerhanne útrûpeling, de steriliteit, folget har op 'e foet. De grutte minske is in einpunt; de grutte tiid, de renessânse bygelyks, is in einpunt. It sjeny - yn wurk en tiid - is needsaaklikerwize in opmakker: dat er himsels der troch jaget, is syn gruttens ... It ynstinkt ta selsbehâld hat belies jûn; de alderheislikste druk fan 'e útstreamende krêften ferbiedt him sokke hoedenens en foarsichtigens. Dat wurdt "opoffering" neamd; hy wurdt romme om syn "heldedom", syn ûnferskilligens foar it eigen wolwêzen, syn oerjefte oan in idee, in grutte saak, in heitelân: allegear misferstannen ... Hy streamt út, hy streamt oer, hy ferbrûkt himsels, hy sparret himsels net, - fataal, needlottich, ûnfrijwillich, lykas in floed ûnfrijwillich oer de dyk hinne strûzet. Mar wylst de minsken oan sokke eksplosiven in protte te tankjen ha, ha se har ek in protte taskreaun, bygelyks in soarte fan hegere moraal ... Sa is it aard fan 'e tankberens fan 'e minsken: se begripe har woldoggers ferkeard. -

45
De misdiediger en wat him besibbe is. - It misdiedige tipe is it tipe fan 'e sterke minske ûnder ûngeunstige omstannichheden, in sterke minske dy't siik makke is. Hy is de wyldernis brek, in beskate frijere en nuodliker natuer en foarm fan bestean, dêr't alles wat wapen en war yn it ynstinkt fan 'e sterke minske is, besteansrjocht hat. Syn deugden binne troch de maatskippij yn 'e ban dien; syn libbenste driuwfearren rekken dêrtroch fergroeid mei de deldrukkende driften, mei de fertochtmakking, de bangens, de ûneare. Mar dat is hast it resept foar fysiologysk ferfal. Wa't dat, wat er it bêste kin, it leafst dwaan soe, temûk dwaan moat, mei in protte spanning, foarsichtigens en slûchslimmigens, wurdt siik; en om't er hieltyd allinne mar nuodlikens, ferfolging, ellinde fan syn ynstinkten hat, keart syn gefoel him lang om let tsjin syn ynstinkten - hy fielt se as fataal. De maatskippij is it, ús nuete, midsmjittige, ferknipte maatkippij dy't in natuersuver minske, dy't fan 'e bergen of fan aventueren op see komt, needsaaklikerwize yn in misdiediger feroaret. Of hast needsaaklik: want der binne gefallen dat sa'n minske bewiist dat er sterker is as de maatskippij: de Korsikaan Napoleon is it romroftste gefal. Foar dat probleem is it tsjûgenis fan Dostojewsky rillevant - Dostojewsky, de iennichste psycholooch, tusken twa heakjes, dy't my noch wat te learen hie: hy is ien fan de moaiste treffers yn myn libben, mear noch as de ûntdekking fan Stendhal dat wie. Dy djippe minske, dy't mear as gelyk hie en sjoch op de oerflakkige Dútskers del, hat de Siberyske finzenen dêr't er lang mank ferkearde, inkeld swiere misdiedigers, hiel oars ûnderfûn as dat er ferwachte hie - likernôch as wiene se út it bêste, hurdste en kostberste hout fan Ruslân snien. Ginneralisearje wy it gefal fan 'e misdiediger noris: lit ús natueren yntinke dy't omhokfoar reden ek net offisjeel bestean meie, dy't witte dat se net as maatskiplik rillevant, as nuttich beskôge wurde, - dat Tschandalafiellen dat jo net in lykweardige binne mar útstjitten, ûnfatsoenlik, skandlik. Sokke natueren ha de kleur fan 'e ûnderierde op tinzen en hannelingen: by har wurdt alles folle bleker as by sokken op waans bestean it deiljocht skine mei. Mar hast alle besteansfoarmen dêr't wy hjoeddedei fan beare ha ea yn dy heale grêfrook libbe: de wittenskipper, de keunstner, it sjeny, de frije geast, de toanielspiler, de keapman, de grutte ûntdekker ... Salang as de pryster as it boppeste tipe minske gou, wiene alle weardefolle soarten fan minsken neat mear wurdich ... De tiid komt - ik sis it ta - dat it prystertipe de minste soarte wêze sil, ús Tschandala, de ligerichste soart, de ûnfatsoenlikste soarte fan minske ... Ik wiis der op dat sels hjoeddedei, ûnder de myldste sede en plige dy't der ea op 'e wrâld, of op syn minst yn Jeropa west ha, dat alles dat ôfwykt en dat lang ûnderierdsk wêze moast, dat alle ûngewoane, ûntrochsichtige besteansfoarmen sibben en foarrinders fan it misdiedige tipe binne. Alle fernijers fan 'e geast ha in skoft it skiere en fatalistyske teken fan 'e Tschandala op 'e foarholle: net om't se sa beskôge wurde mar om't se sels de skriklike kleau fielle dy't har skiedt fan wat yn 'e maatskippij eare en oansjen hat. Hast alle sjenyen kenne as in faze yn har ûntjouwing "la condition de Catilina", in haat-, wraak- en reboeljefiellen tsjin alles wat der al is, wat net mear wurdt ... Catilina - de foarfoarm fan alle Caesars. -

