UT DE OANTEKENS FAN MYN ALDOMKE

YNHALD: Foaropwurd In Ald Ferhaal De Feepest Jacob Harmens It Rûchfinneset De Rûchfinne De Theeclub Wikemenu Skipfeartpolder It Tsjerkestek Droege Fuotten In Grutte Húshâlding Lean en Wurk Boer Simen Inkele persoanen Juffer Berber Twa Brêgen Deakisten Krúswetters Toutenburg Skoalletastannen Master Tsjipke Masters Beerda Niebuur Ferf Ferkiezings List en Talma Aldenfandagen Ferdronken Ooiefaars Fam. Veeninga Arjen Veeninga

IN WURD FOAROF Ik ha de redaksje fan Meiinoar (De doarpskrante fan Suwâld) frege oft ik wat skriuwe mocht oer de ynhâld fan it Veeninga argyf, dat binne de oantekens fan myn âldomke Albert Arjens Veeninga, timmerman, oannimmer, mûnemakker te Suwâld, fan 1889 oant 1926, berne yn Ljouwert 18 des, 1863 en stoarn yn Suwâld 8 sept 1944 en dêrnei fan syn soan, de arsitekt en oannimmer Arjen Veeninga  Hjir op ‛e foto Albert Veeninga  mei syn frou Wytske Bosma en de bern Nynke, Anne en Arjen. Hja wennen doe yn it hûs dat no nûmere is as Tsjerkebuorren  22 . Dat wie yn 1890 boud troch syn skoanheit Jan Petrus Bosma (as rinteniershûs?)  en yn 1893 kocht troch Albert en Wytske, dy't der in timmerwinkel fan makken, hja wennen dêr oan't 1926, doe namen Arjen en Trijntsje it oer. Albert en Wytske wennen doe by har  skoansoan Warrens Kamminga en har dochter Nynke yn oan'e oare kant fan de skipfeart, no nûmer 20. Us beppe, Sijke Bosma, in suster fan Wytske, hie in grutte bewûndering foar him omdat hy in protte oan ûndersyk fan de skiednis fan Suwâld die en doe al dwaande wie mei wat no tige populair is "genealogie". Doe‛t ik in jonkje wie seach ik him faak fytsen, as hy nei Ljouwert gie nei de ‛Kânselerij‛, dêr‛t doe noch de Provinsjale bybleteek yn wie, foar syn histoarysk ûndersyk.  Ik wie der altyd nijsgjirrich nei wat dêrfan op ‛e hispel kaam wie, en omt ik fan‛t simmer  tiid hie bin ik der efkes yndûkt. Alles is lang net geskikt foar publikaasje en guon is wol  wat achterhelle, mar der bliuwe genôch spikers oer om in histoarysk ferhaal oan op te hingjen. Guon dingen binne letter ek al brûkt troch  dûmny P. Datema yn syn skiednis fan Suwâld : "Suawoude bijgenaamd Kanaän" Laverman Drachten 1971.

Een oude historie gezet in het raam van zijn tijd

Dit is een feestlike bydrage oan it feest fan it 25-jierrich bestean fan de Kristlike Skoalle yn Suwâld. Albertom begjint yn it hollânsk en giet dan oer yn it frysk, yn dy tiid, 1924, waard der noch net safolle frysk skreaun grif net yn in otterdoks doarp as Suwâld en dêr wie dus wol wat moed foar nedich, hy moat dus in tige frysksinnich man west hawwe. Syn stavering is folslein eigen mar sûnder mear begryplik, al sil it foar in protte hjoeddeiske minsken faaks wat swierrigens jaan. Dêrom set ik alles mar yn ‛modern‛ frysk.

In âld ferhaal sjoen yn it ramt fan syn tiid

Omt der yn in feestjûn sa as wy hjoed hawwe meie, om it 25jierrich bestean fan ús skoalle te fieren, dêr‛t master Bouma dy 25 jier ek as haad oan ferbûn wie, ferskate sprekkers optrede om dit op in noflike wize feestlik te betinken, wol ek ik master Bouma fan herte lokwinskje mei it heuglike feit dat de Heare him dizze 25 jierren yn it libben sparre hat, en omt ik der fan oertsjûge bin dat hy mei nocht en iver it Kristlik ûnderwiis hjirre dizze 25 jier tsjinne hat en dat de fruchten dêrfan net útbleaun binne en ek fierder net útbliuwe sille, is it myn hertlike winsk dat de Heare him ek fierders ta in rike seine foar it Kristlik ûnderwiis yn Suwâld sette mei. Ik soe hjir noch hiel wat lofprizings oan tafoegje kinne, mar omdat ik net de earste en foaral ek net de bêste sprekker bin, swij ik dêr mar oer, master Bouma hâldt dêr ek net sa fan. En no is ek wat ik jimme fan‛e jûn fertelle woe my net foar de fuotten weimeand.

         It wie yn de simmer fan 1730 dat Suwâld in nije skoalmaster hawwe moast. No wie dat net sa slim as men mar foar de winter ien hie, simmers hie men gjin master nedich. In oprop yn de kranten dat wie der noch net by, want dy wienen hjir doe noch net. Doch waard it wol yn in wide krite bekend, en doe‛t de hjerst kaam hienen de 19 boeren fan Suwâld foaral net te min en ek wol in romme kar, om dêr de bêste út te kiezen en ien mei de namme Klaas wie de lokkige dy‛t keazen waard.

Klaas hie ommers alle goede eigenskippen dy‛t easke waarden, hy wie fan de reformearde tsjerke, it Heitelân tige tagedien, koe ek wol wat lêze en skriuwe en de Psalmen fan David tige moai sjonge, wat woe men noch mear.

It salaris waard yn oerliz mei de grytman fêststeld op 60 gûne it jier, plus seisdeheal stoer foar elk bern yn it fearnsjier, fan dy alden dy‛t it betelje koenen en de bern nei skoalle stjoerden. Ta masterswente krige hy it achterhûs fan de pastorije fan dûmny Duursma hjirre.

Klaas wie mei dat alles wol op‛tskik, 1 oktober moast er begjinne en fjirtsjindagen fan te foaren wie er al yn syn wente, om alles earst wat op te knappen en ree te meitsjen.

Klaas hie ek noch rjocht op de heale tún fan dûmny Duursma, dat wie it skipfeartlân, tusken de skipfeart en de reed fan de pastorije pleats (dêr‛t Jentsje de Vries no- 1924- wennet) dêr‛t de skipfeart doe noch oan ta rûn.

         Dûmny hie oan Klaas in flinke help krige foar de tún, Klaas naam it wurk dat der noch te dwaan wie foar syn rekken, mar dan mocht hy meidiele yn de fruchten dy‛t dûmny ferboud hie. En wylst dûmny deis op húsbesyk wie, wie Klaas drok dwaande yn ‛e tún. En middeis soarge Juffer Sjoeke, de frou fan‛e dûmny, dat Klaas in miel iten krige, want hy hie noch net in wiif.

Mar wa is dat dochs dy‛t dêr alle dagen wol in pear kear by de skipfeart komt om wat út te spielen, fan‛e moarn ek al wer, tinkt Klaas. Dat moast ik fan‛e middei de juffer mar ris freegje tocht Klaas. No dy wist it wol! En juffer Sjoeke dêr wie hy al aardich mei thús!

En doe‛t de juffer him syn middeis iten wer brocht, weage hy it om har dêr nei te freegjen.

Wol sei se, dat is Marijke, de dochter fan Wierd en Wytske, mear frege Klaas mar net, want Wierd Bouwes dat wie ien fan de grutte boeren, dat wist hy noch wol fan syn sollisitaasje, en hy wist it grutte stânsferskil tusken in boer en in skoalmaster.

