'Sy it jild en ik de wille'

Yn 2002 krige Eric Hoekstra de Dr. Obe Postmapriis foar syn Fryske oersetting fan Also Sprach Zarathustra fan Friedrich Nietzsche. Yn jannewaris is by útjouwerij Bornmeer yn Ljouwert de twadde oersetting fan Nietzsche ferskynd: Oarekant Goed en Kwea (Jenseits von Gut und Böse). Yn dit gesprek fertelt Eric Hoekstra oer syn grutte passy.

Bestiet soks as in filosofyske tradysje yn Fryslân?
'Der is gjin filosofyske tradysje yn Fryslân. Der is al in religieuze tradysje, dat is de tradysje fan it kalvinisme. Dy is yn it ôfgean. It kalvinisme giet oer yn in mear ferwettere tradysje dy't de himel op ierde ha wol, of realistysker, dy't de minsken "ferbetterje" wol, of dy't wol dat minsken it makliker ha. Dat is de sosjalistyske tradysje. Mar sawol de Kalvinistyske tradysje as de sosjalistyske tradysje binne te preskriptyf om filosofysk nijsgjirrich te wêzen.'

Wat is filosofy foar dy?
'Foar my is filosofy deskripsje, de foarrinder fan de empiryske wittenskip. Dêrom ha ik gjin boadskip oan etyk, foar safier as it preskriptyf, party, wêze wol (en dat wol it hast altiten). Wol soe ik de ferskillende moralen yn kaart bringe wolle, deroer lêze wolle, en sa mear, mar dêr wurdt net folle oan dien. Ik sjoch filosofy hiel sterk as it neitinken oer dingen dy't noch net wittenskiplik bestudearre wurde. Neitinken op in sa wittenskiplik mooglike manier. Mei logysk yninoar sittende en op feiten basearre spekulaasjes. Krekt sa't de Griken dat diene oer de ûnderwerpen fan de natuerwittenskippen, foar't de natuerwittenskippen der sels wiene. It fernuveret my altiten dat wittenskippers net wittenskiplik oer harsels, oer har moraal neitinke. En om by wize fan noch in losse flodder werom te kommen op de filosofyske tradysje fan Fryslân, wat ik wol sjoch, mar dat is net spesifyk foar Fryslân, is dat der in groeiend respekt foar wierheid is.'

Filosofy moat foar dy ek oer wierheid gean?
'De oergong fan katolisisme nei protestantisme sjoch ik, miskien romantysk, as in bewiis fan groeiend respekt foar wierheid. Yn it kalvinisme wurdt it leauwe logysker as yn it katolisisme, it wurdt mear ta essinsje werombrocht, en mear ta it yndividu. Mar dat groeiend respekt foar wierheid dolt op den duer ek it grêf fan it kalvinisme sels. En allyk sille de idealistysker foarmen fan sosjalisme it ôflizze moatte, om't se oan minsklike realiteiten foarbygeane. Ik byldzje my graach yn dat dat groeiend respekt foar wierheid ta utering komt yn de kar fan spreuken yn de grutte seal op it provinsjehûs fan ús provinsje. Want ien fan dy spreuken is: "wierheid boppe alles". Wylst der faak wiisd wurdt op de delgong fan noarmen en wearden en op it moderne synisme, sit der ek in positive kant oan, nammentlik dy fan in hieltyd groeiend respekt foar de wierheid, ek al is de wierheid destruktyf mei't se ús gewoanten, morele oardielen, foaroardielen allegear op losse skroeven sette kin en dat faak ek docht.'

Do fielst dy eins net thús yn dizze wrâld. It liket wat in flauwe fraach miskien, mar hiest leaver yn de njoggentjinde ieu libbe? Ik freegje it ek omdat dyn foarkar útgiet nei de perioade fan de empiryske wittenskip, it positivisme.
'Ik fiel my yndie net thús yn dizze wrâld dêr't in hiel oare smaak en hiel oare weardeoardielen foar master opslagge. Mar de njoggentjinde ieu is noch minder as ús ieu. Hier komt een overgang die ik nog steeds niet goed begrijp. Enerzijds zeg je te zoeken naar een filosofie van vóór het positivisme als middel om te leren, om te weten, maar je houdt ook een pleidooi voor Nietzsche, een laat-negentiende eeuwse filosoof en spreekt je voorkeur uit voor het positivisme, in elk geval voor schrijvers als Zola (denk ik). Misschien moeten we hier andere begrippen gaan hanteren? Hoe kunnen we dit verduidelijken? Ik begrijp hier in elk geval uit dat je geen voorkeur hebt voor denkers die systemen of alomvattende denkpatronen ontwikkelen (een auteur als Harry Mulisch geniet waarschijnlijk niet je voorkeur). Foar my is empiryske wittenskip mear as wittenskip, it is in manier om yn it libben te stean. Ik bin in eksperimint. Ik fernuverje mysels. Ik blyk faak doch wer oars yninoar te sitten as ik tocht en oaren allyksa. Elk minske is himsels in eksperimint, behalve as er him de eagen slút foar himsels. Ik fyn it wol in nijsgjirrige ûntjouwing dat de romte foar eksperiminten grutter wurdt, no't allegear fêste gewoanten, tinkwizen en patroanen yn ûntbining reitsje. De delgong fan de westerske kultuer, ferlies fan noarmen en wearden, is in needsaaklik proses, om de foarming fan nije wearden mooglik te meitsjen.'