46
Hjir is it útsicht frij. - It kin sieleadel wêze as in filosoof swijt; it kin leafde wêze as in filosoof himsels tsjinsprekt; der is by mannen fan kennis in hoflikens mooglik dy't liicht. In Frânsman hat net sûnder finesse sein: "il est indigne des grands coeurs de répandre le trouble, qu'ils ressentent" (it is grutte herten te min om te praten oer de problemen dêr't se mei wrakselje): mar dêr moat oan tafoege wurde, dat it likegoed sieleadel wêze kin om foar it ûnweardichste net bang te wêzen. In frou dy't leaf hat offeret har eare; in man fan kennis dy't "leaf hat" offeret faaks syn minsklikens; in God dy't leaf hat wurdt Joad ...

47
Skjintme gjin tafal. - De skjintme fan in ras of famylje, de moaiens en minlikens fan 'e taal fan har lea wurdt ek bewurkmastere: dy is, lykas it sjeny, it risseltaat fan al it wurk fan it foarteam. Men moat de goede smaak in protte offers brocht ha, men moat foar har in protte dien, in protte lit ha - it Frankryk fan 'e santjinde ieu fertsjinnet yn beide opsichten bewûndering - men moat yn har in heuristyk hân ha foar de kar fan selskip, wenplak, klaaiïng en seksueel gerak, men moat skjintme de pree jûn ha boppe gewin, maatskippij, opiny en foarsichtigens. Earste rjochtline: men moat jinsels ek foar jinsels net "gean litte". - Goede dingen binne mear as al it oare kostber: en altyd jildt de wet dat wa't se hat in oaren is as wa't se wûn. Al it goede is erfskip: wat net beürven is, is ûnfolslein, is in begjin ... Yn Atene wiene yn 'e tiid fan Cicero, dy't him dêr oer fernuvere, de manlju en jonges folle mar dan ek folle moaier as de froulju: mar wat in krewearjen yn tsjinst fan 'e skjintme hie de manlike slachte dêr net sûnt ieuwen fan himsels ferge! - Want men moat jin net fersinne wat har metodyk oanbelanget: inkel it oankweekjen fan beskate fiellingen en tinzen docht praktysk gjin fertuten ( - hjir hat it Dútske ûnderwiissysteem mei syn sabeare "Bildung" in grutte tinkflater makke): men moat earst it liif oertsjûgje. Strang de hân hâlde oan in foarname en selektive lichemstaal, jinsels ferplichtsje allinne mei minsken om te gean dy't har net "gean litte", dat is genôch om foarnaam en selektyf te wêzen: yn twatrije generaasjes sit alles fan binnen. By folk en minskdom giet it derom dat men op it goede plak mei kultuer begjint - net by de "siel" (wat it fatale byleauwe wie fan heale en hiele prysters): it goede plak is it liif, de lichemstaal, it iten en de fysiology, de rêst folget dêr út ... Dat de Griken bliuwe it foarste kultuerbarren út 'e skiednis - hja wisten, hja diene wat dien wurde moast; it kristendom, dat it liif ferachte, is de grutste ramp dy't it minskdom oant no ta troffen hat. -