         Mar op in dei dat Klaas al in pear wiken skoalle hâlden hie, en de moarns yn ‛e tún wie, kaam Marijke ek wer by de feart. ‛Moarn master‛rôp Marijke ‛wat ha we hjoed in moaie dei net?‛ ‛Moarn Marijke, sei Klaas, ja it is hjoed kostlik moai.‛ Klaas wist net rjocht wat hy der fan tinke moast, master sei se, woe se him soms de gek oan stekke, mar dat woe er eins ek net leauwe en mear waard der doe ek net sein, mar de jûns doe‛t er yn syn keamerke siet kaam Marijke him wol wer yn it sin.

         De oare deis doe‛t Klaas in koal foar de juffer út‛e tún helje moast, kaam Marijke wer even by de feart om in dweil út te spielen.

Doe sei Klaas: ‛Krije jimme hjoed ek koal yn ‛e pot Marijke?‛

‛Nee, sei Marijke, de bargen hawwe ús koal opfretten.‛

‛Da‛s minder moai‛ sei Klaas, en elk gong wer syn eigen wei.

         De oare deis, it wie al op ‛e jûn, wie Klaas noch wat mei de wâl by de skipfeart oan it opsnoeien, Marijke hie him der wol wer sjoen en makke in boadskipke by de feart om even mei him te praten.

Sil master de wâl wat opsnoeie‛sei se.

‛Ja, ik mei it graach wat knap lije,‛ sei Klaas, ‛Sa‛n feart sa ticht by hûs is wol in gemak foar jimme‛ lit er dêr op folgje. ‛Ja‛seit Marijke, ‛dy moatte we alle dagen wolris brûke.

         Doe‛t Klaas dy jûn wer allinne yn syn keamerke siet tocht er: ‛Dy Marijke liket my dochs wol in aardich famke ta, en ek neat net grutsk,‛ mear doarst hy dêr ek al net fan te tinken.

En wat tocht Marijke: ‛Dy nije master is dochs mar in knappe feint en ek wol in aardige jonge.‛

Hoe‛t it ek wie, hja wisten it beide net, mar Klaas mocht graag op it skipfeartlân wêze en Marijke woe dan wol graag nei de skipfeart om te spielen, en dan tochten beide wolris: ‛Koe ik noch mar tichter by dy komme.‛ Mar dan wie altyd de skipfeart der tusken.

         De oare moarns doe‛t Klaas in roggenbrea fan 10 pûn fan de Hurdegarypster grutterswein krige en dêr it earste stik ôfsnie, tocht er: ‛It wie eins better sa‛n brea tegearre op te iten as dat ik dêr allinne oer gear moat‛ en sa mimere hy wol mear wat yn him sels, mar hy prate der ek wol fertroulik mei de juffer oer, dat wie, tocht Klaas, ek in hiel aardich minske, dat wie ommers ek ien út de geringe stân. Dûmny hie har ommers hjir ek fûn doe‛t er hjir as kandidaat kaam wie. En sadwaande wist de juffer ek wol dat Klaas oars wol wat bestek op Marijke hie.

En sokke froulju dy‛t al in jiermannich troud west ha, binne noch slimmer as de feinten en fammen. De jûns nei skoaltiid sei juffer tsjin Klaas: ‛Master, jo moatte jûn even mei in koal nei Wierd Bouwes‛

‛O heden‛ tocht Klaas ‛dat wurdt wat.‛ Oer dei koenen de bern fan dûmny‛s wol even in boadskip dwaan, mar jûns net, dat wist Klaas wol.   

         No, de jûns, al ryklik skimerjûn, striek Klaas him wat op, gie nei de juffer en sei: ‛No juffer, ik soe de koal noch even fuort bringe, ik sjoch der wol wat tsjin oan, mar ik sil wol gau even hin en wer, mei ik him wol ta de doar yn sette en dan wer fuortgean?‛ ‛Ja, ik sil earst ek noch wol roppe: ‛In koal fan dumny‛s.‛

‛Harkris even master, jo sizze: ‛De groetnis fan Sjoeke,‛ want sa neame Wierd en Wytske my altyd, ‛en hjir wie in koal.‛

No wit ik it wol sei Klaas, ik siz: ‛De groetnis fan juffer en hjir wie in koal.‛

         En Klaas op sjou, mar doe‛t er syn boadskip sein hie sei Wytske: ‛No master, mar even yn ‛e hûs, Wierd is noch yn‛t bûthus, mar hat aanst gau dien, en dan prate we noch wat, en Wytske joech master in stoel, en rôp oan Marijke, dat dy de master even in kalkenpiip krije moast, Marijke hie wol fernaam dat master by harres siet en sei tsjin har broer Bouwe: ‛Krij do master even in piip.‛ Wylst striik Marijke har wat op, hja wie earst ek noch wat skruten om yn ‛e hûs te kommen, mar it duorre net lang of se sieten allegear om de tafel yn de foarkeamer.

En Wierd en master hienen al gau in petear oer de stimming, dat dat allegear fuort yn ienkear eins mar flot fan steapel rûn wie. ‛Ik sei al,‛ sei Wierd, ‛dat is de man dy‛t we ha moatte en dat hie ik ek net iens missjoen, dat blykt wol oan de útslach fan de stimming.‛

         Master en Wierd koenen it dy jûne wol aardich pratende hâlde. Wierd moast no en dan wol even sizze: ‛Lit dy spinwielen no ris even stean, want men kin sa net meiinoar prate.‛

‛Hoe lang is master hjir no?‛

‛Sân wike‛ sei master.

‛En mei master hjir wat wêze?‛

‛Ja, hiel graach.‛

‛Kom, dêr bin‛k bliid om.‛ sei Wierd.

‛Ja, ik ek‛ sei Wytske.

 ‛Kin master ek aardich mei Sjoeke oer de wei?‛

‛Ja, hiel skoan boer,‛ sei master

‛Ja, dat wol‛k ek wol leauwe,‛ sei Wierd, ‛dat hat altyd in bêst minske west, sy hat it no ek noch al wat drokker krige yn ‛e pasterije no der in master yn kaam is sûnder wiif.‛

‛Ja dat is ek sa, boer,‛sei Klaas.

‛Foar in wike of wat kin dat wol, mar op ‛en duer net master,‛ sei Wierd.

‛Nee, dat is ek sa, boer,‛sei Klaas, en it swit briek him hast út.

‛Of hat master soms al hast ien ree?‛

‛Nee boer ek net.‛

‛No ik soe myn bêst mar ris dwaan.‛

‛Ja boer, dat sil ik ek, mar ik moat no ek noadich wer fuort, it wurdt al wer letter,‛ sei Klaas, ‛dat ik siz jimme allegearre mar goejûn‛ en Klaas der út.

‛Kin master it wol sjen?‛sei Wierd, ‛Marij, bring do him mar even oan ‛e posterije ta!‛

Klaas en Marije hienen it nei it lêste petear yn ‛e hûs beide waarm krige, en wat wie se bliid dat se Klaas nei hûs bringe moast, want no wie de skipfeart net mear tuskenbeiden.

Doe‛t se der út wienen sei Wierd tsjin Wytske: ‛Ik tochte, ik sil dy nije master mar ris goed fiele litte dat er no ek mar gau sjen moat om in wiif, want Sjoeke kriget op 'en doer har nocht der fan om master altyd iten en drinken te bringen.‛ Wierd wie tige op‛tskik dat er it dy nije master sa moai sein hie.

Marije kaam wer thús en gie fuort nei it tsjustere gonkje om har út te klaaien en gau op bêd, want Marij woe jûn leafst net folle mear mei heit en mem prate.

Wytske sei noch al: ‛Dat duorre noch al wat, wie it sa tsjuster?‛

‛Ja, master wie samar ferdwaald as ik him net thús brocht hie.‛ ‛Nacht mem,‛ sei Marij.