Do bist yn it bysûnder drok dwaande mei de filosoof Friedrich Nietzsche (1844-1900). Wat betsjut hy foar dy?
'In oerflakkich antwurd is dat ik it sa moai fyn om te lêzen. Dat ha ik sa mist, sokke dingen te lêzen. Hearde ik se mar wat mear. De hiele mentaliteit dy't út Nietzsche syn wurk sprekt, sa soe de wrâld wêze moatte. As ik foargeande no by mysels analysearje, realisearje ik my dat Nietzsche in rebel is. Net in sosjale rebel, mar in filosofyske rebel. Hy hat hiel oare wearde-oardielen as dy't de yntellektuele mearderheid hat. Hy is ûntefreden mei hoe't de wrâld is, net materieel mar geastlik. En datselde jildt foar my ek, al bin ik my dêr minder fan bewust as Nietzsche. Nietzsche is foar my dus ek "een stukje bewustwording", fan hoe't ik bin en hoe't ik twongen wurdt troch de wrâld om my hinne om yn it libben te stean en dat ik dêr eins net sa geskikt foar bin; mar dat ik foar oare wrâlden folle geskikter wêze soe.'

Mar Nietzsche is dochs net de filosoof fan wat ik mar eefkes neam dyn hast transendinte langstme nei wierheid, yn elts gefal nei in sintripetaal punt? Der liket hast wol sprake te wêzen fan projektie. Do brûkst Nietzsche as foarbyld om't hy ek libbe yn in tiid dy't him net oanstie? Moat ik it sa begripe? It liket wol dat Nietzsche lêze, Him ûntdekke, in foarm fan religy foar dy is?
'Mysels ûntdekke is in foarm fan religy foar my, en Nietzsche blykte dêrby mear as oaren (Yeats) de bêste learmaster foar my te wêzen. Nietzsche is in middel, ik bin it doel. En ik tink dat langstme nei wierheid al it sintripetale punt fan Nietzsche is. Mar dan moat men 'langstme nei wierheid' net transendint mar plat empirysk opfetsje. Nietzsche syn oanfallen op allegear 'ideeën' bin hast altiten ynjûn fanút it fiellen dat dy ideeën de wierheid geweld oandogge, dat der yn leaud wurdt mar dat se net folle wierheid befetsje. Hy is in ôfbrekker, en de wierheid is syn wapen. Syn destruktive arguminten binne hast altyd logysk (se wize op ynterne ynkonsistinsje) of empirysk (se wize op ynkonsistinsje mei de feiten fan it libben). Hy brekt ôf, en makket romte foar it nije.'


Wurdt Nietzsche noch hieltyd in soad wurdearre?
'Ik tink, dat wat ik niis oer mysels sei, ek foar oaren jildt. Der binne in protte minsken, al is it ek in groeiende minderheid, dy't dizze wrâld ôfwize, mar dy't gjin kader ha. Men wol lêze wat by jin past, jin fine tusken alle propaganda foar it tsjinoerstelde, yn Nietzsche. Krekt as wurdst ynienen gewaar dat dat dyn smaak is. Dat hast al dy tiid misse moatten!'

Wêrom makkest oersettingen fan syn wurk yn it Frysk. Wy kinne dochs it orizjineel al lêze of de oersettingen yn it Hollânsk?
'Jin favorite skriuwer oersette is machtich moai wurk. En dat yn in moaie taal as it Frysk. It is ek in goede test. Ik soe elkenien útdaagje wolle en set syn of har favorite skriuwer oer. Ik doch it net om it Frysk te rêden. Ik doch it om't it sok moai wurk is, en it risseltaat fan dat moaie wurk wol ik mei oaren diele. Al soe der mar ien wêze dy't it moai fynt om te lêzen: ien is genôch, sis ik altyd mar, om foar te skriuwen of oer te setten. De Amerikaanske filosoof en dichter Ralph Waldo Emerson (1803-1882) sei dat alle skriuwerij altyd foar in Freon wêze moat oan wa't je je gedachten fertelle op papier. Dat fyn ik in sympatike gedachte, folle sympatiker as "de massa's berikke wolle".'

Wat fynst fan dy Hollânske oersettingen. Wurde dy troch dy ek brûkt?
'De Hollânske oersettingen hâld ik my net yngeand mei dwaande. Wêrom soe ik? Ik ha foar de aardichheid ek wolris in Ingelske en in Spaanske oersetting besjoen. As ik echt net begryp wat der yn it Dútsk stiet, en de wurdboeken helpe my net, dan sjoch ik wolris yn de Hollânske oersetting.'