48
Wat ik ûnder foarútgong ferstean. - Ik praat ek fan in "weromkear nei de natuer", hoewol it eins net in weromkear mar in opklimmen is - omheech, de hege, frije, sels skriklike natuer en natuerlikens yn, in natuer dy't mei grutte problemen boartet, boartsje mei ... Om in gelikenis te brûken: Napoleon wie in stik "weromkear nei de natuer", sa't ik dat sjoch (bygelyks op it mêd fan taktyk en mear noch, sa't de militêren witte, op it mêd fan strategy). - Mar Rousseau - wêrhinne woe dy eins werom? Rousseau, de earste moderne minske, tagelyk idealist en rosmos; dy't morele "weardichheid" nedich wie om it mei himsels út te hâlden; siik fan ûnberonge idelens en ûnberonge selsferachting. Ek dy misberte, dy't by de drompel fan 'e moderne tiid syn hoale hat, woe in "weromkear nei de natuer" - wêrhinne, nochris dy fraach, woe Rousseau werom? - Ik haatsje Rousseau noch yn 'e revolúsje: dat is de histoaryske ferskiningsfoarm fan dy dûbelsinnigens fan idealist en rosmos. De bloedige klucht, it revolúsjegeweld, har "ymmorelens" lit my kâld: wat ik haatsje is har Rousseauske moraal - de sabeare "wierheden" fan 'e revolúsje dêr't dy moraal noch hieltyd gebrûk fan makket en al it flakke en midsmjittige mei ompraat. De lear fan gelikensens ... Giftiger is der net: want it liket rjochtfeardigens wylst it de ein fan 'e rjochtfeardigens is ... gelikense minsken gelikensens, ûngelikense minsken ûngelikensens - dat soe echte rjochtfeardigens wêze: en wat dêr út folget: slaan ûngelikense dingen nea lyk. - Dat it by dy lear fan gelikensens sa skriklik en bloedich om- en ta gie, hat dat moderne idee "par excellence" mei in soarte fan gloary en fjoergloed omstriele, sa dat de revolúsje as show ek de nommelste yntellektuelen yn ferlieding brocht hat. Dat is lang om let gjin reden om respekt foar har te hawwen. - Ik sjoch mar ien dy't har fernaam sa't se fernommen wurde moat, mei wearze - Goethe ...