Klaas koe dy jûn mar net yn ‛e sliep komme, hy tocht der oer nei wat boer Wierd mei him bepraat hie.

Marij koe likemin yn ‛e sliep komme, sy wie bliid dat se even allinne mei Klaas west hie, mar se wie ek bang dat Klaas it yn fertrouwen oan Sjoeke fertelle soe, en Sjoeke wer oan dumny en dûmny wer oan har heit, en dan wie‛t net sa wakker.

No, freonen ik skei der mei út, oars seinen jimme: ‛Hy hat ús in frijers ferhaaltsje ferteld!‛ En dat wol‛k net fan jimme hearre.

No sil‛k jim dit allinne noch al even sizze, dat se mekoar noch al krige hawwe, mar Sjoeke krige de measte skuld der fan, want dat fernamen Wierd en Wytske wol, dat dy der alles fan ôf wist, en dy moast sa wiis west ha dat se tsjin Klaas sein hie: ‛Jonge, doe meist hjir yn Suwâld net oan in boeredochter komme. Mar dûmny naam it foar syn frou op en hat de gemoederen wer wat ta bedaren brocht.

En dy‛t de 22^e april 1731 hjir yn de tsjerke wienen hawwe heart dat dûmny Durandus Duursma de moarns ôfkundige:
De eerste huwelijks afkondiging van Klaas Bouwes en Marijke Wierds, beiden van Suawoude.
En de folgjende snein yn Tytsjerk en de tredde wer yn Suwâld, dat wie de 6^e maaie en dy sneintemiddei is harren houlik hjir tsjerklik ynsegene.

En dat houlik bleau ek net sûnder bern, tusken 3 juni 1732 en 2 maart 1751 krigen se 4 soannen en 5 dochters. De tredde dochter waard earst nei de mem fan Marijke neamd en de twadde soan wie in Wierd, dêrút kin men wol opmeitsje dat yn de earste jierren de ferhâlding noch net sa goed wie. No wit ik net folle fan dy neiteam, mar wol wat en dan binne dêr fan‛e jûn ek noch wol guon fan yn ús fermidden.

Taljochting:

It ferhaal liket wat fantasearre, de nammen binne histoarysk, mar de feiten lykje net alhiel te klopjen. Yn 1738 en 1748 wie Wierd Bouwes hierder fan de pleats fan 140 pm, noard fan de pastorij, eigendom fan de bijsitter Foeke Hayes fan Burgum, mar wêr‛t it hûs stie wit ik net, dûmny Datema tocht fan achter de âlde kristlike skoalle. Mar Albertom hat faaks tocht dat it tjinoer D. van der Meulen stie, en dat de skipfeart dêr doe noch tusken de pleats en de pastorije rûn. Op‛e kaart fan Schotanus/Halma, fan 1700 stiet dêr wol in hûs, mar hâldt de feart achter de pastorij op. It soe oars wol begryplik wêze dat se by it ferfarren fan de tsjerke in 100 jier earder in feart groeven hienen oan it tsjerkhôf ta, sadat se it materiaal fuort teplak losse koenen, as immen fan de lêzers dêr mear fan wit wol ik it wol graach hearre.

Mear oer master Klaas Bouwes dy‛t 69 jier skoalmaster yn Suwâld west hat, fan 1722 oant 1791, fine jo yn P. Datema ‛Suawoude‛ siden 166,167.

Marijke wie de dochter fan Wierd Bouwes en Wytske Harrits berne op 22 nov. doopt op 3 des. 1710 yn Suwâld as Marike neffens it doopregister. Sy hie dus altyd yn Suwâld wenne. Klaas Bouwes moat ek yn Suwâld berne wêze om 1705 hinne, mar ik koe him yn it doopboek net fine!

 
DE FEESYKTE YN SUWÂLD YN DE 18^e IEU

Dit is in wat minder romantysk ferhaal, mar it hâldt wol ferbân mei it oare.
Wat my opfoel by it neisykjen wer‛t Wierd Bouwes wenne hie, foel my op dat de man yn 1749 mar 2 kij hâlde op in pleats fan 140 pûnsmiet. Dat wie fansels mar sa‛n bytsje dat der moast wol wat oan‛e hân wêze.
Ik wie it yn Albertom syn oantekens ek alris tsjinkaam, dy hie him der blykber ek al oer fernuvere, mar hy joech gjin ferklearring. En jo kinne it ek fine by Datema, bylage E, side213.

Nei‛t yn 1648 de tachtichjierrige oarloch ophâlden wie, liken der gouden tiiden te kommen, men neamt dat no noch ‛de Gouden Ieu‛ mar sa bleau it net en it duorre ek lang net in ieu. Yn 1672 barste der in oarloch los mei Ingelân, Frankryk en de bisdommen Munster en Keulen, dy‛t de Republyk hast ta in bankroet brocht en de lannen op hege lêsten kaam te stean.  Yn it begjin fan de 18e ieu gie it stadich wer wat better, mar yn‛e winter fan 1713-14 kaam de feesykte, dy‛t men letter feepest neamde en dy‛t al in skoft yn Europa omware, ek yn Fryslân.

It wie net sa dat de sykte tasloech en dan wêr ophâlde, mar it ware mar om yn it lân, dan hjirris dan derris guon gie it foarby oaren waarden as hja wer nij fee oankocht hienen fuort wer troffen en guon wol trije kear.
Dan like de sykte alhiel fuort te wêzen, waarden der tankstûnen hâlden en feesten fierd, en dan nei in jier twa- trije kaam it dochs wer.
Der wienen trije weagen dat it der slim oanwei gie. Fan 1713-1719, fan 1744-1767 en fan 1768-1786.
Yn 1748 wie it folk troch earmoed en ellinde yn opstân kaam tsjin de hege lêsten en de misstanden yn it reginte bestjoer. Ien fan de maatregels dy‛t ferbettering bringe moasten wie it ôfskaffen fan it útbesteegjen fan de belêstingen oan in soarte fan ‛tolgearders‛ de ‛cherchers‛ en dat op te dragen oan de doarpsrjochters en in ûntfanger. Amtners dus dy‛t it neist harren oare wurk dienen.
En de oantekens dêrfan, de jierlikse ‛Specie Cohieren‛ jouwe in dúdlik ynsjoch hoe it der yn de grietenij mei de feebesetting foarstie.
It gie oer fiif soarte lêsten;
    Skoarstienjild, trije en in heale gûne de skoarstien.
    Haadjild, trije gûne foar elke folwoeksene. Minder begoedigen, arbeiders en ruinearde boeren joegen de helte en wienen dus ‛heale haden‛.
    Kij wienen belêste mei 14 stoeren, rierren mei 7 stoeren.
    It besiedde boulân, (it braaklizzende wie dus frij) die 3,5 stoer it pûnsmiet.    
    In hynder die ek 14 stoeren.
Hoe slim it yn Suwâld yn 1714 - 1717 west hie wit ik net, mar doe‛t yn jannewaris 1749 foar it earst de belêsting gegevens opnaam waarden, stie it der yn de hiele grietenij net sa bêst foar en yn Suwâld ek net.
In grafykje lit dat better sjen as in protte sifers.

Yn jannewaris 1749 wie it feebeslach, kij en rierren byinoar opteld, mear as de helte minder as gewoan, it gewoane beslach rekkene op tusken de 250 en 300 bisten sille der yn 1748 dus in 150 bisten deagien wêze.  De deade bisten moasten mei kalk bedutsen bedobbe wurde, hja mochten net slachte wurde, guon dienen it wol en der like harren neat fan te oerkommen.
De boeren besochten it mei bou om dochs wat oanslach en ynkommen te hawwen en faaks ha se dêrneist skiep hâlden, dy wienen net fetber foar de sykte, mar dy wienen ek net belêste dus dêr bin gjin sifers fan. As it oantal kij wêr tanimt sjocht men dus de bou wer krimpen, al giet it net lykop, want foar bou wie dong nedich en sûnder fee hie men dêr fierstentemin fan.