Hoe dreech is it om Nietzsche oer te setten?
'It oersetten fan Nietzsche is net dreger as it oersetten fan literatuer, troch de bank nommen. It soe dreger wêze, tink, as ik der neat oan fûn, of as ik der neat fan begriep, mar útsoarte byldzje ik my dat ik der alles fan begryp. Korrekt of net, dat taaie entûsjasme helpt in protte by it oersetten.'

Wat foar problemen komst tsjin?
'Fertaalproblemen binne de wenstige problemen. Hiel lêstich fûn ik "Bildung". Dat is kultuer, beskaving, mar it hat ek sterke assosjaasjes mei it ûnderwiisproses dat beskaving of kultuer as risseltaat opsmyt. Ik leau, dat ik yn myn oersettingen, ôfhinklik fan de kontekst, foar "Bildung" sawol kultuer, beskaving en sels wol oplieding brûkt ha.'

Wat foar soart oersetter bist eins? Bist bygelyks ek dwaande mei diskusjes oer oersettingen yn it algemien?
'As oersetter bin ik fan natuere in frije oersetter, mar de korrektoaren ha my sa oan bannen lein dat ik tink dat ik aardich op de ideale middenwei sit tusken de frije oersetter en de letterlike oersetter. In letterlike oersetting smyt hast altyd ûnFrysk Frysk op. Dochs bliuwt it lêstich. Nietzsche brûkt wol gauris langere sinnen as wy tsjintwurdich wend binne. Moat ik dan de ynterpunksje oanpasse, de sin opknippe? Of moat ik de lange sin as in synjatuer fan Nietzsche beskôgje? Ik tink dan mar, koarte sinnen is in modern foaroardiel, dat dan hanthavenje ik de lange sinnen fan Nietzsche. Mar at se wier ûntrochsichtich wurde, dan gryp ik wolris yn.'

Wat is dyn wurkwize krekt? Do seist krekt dat korrektoaren dyn wurk beoardielje?
'De wichtichste korrektor is Jantsje Post; de oare korrektoaren binne der mear foar de stavering en lytsere dinkjes. Jantsje Post is myn oersettersgewisse. Se is in folslein oar type as ik, en dat komplementearret inoar moai. Se lêst myn oersettingen troch, en komt dan mei siden fol fragen en problemen. Dêr wurdt de kwaliteit fan de oersetting in stik better fan.'

Ik wol dy fansels net freegje om in ynterpretaasje fan Nietzsche, mar miskien kinst wol sizze hokker Nietzsche ast delsette wolst?
'Ik leau net dat ik in spesifike Nietzsche delset. De korrektoaren soargje der wol foar dat soks net bart. Ik wol dat sels ek net. Ik wol Nietzsche delsette. Douwe Kalma makke somtiden Shakespeare noch folle abstrakter en komplekser as Shakespeare sels. Ik ha de yllúzje, as Nietzsche yn it Frysk skreaun hie, dan hie er opskreaun sa't it no yn de oersetting stiet.'

Wannear hâldt dyn projekt op?
'Noait. As ik deagean of siik wurdt of de aardichheid derôf ha, miskien. Ik bin fan doel en set alle publisearre wurken fan Nietzsche oer. In oare fraach is oft de oersettingen ek allegear yn boekfoarm ferskine sille. Bornmeer hat no mei in protte entûsjasme twa oersettingen útbrocht, yn 2000 Dat sei Zarathustra en no dizze Oarekant Goed en Kwea. Sa'n moaie rige wol men fansels net middenyn ôfbrekke. Mar goed, der moat ek brea op de planke. Enfin, as útjouwerij Bornmeer der mei ophâldt, sil ik it sels fia de stichting elf (www.elfelf.nl) besykje út te jaan. Dy Stichting, dêr't ik sels ek yn sit, besiket in klassyk fûns op te bouwen. Ik bin no mei de fyfte oersetting dwaande, De Fleurige Wittenskip. Yn it laad fan myn buro lizze de manuskripten Twiljocht foar de Ofgoaden en De Antykrist.'

Do krigest yn 2002 de Dr. Obe Postmapriis foar dyn earste oersetting. Dat wie fansels in moaie erkenning. Mar is dat genôch foar dy?
'It sil wol moatte! Folle jild giet der yn in lytse minderheidstaal net om. Mar dat makket de ûndernimming ek heroysk. En de Hollânske Nietzsche-oersetters ha Nietzsche net as favorite skriuwer. Ik al, en dêrom ha ik folle mear wille fan it wurk as har. Yn dy sin bin ik befoarrjochte: sy it jild, ik de wille.'

Friedrich Nietzsche, Oarekant Goed en Kwea. Oersetting Eric Hoekstra. Utjouwerij Bornmeer, Ljouwert.

'Elk minske is himsels in eksperimint, behalve as er him de eagen slút foar himsels.'