49
Goethe - gjin Dútsk produkt mar in Jeropeesk: in heroysk besykjen de achttjinde ieu te boppen te kommen troch in weromkear nei de natuer, troch in opklimmen nei de natuerlikens fan 'e Renessânse, in selsoerwinning fan 'e kant fan dizze ieu. - Hy droech har sterkste ynstinkten yn him mei: gefoeligens, natueridolatry, antyhistoaryskens, brek oan wurklikheidssin, revolúsjesljochtens (it lêste in spesjaal fal fan brek oan wurklikheidssin). Hy socht stipe by de skiednis, de natuerwittenskip, de antiken en sels Spinoaza, fral by praktyske aktiviteit; hy sette sletten kimen om him hinne; hy sûndere him net fan it libben ôf mar gie der midden yn stean; hy wie net skiterich en naam safolle mooglik op him, yn him op. Wat er woe wie kompletens; hy bestried it útinoarfallen fan ferstân, sinlikens, fiellen, wil ( - as skriklikste bibellear troch Kant preke, de tsjinpoal fan Goethe), hy disiplinearre himsels oant er in gehiel wie, hy skoep himsels ... Goethe wie, temidden fan in tiidrek sûnder wurklikheidssin, in oertsjûge realist: hy sei ja tsjin alles wat him op dat punt besibbe wie, - hy koe gjin grutter belibjen as dy superrealist Napoleon. Goethe konsipiearre in sterke, heechûntwikkele minske, mei selsrespekt, strang en kein op 'e lea en op himsels, dy't it weagje mei en gun himsels alle bridte en rykdom fan 'e natuerlikens, dy't sterk genôch foar dy frijheid is; tollerant, net út swakkens mar út krêft, om't er alles dêr't in trochsneed natuer oan te'n ûnder gean soe noch te brûken wit; in minske dy't neat mear ferbean is, útsein swakte, ûnferskillich of dy swakte no ûndeugd of deugd hjit ... Sa'n frijwurden geast stiet mei in fleurich en hiem fatalisme midden yn it al, yn it leauwen dat allinne it ôfsûnderlike te fersmiten is, dat yn it gehiel alles himsels ferlost en goedkriget - hy stegeret wat bestiet net mear ôf ... Mar sa'n leauwe is it heechst mooglike leauwe: ik ha it mei de namme Dionysos doopt. -

50
Men soe sizze kinne dat feitliks de njontjinde ieu ek alles bestribbe wat Goethe as persoan bestribbe: in universaliteit yn it begripen, yn it goedkrijen, in op-jin-ôf komme litte fan ûnferskillich wat, in heroysk realisme, earbied foar de feiten. Hoe komt it no dat it totaalrisseltaat gjin Goethe mar gaos is, in nihilistysk kleien en kliemen, in net mear witte wêrhinne, in ynstinkt fan wurgens, dat yn 'e praktyk hieltyd delkomt op it weromgripen op 'e achttjinde ieu? ( - bygelyks as gefoelsromantyk, as sosjaal fiellen en hypersentimintelens, as froulikens kwa smaak, as sosjalisme kwa polityk) Is de njontjinde ieu, alteast de ein derfan, mear as in fulgêre ferzje fan 'e achttjinde ieu, dus in ieu fan ferfal? Hat Goethe net allinne foar Dútsklân mar foar hiele Jeropa mear west as in yntermezzo, moai mar om 'e nocht? - Mar it is in fersin en besjoch grutte minsken út it jammerdearlik perspektyf fan it algemien nut. Dat de minsken gjin nut fan har ha kinne, dat is faaks in skaaimerk fan gruttens ...

51
Goethe is de lêste Dútsker dêr't ik respekt foar ha: hy hat trije dingen krekt sa oanfield as my, - fierders binne wy it ek iens oer it "krús" ... My wurdt hieltyd faker frege, wêrom't ik eins yn it Dútsk skriuw: nearne wurd ik sa min lêzen as yn it heitelân, Mar wa sil sizze oft ik sels winskje dat se my hjoeddedei lêze? - Dingen meitsje dêr't de tiid fergees de tosken op stikken byt; yn foarm, yn ynhâld om in lytse ûnstjerlikens stykje - nea wie ik sa beskieden en fergje minder fan mysels. It aforisme, de spreuk, dy't ik as earste Dútsker bemastere ha, binne de foarmen fan 'e "ivichheid"; myn earsucht is yn tsien sinnen te sizzen wat in oar yn in boek seit, - wat in oar yn in boek net seit ...
Ik ha de minsken it djipste boek jûn dat der is, myn Sarathûstra: ik jou har meikoarten it ûnôfhinklikste. -