Yn 1763 wie de stân wer hast gewoan, mar yn de winter 1769 - 70 sloech de sykte wer ta en stoar wer hast de helte fan it fee, it duorre tsien jier foar‛t it wer op it gewoane tal wie en doe kaam it yn 1780 nochris, al gie it doe gelokkich net sa mâl as yn ‛48 en yn ‛70 en de boeren hienen leard dat boulân ek winst jaan koe mei minder risiko‛s as fee en bouden nije fruchten lykas jirpels en sûkerij neist rogge en boekweit. En der waard ek nochal wat klynlân fergroeven om turf te meitsjen. 

De grafyk hjir neist lit it tanimmen fan de konsumpsje fan jirpels sjen sa as dat yn de 18^e* ieu yn Flaanderen gie.
dêr sloech de feesykte ek slim ta.
 Ut:   Boter en kaas in de Kasselrij Veurne (16de-begin 19de eeuw) (Laurent Hoornaert) Hoofdstuk 7: Handel en verbruik van zuivel

 

It sprekt fansels dat soks op de wolfeart en it wolwêzen fan de minsken in grutte ynfloed hie. Guon grutte boeren hienen gjin 600 gûne mear - doe blykber de earmoede grins - en telden as healehaden ûnder oaren ek Mr Klaas Bouwes en syn broer Johannes yn ‛48, en ek in grut boer as syn skoanheit Wierd Bouwes yn 1758 en sels dûmny Veenstra yn 1766.
Guon fersegelen in keamer en lieten de skoarstien tichtmitselje om belêsting út te sparjen. Mei mar 1 ko wienen hja gjin grutfaam mear nedich, en twa feinten waard ek in lúkse. Der moat grutte earmoed west ha, en dochs wienen der yn it djipst fan de krisis mar 2 ‛gealimenteerden‛ yn in diaconij keamer.

Mar doe‛t yn 1795 it revolusjonêre bestjoer oan‛e macht kaam en de lêsten wat ferlichte waarden, wienen der yn Suwâld 12 húshâldings dy‛t alhiel of foar in part  frijsteld waarden,(de knik yn‛e brune line yn 1793 komt troch dat de "bataafske"bestjoerders in part fan de ‛heale haden‛ frijstelde fan de lêsten). Mar de revolúsje brocht ek fuort noch gjin wolfeart en de sykte ware noch altyd om. Yn de gritenij wie it dan ek neat better as yn Suwâld
It ferrin fan de kohier oanjeften yn Tytsjerksteradiel
fan 1748 - 1796.

 Yn binnen en bûtenlân waard socht om middels om de sykte te foarkommen, te bestriden en de slachtoffers te helpen.
Ferfier, en foaral ynfier fan fee waard strang ferbean. Bedriuwen dy't besmet wienen moasten in swart krús op'e hikke sette. Hja mochten sutelders en omswalkjend folk gjin ûnderdak jaan, en as dat by ûngelok al bard wie, moast it strie dêr't hja yn slept hienen ferbaarnd wurde.
Gelearden P. Camper yn Frjentsjer en W. Munnik yn Grins sochten om brûkbere medisinen,  en omdat bisten dy't de sykte hân hienen it net wêr krigen, wienen der guon dy't proeven dienen mei ynintsjen. Yn Fryslân weage dûmny Eelke Alta syn eigen kij oan sa'n proef, mar hja stoaren allegear! Slim, mar  Alta hie wat leard, de bisten wienen al besmet foar't hy se yninte, hy wie te let.
Geart Reinders fan Bedum hie mear sukses. Hy ferspile twaris syn beslach, mar ûntdiek dat it jongfee as it op'e tiid yninte wie de sykte wol krige, mar maklik oerlibbe. De gelearden lokwinsken him, en yn Hollân levere it him in gouden en in sulveren medalje op en 65 gouden dukaten om fierder te gean mei syn proeven.
Ek al doarste noch lang elk en ien syn fee net yn te intsjen,
yn  Grinslân en Fryslân skilde it yn tsjien jier wol mear as twa miljoen gûne troch dat der minder fee stoar!
En it Bataafske bestjoer stelde in fûns yn, om bedriuwen dy't romme wurde moasten, te mjitte te kommen.

IT GEFAL JACOB HARMENS

Wy bliuwe noch efkes yn de 18e ieu, en de gefolgen fan de feesykte.
Ut‛e handelingen fan de tsjerkerie hie Albertom, oantekens makke oer it gefal fan Jacob Harmens in mooglik slachtoffer fan de feesykte.

Handelingen van de kerkeraad 24 apr. 1763.
J. Harmens op de V.G. wordt onderhouden over het verlaten van vrou en kind, met medenemen van zijn kleederen, haar laten zitten zonder gelt eten en schip.
Zonder kleeren kon hij niet reizen hij hat een overtollig hemd megenomen hij had het met de booze kop gedaan vertrokken hij was ook weder gekomen, vragende op een zeer onbeschofte wijze, of zijn daad wel erger was als die van zuke menschen ja zelfs predikanten die haar vrouwen schopten sloegen en bij het haar trokken, tonende zoo in plaats van boetvaardig zeer kwaadaardig en verlaten te zijn.
Art. 3: Ten slotte is hij gevraag of hij niet op de zelfde tijd met zijn gewezen meid vertrokken was naar Amsterdam, zoo heeft hij dat stuk niet bekend maar gezegd hij had ze na Leeuwarden gebragt wijders gevraagd of hij niet in een veepraam met haar naar Amsterdam gevaren was? Antwoorde hij zoo zulks geschied was hij haar dat niet konde beletten, wijders dat hij niet Paapsch was en voor de kerkeraad niet dagte te bigten.
Art. 4 Sensure van Jacob Harmens (op de kant)
De kerkeraad hem doende buiten staan en de zaak overwegende heeft besloten J.H. voor gesensureerd te houden door hem te weeren van de tafel des Heeren ter tijd dan dat hij berou bewijze en betone met woorden en daden is aan hem bekend gemaakt.
Andries oudl. S.R. Veenstra pr. Wouter Wijbes oudl. Eelke Dirks diaken.

Den 27 Maij 1764, Dom. S.R.V. komende van de predik stoel heeft de kerkeraad die volledig teegenwoordig was of in den zaak van Jacob Harmens nu iets naders moeste gedaan worden dan boven gemelde sensuur als zijnde het nu een bekende zaak dat hij zijn egte vrou en twee kinders verlaten en na alle oogenschijn met zijn gewezen meid was doorgegaan, de zaak voor de kerkeraad te zwaar zijnde heeft Ds. Veenstra gelascht om zulks de Classis Leeuwarden voor te dragen en haar om een advies te vragen. Het advies der Classis was met afsnijding te wachten tot eerst de polieti er zich mee bemoeit.

Handelingen van de Eerwaarde Kerkeraad van Suawoude en Tietjerk gehouden in de kerk van Suawoude den 8 nov. 1767.  Nadat de vergadering door de gebeden was ingezegent, raporteerde Ds Veenstra dat Jacobus Harmens gesensureerd lidmaat in de huisbezoeking voor hem en de ouderling Leijkele Ritskes beleden had dat hij rechtvaardig gesensureerd was, dat zijn bedreven zonden hem hartelijk leed waren en dat hij die menigmaal met tranen voor God beleden had en verzoening over dezelfde zogt in het bloed van Christus zijn de begeerig van zijn sensuur ontslagen te worden en weder tot het gebruik van het avondmaal toegelaten te worden. Op zondag van af de predikstoel den gemeente bekent te maaken en hem weer toegang te verlenen.