Wat ik oan 'e Alden te tankjen ha

1
By einsluten in wurd oer dy wrâld dêr't ik tagongen ta socht ha, dêr't ik faaks ek in nije tagong ta fûn ha - de âlde wrâld. Myn smaak, dy't wolris it tsjinoerstelde fan in ferdraachsume smaak wêze koe, smyt it fier by him wei en sis tsjin allerhanne saken samar ja: hy seit hielendal net graach ja, leaver seit er nee, leafst seit er neat ... Dat jildt foar komplete kultueren, dat jildt foar boeken, - it jildt ek foar plakken en lânskippen. Uteinliks is it in lyts espeltsje antike boeken dy't yn myn libben meitelle; de ferneamdsten sitte dêr net by. Myn gefoel foar styl, foar it epigram as styl, waard daalks wekker by it kontakt mei Sallustius. Ik sil nea de fernuvering fan myn earbiedwurdige learaar Corssen ferjitte doe't er syn minste learling it heechste sifer jaan moast - , ik wie mei ien klap klear. Geblokt, strang, mei safolle mooglik ynhâld op 'e boaiem, in kâlde noartskens tsjin it "moaie wurd", en tsjin it "moaie gefoel" - dêr die ik my oan kennen. Men sil oant yn myn Sarathûstra in tige serieuze ambysje nei de Romeinske styl nei komme kinne, nei it "aere perennius" (djoersumer as brûns) fan 'e styl. - Net oars wie it by it earste kontakt mei Horatius. Oant hjoeddedei ta ha ik by gjin dichter deselde keunstsinnige útskroevenens hân as my fan it earste begjin ôf in Horatyske oade joech. Yn beskate talen is dat wat dêr ta stân brocht wurdt net iens as winsk mooglik. Sa'n moazayk fan wurden, dêr't elts wurd as klank, as plak, as begryp, nei rjochts en lofts en oer it gehiel hinne syn krêft streame lit, sa'n minimum kwa omfang en tal fan tekens, sa'n maksimum kwa enerzjy - dat is allegear Romeinsk en, as men my leauwe wol, by útstek foarnaam. Alle oare poezy wurdt dêr foar oer wat populêrs, - net mear as wat blasterige fiellingen ...

2
Oan 'e Griken ha ik gjin yndrukken fan lyksoartige sterkens te tankjen; en, ik sis it planút, hja kinne foar ús ek net wêze, wat de Romeinen binne. Men leart net fan 'e Griken - har aard is te frjemd, te fluch, om in twingend, in klassyk effekt te hawwen. Wa hat ea fan 'e Griken skriuwen leard? ... Ja, kom my no net mei Plato oansetten. Wat Plato oanbelanget bin ik in earsten skeptikus en ik koe it nea lykfine mei de bewûndering foar de keunstner Plato, dy't learden eigen is. Fan dat ha ik by einsluten de subtylste kritisy fan 'e Aldheid oan myn kant. Plato smyt, tinkt my, alle stylfoarmen trochinoar, dêrmei is er de earste dekadint fan 'e styl: hy hat krekt sokssawat op 'e konsjinsje as de sinisy, dy't de "satura Menippea" útfûnen mei har satityske mingeling fan proaza en poezy. Om de Platoanske dialooch, dy bar eigenwize en bernige soarte fan dialektyk, stimulearjend te finen, moatte jo nea goede Frânsen lêzen ha, - bygelyks Fontenelle. Plato ferfeelt. - By einsluten giet myn mistrouwen by Plato it djippe yn: hy is alle basisynstinkten fan 'e Hellenen paadbjuster, sa fermoralisearre, sa potinsjeel kristlik - hy hat it begryp "goed" al as boppeste begryp - , dat ik soe foar it fenomeen Plato leaver it hurde wurd "hegere ferrifelderij" of, as jo dat leaver hearre, idealisme - brûke wolle as wat oars. Men hat it djoer betelle dat dy Atener by de Egyptners studearre ( - of by de Joaden yn Egypte? ... ). Yn 'e fatale wurking fan it Kristendom is Plato dy dûbelsinnigens en fasinaasje dy't ûnder de namme "ideaal" yn mûklaach leit, dat de nommeler karakters fan 'e Aldheid harsels ferkeard begriepen en de brêge opstoepen dy't nei it "krús" ta giet ... En hoefolle Plato sit der net yn it begryp "tsjerke", yn bou, systeem, praktyk fan 'e tsjerke! - Myn ûntspanning, myn foarleafde, myn kuer tsjin alle soarten fan platonisme hat altyd Thukydides west. Thukydides en, miskien, de prins fan Machiavelli binne my it naust besibbe yn har betingstleaze wil om jinsels neat wiis te meitsjen en struktuer yn 'e wurklikheid te sykjen, - net yn 'e "rede", noch minder yn 'e "moraal" ... Tsjin 'e jammerdearlike moaipraterij oer de Griken en it ideaal, dy't de jongfeint mei in "klassike oplieding" as lean foar syn gymnasiumdressuer yn it libben meitôget, is der gjin bettere remeedzje as Thukydides. Men moat de regels en tusken de regels lêze om syn bygedachten like dúdlik as syn wurden nei te kommen: der binne net folle tinkers mei safolle bygedachten. Hy is de kroan op 'e sofistekultuer, dat wol sizze de realistekultuer, in beweging fan ûnskatbere wearde temidden fan 'e moraal- en idealisteswindel dy't dan krekt oeral losbarst. De Grykske filosofy as de sykte fan it Grykske ynstinkt; Thukydides as de grutte som, de lêste iepenbiering fan dy sterke, strange, hurde feitlikens dy't it ynstinkt fan 'e âldere Hellenen sa eigen wie. De moed foar de realiteit oer makket in basaal ûnderskied tusken sokke natueren as Plato en Thukydides: Plato is in leffert foar de realiteit oer, - dus flechtet er yn it ideaal; Thukydides hat himsels yn 'e macht, dus hâldt er ek de dingen yn 'e macht ...