Dizze Jakob Harmens wie in soan fan Harmen Jans dy‛t wenne op Tytsjerk nr. 12 neffens de specie cohieren.Fl. nr.30a, tsjin de Lune en de Haringsleat oan.
Jakob begûn sels yn 1753 te buorkjen op nr. 23, Fl.nrs 29&30; meiinoar 69 pûnsmiet pastorijelân, dat lei tusken de Haringsleat en de Feart en  hast  tsjin de âlde Lune oan.

Oer de Haringsleat, binnen de swarte line de pastorijepleats fan Tytsjerk.

Hy wie krekt út tsjinst kaam,18 jier âld en troud. Hy begûn mei 4 bisten, 2 jier letter hie er 11, mar it jier dêrop mar 5 mear. Yn 1757 4 en in hynder. It gie Jacob net sa wakker, blykber stoaren der hieltyd wer kij, want hy kaam net fierder as 2 of 3 kij en 1 of 2 rierren, in hynder en in stikje bou. Yn 1761 krigen se in lytse poppe, Rinske, en yn novimber liet er him dope en die er belidenis om ek it lyts famke dope te litten.
 Fan syn âlden en syn frou kin ik net fine dat se lid fan in tsjerke wienen, ek net wannear en wer‛t se troud binne. Mooglik wienen se roomsk of menist.
Yn 1762 stjoar syn heit Harmen Jans, en blykber hie dy wat neilitten want doe hienen se in faam, 4 kij, 4 rierren, 1 pm bou en in hynder.
Mar yn 1763 wie de faam al wer fuort en de bou en it hynder ek. En yn 1764 wienen se sels ek  "Vertrokken zonder te weten werwaarts"
Blykber hat er it as skipper besocht. Want yn‛e handelingen fan‛e tsjerkeried fan april 1763 giet it oer Jakob Harmens op de V.G. en wurdt him ferwiten dat hy syn frou en bern achterlitten hat sûnder jild , iten en skip, en dat hy mei syn faam op in feepream nei Amsterdam gien wie, dat hy dat net tajaan wol is te begripen, útfier fan fee wie yn dy tiid strang ferbearn en yn Hollân de ynfier ek. It wie dus sa goed as ûnmooglik, en as it barde wie it slûkjen en tige riskant.
Wie hy der wier yn 1763 mei de faam fan troch gien? Foar de tsjerkeried ûntkende hy dat en yn April wie er al wer wêrom. En 2 oktober ‛63 lit hy syn twadde dochter Tryntsje dope, syn frou en alden wienen gjin lid, dus dat moat hy sels wol dien hawwe en yn it doopboek is neat bysûnders oantekene.
De classis ferwiisde nei de plysje. Mar ek dat hat blykber neat oplevere.
It liket ek wol dat dûmny der folle swierder oan tilde as de tsjerkerie en de classis; fielde er him misledige, wie hy sa wreed oer syn frou?
Earst yn novimber ‛67 doet se wer yn in hûs yn Tytsjerk wennen waard it skeel mei de tsjerkerie bylein en de sensuer opheven.

Yn 1768 wennen se by Oene Sybes yn op nr. 33 yn 1769 op nr. 36 mei 1 ko, yn 1770 op nr 47. Yn 1777 op nr 26 in ôfbaarnd hûs dat krekt wêr opboud wie, yn ‛78 op nr 59, in nij hûs boud op in kâld stee (dus net op in besteand hiem) sa‛n hûs wie tsien jier frij fan skoarstienjild, en dêr rêsten ek gjin florenen op, dus dat fynt men yn de cohieren net wer, dêr wennen se oan‛t 1804, doe ferhuzen ze nei nr. 55. Yn 1818 wenne syn widdo dêr noch, mar dat wie syn twadde frou. Wat hy nei 1763 by de ein hie stiet net yn de cohieren, faaks is er skipper bleaun, mar hy sil wol gewoan arbeider west ha, it faak ferhúzjen wiist dêr op. Oan fee weage hy him blykber net wer, mear as 1 ko foar de molke en soms in rier der by hat hy letter nea.

Yn 1811 by it oannimmen fan famyljenammen naam hy de namme Hoekstra oan.
Syn dochter Rinske 50 jier âld wenne doe yn Ingelum, en Tryntsje, 48 jier âld wenne yn Lekkum. Under de oanjefte stiet: Is door de president en de secretaris onderteekend vermits de comparant verklaarde niet te kunnen schrijven.
Hy stoar 17 0kt. 1815 yn Ryptsjerk, 83 jier ald. Syn twadde frou wie in Tryntsje Bouwes, in dochter fan Bouwe Wierds, en dan sitte we wer yn de famylje fan Klaas en Marijke dêr‛t we mei begûn binne, de wrâld is mar lyts.

DE ADMINISTRAASJE FAN IT SET MEI BARTEN OP'E RUCHFINNE

Nei dat der al earder klage wie oer de tastân fan it paad fan de Lytse Geast nei Suwâld, kamen der echte problemen nei dat yn‛e hjerst fan 1859 it Nijdjip útslatten wie, en dêrby wie it barteset en de draai dêrby opromme en de widdo Bergsma, dêr‛t reed en paad oer it lân rûn, wie net fan plan om it op har kosten wêr op te knappen. In tal ynwenners fan Suwâld en de Lytsegeast tsjinnen in fersyk yn by it gemeente bestjoer, dat hie ommers it Nijdjip slatte litten, om in oplossing. Hja wiisden der dêrby op dat Ietsje Bergsma it lân kocht hie belêste mei paad en reed en ûnderhâld fan de draai. It wie ommers noch foardat de nije wei nei Tytsjerk oanlein waard, en sûnder it fuotpaad moast men hast by  Hurdegaryp om, om yn Tytsjerk te kommen. Dat wie wol in oere om as men fan Lytsegeast nei Suwâld nei tsjerke moast, of út Suwâld nei  Ljouwert nei de merk. 
Of it gemeente bestjoer wat meiholpen hat wit ik net, mar yn 1861 wie der wer in barteset.  Sa‛n barteset bestie út oan beide wallen in stalt fan ierde fersterke mei hout en dêr tusken in houten ‛brêge‛, sûnder leuning, dy‛t meastal bestie út 2 of 3 barten fan sawat in meter breed, op‛e einen sieten ringen dêr‛t men se oan optille en der ôflûke koe. Under elke barte lei dan faak in ‛juffer‛dy‛t tusken de stalten paste en dêr‛t men de barte oer oanlûke en wêrom skowe koe as der in skip troch moast.

Yn de oantekens fan Albertom fûn ik de administraasje fan dat barteset op‛e Rûchfinne, eartiids beoardere men sokke dingen sels.

De minsken dy‛t earne meiinoar gebrûk fan makken, dienen soks foar eigen rekken,mar omdat it om jild gie moast it wol ferantwurde wurde.
Blykber wie dêr al in reed ûngefeer dêr‛t no de Simen Halbeswei rint. De minsken mei lân dat dêr reed lâns hie wienen de ûnderhâldsplichtigen en moasten neffens de grutte fan it lân in bedrach it mêd betelje.  Der wienen 14 dielnimmers en it gie om 133 mêd meiinoar.
De grutste dielnimmers wienen J.A de Boer mei de 33 mêd fan ‛De Rûchfinne‛ en de tsjerke fan Suwâld mei 25 med. De oaren hienen lytsere perselen. En de kosten lykje mar lyts, it earste skoft fan 1861-1869 betellen se 40 sinten it mêd oer 8 jier, dat wie dus mar in stoer it mêd it jier!
It wurke sa, der wie ien administrearjend kommisjelid, dy‛t oeral mei rêde moast en as dy ophâlde, waard der in rekkendei hâlden en neffens de útkomst dêrfan waarden de kosten oer de dielnimmers omslein. Dan waard er in nij administrearjend kommisjelid keazen en koe men wer jierren fierder.

        Dit wienen sa foar en nei:
        Simen Oeges Hoekstra 1861-1869;
        Jelmer Alberts de Boer 1869-1886;    
        Kornelis Wytses van der Wal 1886 - 1890;
        Widdo  J.A. de Boer. 1890 - 1898.

Op de rekkendei fan 7 april 1881 wie de kontribúsje 80 sinten it mêd oer 7 jier, ryklik 11ct it jier dat gie wol wat bot!  De foljgende kear wie der jild oer! De lêsten wienen ferdield sa as hjir ûnder folget:

        Van Bartele R Algra                  f  3,20    De kadasternûmers sille wol net te lêzen wêze, mar as ien dy witte wol moat er even op HISGIS sjen.
         ,, de School Hardegarijp        ,,  2,40
         ,, Erven H.G. Kooistra            ,,  0,80
         ,, Aant Hedzers Castelein      ,,  8,80
         ,, Trijntje P. Boonstra              ,,  3,20
         ,, de Kerk te Suawoude         ,, 20,00
         ,, Wopke. Y. Bergsma            ,,  4,00
         ,, J. P Bosma                          ,,  7,20
         ,,  diakonie Tietjerk                 ,,  1,60
         ,, Ritske O. Vries                     ,,  6,40
         ,, Dr N.R. Brouwer                   ,,  8,00
         ,, W.A. Looxma Ypey              ,,  8,00
         ,, Andries Snoek                     ,,  6,40
         ,, Jelmer A. De Boer N. E      ,, 26,40

Yn de kommisje kaam Jan Petrus Bosma yn it plak fan Riemersma en de ôfrekkening wie by herbergier Jan B. van der Meulen op‛e Suderein.

Op 23 sept. 1886 wie der wer in rekkendei, no by herbergier Tjeerd Klases Hoekstra it saldo is noch grut genôch dus gjin kontribúsje! Jelmer Alberts de Boer wie ferstoarn, dêrom moast der ôfrekkene wurde. Kornelis Wytses van der Wal komt foar him yn it plak. It stik is tekene troch J.P. Bosma, W.Y Bergsma, J.D. van der Meulen, K.W. van der Wal, W.S. Hoekstra en A. Antonides de skoalmaster dy‛t de skriuwer wie.

Op 26 sept. 1890 wie de kontribúsje 1 gûne, want de moasten nije barten komme en in nij set. Mar op‛e folgjende rekkendei 1 sept. 1898 is de widdo fan J. A.de Boer de administrerend gecommiteerde en de kontribusje is 25 sinten oer acht jier. En it is de earste kear dat der in post fan ƒ1,00 foar de fertarring opfierd wurdt, en dat A.A. Veeninga op de rekken foarkomt. De rekkendei wurdt hâlden by T.K. Hoekstra, en as folgjende administrearjend kommisjelid wurdt Klaas Jelmers de Boer keazen. Fierders wurdt dizze lêste rekken ûndertekene troch : K. J de Boer, O. B. Vries, J. D. v.d.Meulen, M. M. Miedema, H. K. Deelstra, F. W. v.d. Veen, J.P. Bosma en T.P. Miedema. Blykber alle oanwêzige dielnimmers. Nei de ûndertekening folget:
Tevens werd besloten dat er over het Nieuwe Diep een draai zal gelegd worden waarvan de Wed. De Boer de helft van de kosten zal betalen, terwijl de andere helft door de verschillende belanghebbenden in verhouding tot elks oppervlakte zal betaald worden. Dat wie dus it ein fan de administraasje.
Op de lêste side stiet noch in batich slotsaldo fan ƒ25,53 wylst der noch ƒ 9,50 oan kontribúsje betelle wurde moat.
Tekene op dyselde 1 sept. 1898 troch in nije skriuwer F.J. Mook.
Oft de draai der kaam is? Op‛e kaart fan de militaire verkenningen 1922 stiet der wol ien oanjûn in bytsje noardlik fan de Skipfeart, mar op‛e Rûchfinne wie doe al in daam, troch it oanlizzen fan it wetterskip Tytsjerk yn 1922.
Dat de famylje De Boer sa‛n belang by dat set en de draai hie kaam omdat Jelmer Alberts de Rûchfinne kocht hie fan de Baron van Breugel, en dêr in pleats op sette litten, al wenne hy yn 1871 noch yn Sumar.

DE RUCHFINNE PLEATS

Dêr wie ik de oare kears goed mis! Ik tocht dat Jelmer de Boer al gau neidat hy de Rûchfinne kocht hie dêr fuort in pleats op sette litten hie. Mar dat blykt net sa te wêzen. Yn 1882 doe‛t syn jongste soan berne waard wennen se noch yn Sumar op it hoekje fan de Achterwei en de Buorren en dêr is Jelmer ek stoarn.

Nei 1890 kaam Roelofke mei 6 bern yn Suwâld te wenjen, op nr 1.
 Foar har wennen dêr Hendrik Pieters Riemersma en Baukje Daniëls van der Meulen, dy‛t yn 1872 troud binne.
Ik tink dat dat de pleats is dêr‛t Jelmer Hoekstra no wennet, Noarderein 9, fanwege dizze earste stien, dy‛t se by de ferbouwing sa moai restaurearre hawwe. Op dy pleats wennen letter Roelofke har dochter Grietsje en har soan Pieter dy‛t beide net troud wienen.

In boufergunning foar de  pleats op‛e Rûchfinne waard yn febrewaris 1908 oanfrege troch de Wed. J.A. de Boer en de pleats sil yn dat jier ek wol boud wêze. De boumaster wie A.A. Veeninga, en de earste bewenners wienen Jan Jelmers de Boer en Tryntsje Daniëls van der Meulen. (ús mem har âldste suster.)
Ik ha gjin foto fan de pleats sa‛t dy doe wie. Mar wol de boutekening dy‛t by de oanfraach foar de boufergunning siet.

It hûs is letter ferboud, it hie earst in trochrinnend bûthús op it suden, mei in doar yn‛e gevel, de yngong fan de wenning wie op it noarden en it dak fan de achterein wie mei reid dutsen. Apart is dat de tekening gjin gevels en oansichten jout, allinne mar in plattegrûn en twa trochsneden.
Jo kinne sjen dat der plak wie foar 22 melke bisten en wat jongfee yn it dwarsbûthús. Yn 1928 waard der noch in lytshûs by boud.

Dat Yttje Douwes Douwma de widdo fan Yke Ritskes Bergsma it set en de draai net ferfange woe lei dochs wol yn‛e reden. De ferplichting foar it ûnderhâld dêrfan wie foar Jr. Van Breugel al hiel fanselssprekkend, hy hie in hiel grutte pleats, 25 ha west fan it Nijdjip en noch 36 ha east fan it Nijdjip. It set lei doe midden yn syn pleats en waard dagelijks brûkt.

Ytsje hie dat belang alhiel net hja hie alhiel gjin lân oer it Nijdjip en dus hie hja ek net folle belang by it meitsjen fan in nij set en draai, sa as de minsken út Suwâld en Lytse Geast hawwe woenen, dat wie earder in mear algemien belang. Der wienen ek Garypers by de ûndertekeners en it spile yn de tiid dat men rûnom yn de provinsje en yn de gemeente mei de wegen dwaande wie, ek mei in wei fan Swarteweisein nei de Suderein fan Suwâld en Garipers en Suwâldsters woenen dêr graach in brêge.
De gemeente hie al earder blike litten dat hja har net drok makken oer it paad nei Ljouwert.

De pleats fan Jonker van Breugel east fan it Nijdjip binnen de swarte line, en dy fan Frou Bergsma binnen de reade line. De brune streek is de reed nei it set, en de giele streek de âlde wei fan Suwâld nei Tytsjerk.