3
Yn 'e Griken "moaie sielen", "gouden middenwegen" en oare perfeksjes nei te kommen, of by har de rêst yn 'e gruttens, de ideale mentaliteit, de hege ienfâld te bewûnderjen - foar dy "hege ienfâld", by einsluten in lytse Dútske klucht, behoede my de psycholooch dy't ik yn my hie. Ik seach har sterkste ynstinkt, de wil ta macht, ik seach har griljen foar de ûnbiedigen gewelddiedigens fan dy driuwfear, - ik seach dat al har ynstellingen woeksen as beskermingsmaatregels, om harsels foar inoar oer tsjin har ynwindige springstof te befeiligjen. De ûnhuere spanning fan binnen spatte dan nei bûten ta, as skriklike en ûnmeilydsume fijânskip tsjin oaren: de stêdsmienskippen makken inoar ôf, dat de boargers fan in stêd inoar net ôfmakken. Men hie it nedich en wês sterk: it gefaar wie tichtby - , dat lei oeral yn mûklaach. De prachtich soepele liiflikens, it drystmoedich realisme en ymmoralisme, de Helleen eigen, binne berne út need, net oanberne. It is der letter pas kommen, yn it begjin wie it der net. En mei feesten en keunsten woene se ek oars net as harsels boppebaas fielle, boppebaas toane: it binne middels om jinsels te ferhearlikjen, by gelegenheid om jinsels foarwerp fan freze te meitsjen ... De Griken yn 'e trant fan 'e Dútskers neffens har filosofy beöardielje, en de kloatsekkigens fan 'e Sokratyske skoallen as bewiis brûke foar wat no eins echt Helleensk is! ... De filosofen binne ommers de dekadinten fan it Grikedom, de kontrabeweging tsjin de âlde, de foarname smaak ( - tsjin it agonale wedkampynstinkt, tsjin de polis, tsjin de wearde fan ras, tsjin de autoriteit fan skaai). De Sokratyske deugden waarden preke omdat de Griken se kwyt rekke wiene: nitelich, bangich, ynstabyl, kluchtmakkers allegearre, sa hiene se in pear redenen tefolle om har moraal preekje te litten. Net dat it wat joech, mar grutte wurden en hâldingen steane dekadinten sa goed ...