En dus draaiden de eigeners fan lân oer it Nijdjip op foar de kosten fan it barteset sa as bliken die út‛e administraasje.

DE THEECLUB "GELIJKHEID EN FRIJHEID

De Thee Club Gelijheid en Frijheid

De Sondagse Thee comparitie opgericht binnen Franeker in den jare 1785.
 Allen dengenen welke dezen zullen zien of deze horen lezen Heil en Broederschap.
Alzoo Pieter Adama Dr. en Advocaat voor den hove van justitie in het voormalige gewest Friesland zich van ons heeft geadreseerd verzoekende om geällegeerde redenen, om als lid der voorschreven: Theecomparitie honorabel te worden gede-mitteerd. Zoo is het dat wij na examinatie der redenen door hem P.A. bijgebragt en de gegrondheid van dezelve penetrerende, tevens in consideratie genomen hebbende dat voornoemde P.A. zich gedurende zijn lidmaatschap in voorschreven Comparitie ten allen tijde conform de heilsame bedoelingen van dezelve heeft ge-comporteerd, na rijpe deliberatien hebben goed gevonden en verstaan het verzoek van hem P.A. niet alleen gratieuslijk te accordeeren, maar dat deze teffens zal strekken ten geblijke dat gemelde comparitie ten uitersten voldaan is over het gedrag van hem Pieter Adema gedurende zijn lidmaatschap gehouden en also gene zwarig-heid maakt, denzelven aan alle Theecomparitien welke binnen deze Republiek en elders mogen exteren, instantelijk te recommanderen en zal deze ten decharge van gemelden P.A. en om hem te strekken naar behoren, worden afgegeven.
Aldus gegeven onder ons groot Sigille Sampt Praesi et Secretari subscriptien ad causas etc. Actum in onze gewone Theecomparitie gehouden binnen Franeker de 26 December 1798 het vierde jaar der Bataafsche Vrijheid.

Lings beneden, bijwijze van zegel, de afdruk van de keerzijde van een Nederlandsch drie-gulden stuk. Het gebruiken van een geldstuk geschiede niet bij gebreke van een eigen stempel. Men had zelfs en bijzonder aardig kopern cachet in doorsnede 3,4 cm keurig vrij diep uitgesneden de voorstelling van een theepot, daarboven in een halve boog: ‛Deze beschermen wij,‛ en er onder het jaar 1785.

Wat was nu de aard van deze Theecomparitie, die reeds 13 jaren bestond toen voor het lid Pieter Adama zulk een deftige ontslag brief werd opgemaakt? Het oprichtings jaar 1785 wijst er immers al aanstonds op, dat wij met een club Franeker patriotten te doen hebben, die bij een onschuldig kopje thee gretig de couranten en tijd-schriften lazen die de regeeringsdaden aan scherpe kritiek onderwierpen en toetsten aan de leer der volkssouvereiniteit. Het politiek bewustzijn der menigte begon te ontwaken, het verzet tegen de regenten te groeien. Het broeide en giste destijds in het Vaderland. Het woord onvrijheid had toen geen hollen klank in Friesland. In geen Friesche stad vonden de democratische beginselen meer aanhang dan te Franeker. Daar is in 1786 een fraterniteit opgericht, die zekere vermaardheid kreeg toen curatoren der Franeker universiteit er bij de Friesche staten over klaaagden, dat zelfs hoogleeraren er lid van waren; Prof. Valckenaer, de bekende patriot, zelf pre-cident.
Toen in Mei 1787, de staten met een Aristocratische meerderheid, de profesoren in het ongelijk stelden waren een viertal, zoo ontstemd, dat zij hun ambt neerlegden. Hun voorbeeld werd den 21 Mei nagevolgd door Franeker studenten, die zich lieten schrappen als Academici en verklaarden ten hoogste bezwaard te zijn door het verbod om vooraan eenig lidmaatschap in eenig exterzitiegenootschap of in eenig andere sositeit, de minste zoo genaamde relatie tot de zweevende geschillen in het Vaderland te hebben te houden of te continueeren, onder deze sositeiten was ook de V.Z. der Theecomparitie. De theeclub was dus zeer zeker een patriotische vereeniging.
P.C.J.A. Boeles, 'De Theecomparitie, opgericht binnen Franeker, 1785',
De Vrije Fries 29 (1929) 83-86.

Yn skrift II, dêr‛t ek it ferhaal fan master Klaas Bouwes yn stiet, fûn ik dit stikje alhiel oerskreaun út de Vrije Fries.
Ik frege my ôf wat in Antirevolusjonêr man as Albertom der ta brocht hawwe koe om dit stikje oer te skriuwen. Ik koe gjin relaasje fine mei ien fan de dêryn neamde persoanen:
 Pieter Adama, wie berne te Fjentsjer yn 1715.
S. Wijbenga is Skelte Andries Wybenga, berne yn Frjentsjer 16 april 1747 en stoarn yn Harns 26 april 1797.
Johannes Vriemoet Drabbe wie berne yn1768 en ynskreaun as studint yn‛e Rjochten yn1784, yn 1793 wie hy abbekaat by it Hof fan Fryslân.
En koe my ek net foarstelle dat ien fan syn foarfaars ta de patriotten heard hie, hoewol, der wie by de Suwâldster patriotten in Jan Petrus dy‛t him letter Bosma neamde en dat wie de oerpake fan syn frou Wytske. As men teminsten de minsken dy‛t yn 1796 op oanstean fan ds. F.Hellendoorn Cramer frijwillich de suveringsakte tekenen, ‛patriotten‛ neame mei. It wienen, Sybren Aukes, Klaas Sytses, Sije Willems, Sake Jans, Albert Jans, Jan Petrus en Jan Wybrens. Sybren Aukes wie wat âlder, de oaren wienen allegear jonge troude mannen mei lytse bern, it wie eins in kommisje om in skoalmaster te kiezen, mar faaks troch dûmny útsocht as foarútstribjende partijgongers om sa ek in ‛Bataafse‛ skoalmaster te krijen. Sake Jans wenne op Alde-miede nr 23. Jan Wybrens wie syn buorman op nr 24. Albert Jans wenne op Alde-miede nr 25 en Sije Willems wenne op Alde-miede nr 26. Klaas Sytses wie arbeider (by syn heit Sytse Klases op nr 28) en wenne sels op nr 29. ( De nûmers binne fan de Specie-Cohieren)
Jan Petrus wenne yn Suwâld op nr 14, de Bosma pleats, no De Twadde Hikke en
Sybren Aukes op nr 15 in dûbeld hûs, dêr‛t er de helte fan ferhierde. Hy hie sels in pear kij en in stikje bou. Hy wenne dêr al sûnt 1776 earst as frijfeint, letter hie er miskien in hûshâldster, hy wie yn elk gefal net tsjerklik troud.
Wylst dus hast de hiele Aldemiede fertsjintwurdige wie, wienen der mar twa út de buorren fan Suwâld. In jier letter tekenen alle ‛gezinshoofden‛ om dêrmei kiesrjocht te krijen. Want op 11 maart 1876 hienen de ‛Provisionele Representanten van het Volk van Friesland‛ besletten dat nimmen in fertsjintwurdigjende funksje útoefenje mocht as hy de eed fan trou oan de Bataafse Republiek net ôflein hie. Sa grut wie harren ‛vrijheid‛ no ek wer net!
It gie net sa fan herte, mar foaral op oanstean fan dûmny, dat der letter ek in frijheidsbeam oprjochte waard en dêr sil ek wol sprutsen, dûnse, dronken en klonken wêze op de revolutionêre frijheid, mar dat it net fan herte gie en net sa ‛spontaan‛ blykt wol, omdat it doe al yn‛e simmer fan 1896 wie, wylst de earste frijheidsbeammen al yn febrewaris 1895 oprjochte waarden, Suwâld rûn yn‛e revolusje dus net bepaald foarop, mar blykber wienen se op Aldemiede wat foarútstribjender as yn‛e buorren, of kaam dat omdat se dêr wat mear op‛e frijsinnige klaai, Warten, Warstiens en Himpens rjochte wienen?