4
Ik wie de foarste dy't, om it âldere, noch rike en sels útstreamende Helleenske ynstinkt te begripen, it wûnderlike fenomeen serieus naam dat de namme Dionysos hat: it is allinne te bedjipjen as in tefolle fan krêft. Wa't de Griken ûndersiket, lykas de grutste kenner fan har kultuer, Jakob Burckhardt út Basel, dy wist daalks dat dêrmei in trochbraak makke wie: Burckhardt skreau in eigen haadstik oer it fenomeen foar syn "Kultuer fan 'e Griken". Wol men it tsjinoerstelde sjen, nim dan de hast fermaaklike ynstinktearmoed fan 'e Dútske filologen, at se yn 'e buert fan it Dionisyske komme. De romrofte Lobeck bygelyks kroep mei de earbiedwurdige wissigens fan in tusken boeken útdroege wjirm dy wrâld fan heimsinnige tastannen yn en prate himsels oan dat er op dy manear wittenskiplik dwaande wie, ûnderwylst wied er om fan te wearzgjen, sa bernich en oerflakkich, - dy Lobeck hat mei alle flachfertoan fan leardens te kennen jûn, eins ha soksoarte kuriositeiten net folle om 'e hakken. Yndie sille de prysters de dielnimmers oan sokke orgyen ek wolris wat maatskiplik rillevants ferteld ha lykas dat wyn gleon makket, dat de minske by need fan fruchten libje kin, dat de planten yn 'e maitiid útrinne, hjerstmis fertoarkje. Wat dy nuveraardige rykdom oan riten, symboalen en miten fan orgiastysk komôf oanbelanget dêr't de antike wrâld hast letterlik fan optilt, dat jout Lobeck de gelegenheid en wês noch in kromke ynventiver. "Hiene de Griken", sei er yn Aglaophamus I:672, "neat te dwaan dan laken, sprongen en stoden se mar wat om, of, om't de minske dêr somtiden ek nocht oan hat, se foelen del en gûlden en âlen. Oaren kaam dan letter oansetten en sochten ien of oare reden foar dy opfallende manear fan dwaan; en sa kamen as ferklearring foar dat oanwenst withoefolle feestsagen en miten op 'e wrâld. Oan 'e oare kant leauden se dat dy kluchtmakkerij, dy't no ienris op feestdagen plakfûn, in needsaaklik ûnderdiel fan 'e feestfiering wie, en hja bewarren dat brûkme as in essinsjeel ûnderdiel fan 'e religieuze plechtichheid." - Dat is ferachtlik geswets, men kin in Lobeck gjin momint serieus nimme. Hiel oars is it foar ús as wy it begryp "Gryksk" ûndersykje sa't Winckelmann en Goethe har dat foarstelden, en it ynkompatibel fine mei it elemint dêr't de dionysyske keunst út waakst, - mei it orgyasme. Ik twifelje der net oan dat neffens Goethe soksawat ûnmooglik in ûnderdiel fan 'e Grykske siel wêze koe. Dus begriep Goethe de Griken net. Want it is no krekt yn 'e Dionisyske mystearjen en de psychologyske tastân dy't dêr by heart dat it djipste Helleenske ynstinkt him útsprekt - syn "wil ta it libben". Wat helle de Helleen foar himsels út dy mystearjen? It ivige libben, it ivige weromkommen fan it libben; de takomst yn it ferline tasein en hillich sprutsen; it triomfearjende ja tsjin it libben boppe dea en fergonklikens út; it wiere libben as it trochlibjen fan it gehiel yn 'e fuortplanting, troch de mystearjen fan 'e seksualiteit. Foar de Griken wie dêrom it symboal fan 'e seksualiteit it earbiedwurdige symboal by útstek, de eigentlike djipsinnigens yn alle antike frommigens. Alles dat belutsen wie by de die fan 'e fuortplanting, it swierwêzen fan in bern, de berte fan in bern rôp de heechste en plechtichste fiellingen op. Yn 'e lear fan 'e mystearjen is de pine hillich sprutsen: de "bertefleagen fan 'e frou" hilligje alle oare pine ek, - alle wurding en waaksdom, alles dat takomst hat bestiet by de graasje fan pine ... De ivige skeppersgleonens, it ivige ja fan de wil ta it libben tsjin himsels, bestiet needsaaklikerwize by de graasje fan de ivige "bertefleagen" ... Dat alles betsjut it wurd Dionysos: ik kin gjin hegere symbolyk as dy Grykske symbolyk, dy fan 'e Dionisyske Mystearjen. Yn har is it djipste ynstinkt fan it libben, ta takomst fan it libben, religieus ûnderfûn, - it paad sels nei it libben, de fuortplanting as it hillich paad ... It wie it Kristendom, mei syn rankune tsjin it libben as basis, dat út 'e slachtlikens wat ûnkeins makke hat: it smiet drits op it begjin, op de earste betingst fan ús libben.

5
De psychology fan it orgyasme as in oerstreamend libben- en krêftfiellen dêr't sels pine noch as stimulâns field wurdt, dat joech my de kaai foar it begryp fan it tragyske fiellen, dat sawol troch Aristoteles as yn it bysûnder ek troch ús pessimisten ferkeard begrepen is. De trageedzje is op gjin stikken nei in bewiis foar it pessimisme fan 'e Hellenen yn 'e sin fan Schopenhauer; se moat just besjoen wurde as de krúsjale ôfwizing en tsjinpoal dêrfan. It jasizzen tsjin it libben sels yn syn frjemdste en hurdste problemen; de wil ta it libben, yn it offerjen fan 'e heechste tipen wille hawwe fan de eigen ûnútputlikens - dat neamde ik Dionisysk, dat, hie ik troch, wie de brêge nei de psychology fan 'e tragyske dichter. Net om fan bangens en begrutsjen los te kommen, net om jin te ferhimmeljen troch in heftigen ûntlading fan in nuodlike emoasje - sa fette Aristoteles it op - : mar om, boppe bangens en begrutsjen út, de ivige wille fan 'e wurding sels te wêzen, - dy wille dy't ek noch de wille fan it ferneatigjen yn him hat ... En dêrmei kom ik werom op it punt dêr't ik ienris fan útgie - de "Berte fan 'e Trageedzje" wie myn earste herwurdearring fan alle noarmen en wearden: dêrmei kom ik wer op 'e boaiem werom dêr't myn wollen, myn kinnen út waakst - ik, de lêste feint fan 'e filosoof Dionysos, - ik, dy't lear dat alles ivich weromkomt ...

De hammer sprekt

(Dat sei Sarathûstra, 3:12)

"Wêrom sa hurd" - sei in kokenskoaltsje ris tsjin in diamant; "binne wy dan net nau besibbe?" -
Wêrom sa weak? Oh bruorren, dat freegje ik jim: binne jim dan net - myn bruorren?
Wêrom sa weak, sa ferweakke en ynskiklik? Wêrom is der safolle beligen, fersaken yn jim hert? Sa'n bytsje beskikking yn jim eagen?
En wolle jim gjin beskikking wêze en ûnferbidliken: hoe kinne jim dan mei my - triomfearje?
En at jim hurdens net tongerje en fykje en ferfykje wol: hoe kinne jim dan ea mei my - skeppe?
Want alle skeppers binne hurd. En hearlikheid moat it jim wêze, en druk jim hân op milennia as wie it waaks -
- hearlikheid, en skriuw yn 'e wil fan milennia as wie it erts, hurder as erts, ealer as erts. Hielendal hurd is allinne it ealste.
Dy nije wet, myn bruorren, hingje ik boppe jim: wês hurd! - -

[]