IT MENU FOAR IN WIKE YN IT SINT ANTONY GASTHÚS

Troch de macdonaldisearring is it no wat oars, mar foarhinne wie it miel fan gewoane minsken eins altyd ôfmakke mei ierpels mei fleis en griente en sûpengroattenbrij nei.
Guon koenen har net foarstelle dat de minsken net ferhongeren doe‛t der noch gjin ierpels wienen. Mar ierpels kamen earst yn it midden fan de achtsjinde ieu yn gebrûk en waarden letter ek betelber foar gewoane minsken.
En wat ieten se foar dy tiid dan?
No hjir is it menu foar in wike yn in fersoargingshûs fan dy tiid, it âld Sint Antony gasthús, ierpels binne der noch net by! Mar se ferhongeren net hear.

It Sint Antony Gasthús yn Ljouwert, 1780.

Moarns alle dagen: Bier-en-bôle sean mei sjerp, en koarnbole mei bûter en tsiis.
    Moandeitemiddei: Bêste grauwe earten en waarm pikelfleis en wite beannen mei bûter en jittik en                 waarm rikke spek  mei bûter en tsiis.
    Jûns: Sûpengroattenbrij mei sjerp, in skûtel hutspot mei ryssop, op smaak brocht mei krûderij                         (specerijen), of mei griente, en bûter en tsiis.
    Tiisdeitemiddei: Potmarge mei reade bûter of mei farsk smoar en sjerp en in skûtel griente                             ‛aardvruchten‛ rapen, koal en woartels mei farsk spek.
    Jûns: Sûpe-en-bôle sean mei anys en sjerp. ‛Gebraad‛ of gebak sa as boekweiten koeken en lykas oars bûter en tsiis.
Woansdeitemiddei: Stokfisk, kabeljau of skylfisk mei raande bûter en kâlde moster.
    Sûpe-en-bôle sean mei jittik en sjerp. Bûter en tsiis.
    Jûns: Bierenbôle goed sean mei sjerp, in goede skûtel hutspot en foar elke persoan in heale grauweiten bôle. Bûter en tsiis.
    Tongersdeitemiddei: Wite of grauwe earten mei reade bûter, pikelfleis of rikke fleis en spek; bûter en tsiis.
    Jûns: Brij fan sûpe en pelde garst goed (lang) sean. In skûtel hutspot mei in goed sop fan griente, en lykas altyd bûter en tsiis.
Freedtemiddei: Potmarge mei allinne bûter, of mei farsk smoar en sjerp.
    Mei in skûtel ‛ierdfruchten‛ sa as rapen, koal, woartels, griene snijbeannen, roomske beannen of eartepûlen, mei in hutspot fan kofleis, woarst, farsk spek of bargeribbe en genôch bûter en tsiis.
    Jûns: sûpe-en-bôle goed besean mei anys en sjerp.
     En fierders in skûtel bûtengewoan (extraordinaris) iten en bûter en tsiis.
    Sneontemiddei: brij fan molke-en-groat, goed sean, en pikelfleis of rikke fleis en spek en goed bûter en tsiis.
Jûns: Molke mei weitenbôle goed sean, en waarme bôle mei bûter en tsiis.
    Sneintemiddei: Rizenbrij mei in goed stik pikelfleis, rikke fleis en spek, safolle‛t men wol, goed bûter en tsiis. Om‛e oare snein in skûtel weitenbôle weakke yn it sop fan keallefleis of skjipfleis, en mei goede reade bûter stoofd. In goede skûtel hutspot mei aaisop, mei krûden en sitroensop op smaak brocht.
    En foar in elk alle sneinen in heale weiten bôle mei de simmels bakt en genôch bûter en tsiis.
    Jûns: Molke mei twiebak goed besean, en in gebraad fan kofleis, keallefleis of skjipfleis en in neigesetsje en fansels bûter en tsiis.

Rommert Doedes Joenkema (1516-1585) neamde de roomske beannen, ‛turkse earten‛ en dêr komt ús wurd tusearten fan.
Koarnbôle is bôle fan garst, gerstebrood, garst wurdt yn it frysk meastal koarn neamd, mar koarn kin ek brûkt wurde as sammelwurd foar alle oare ‛granen.‛
De húl om de kerrel fan garst is tige hurd, dy wurdt der dêrom ôfslipe en dan is it groat.
Bierenbôle waard as ien wurd útsprutsen ek yn it hollânsk ‛bierenbrood‛ it wurdboek neamd it ‛biersoep‛. Sa hie men ek molkengroat, seane groat mei kâlde skjipmolke.
Molke mei bôle neamde men ek ‛weakebôle‛ en molke mei twiebak ‛molkenbak‛
Potmarge wie in pot fan stiifseane groat mei krinten of rezinen en bûter of smoar.
Ek fan in proveniershûs yn Weesp is in wike menu bekend:                                                                                  Sint Antony Gasthús

Aardvruchten neamde men doe de fruchten dy‛t net oan beammen, mar op of yn‛e grûn woeksen, koal, rapen, woartels en biten (koarn, earten en beannen net).
Resepten foar hast al dizze âlde gerjochten kin men fine yn de Fryske Petiele fan Simke Kloosterman, bewurke troch Wieke de Haan (1986) en fansels ek op Wieke har side op it ynternet. Ik soe sizze besykje it marris.

It Sint Antony Gasthús wie in hiel kompleks, dêr moast foar hiel wat minsken iten sean wurd, en dat wie doe noch net op in gaspitsje of fornús, mar yn potten en goatlings oan‛e heak boppe in iepen fjoer;  foaral yn‛e simmer min en gleon wurk.
Of yn‛e oven, want se sille sels wol bôle en brea bakt hawwe, en as de oven ienris hyt wie koe der ek wol wat oars yn bakt of waarm makke wurde.

Dit plaatsje fan de keuken is hast 200 jier letter makke, mar it wie faaks wol deselde romte. It hie net mear in iepen fjoer, mar in grut fornús en in stookpot.  Hjoed sjogge jo yn gewoane huzen faak noch grutter keuken as dizze.
Ek de keamers sille yn ferhâlding lyts west hawwe. Dochs wienen der hiel wat, foaral âlde minsken sûnder bern, dy‛t in plak as ‛provenier‛ yn it gasthús sochten, dêrby naam it gasthús de soarchtaak fan de bern oer, mar ek it erfrjocht. Hja moasten dan al har habben en hâlden oan it gasthús neilitte. Sa dwaande hie it gasthús hiel wat lân en pleatsen yn hiel Fryslân.

DE ADMINISTRAASJE FAN DE SKIPFEART POLDER EN MUNE

Yn 1903-1904  By O. Antonides; kosten mûnder en ûnderhâld  ƒ63,19 

1924 - 1925 dit is de ôfrekken fan de polder, yn in foarôf wurdt útlein dat de polder opgien is yn it wetterskip Suawoude zuid. En dat it wetterskip de mûne oernaam hat foar de skatte gebrûkswaarde fan f. 400 en him dêrnei ferkocht hat foar de sloop. De mûne hat stien oan de skipfeart tusken de ien med en de twa med. De lêste jierren wienen der gjin gekommiteerden mear beneamd sadat men oannaam dat Daniël Rinderts van der Meulen en Wytse Jans Mulder noch yn funksje wienen, mar no wienen dy beide al ferstoarn en dêrom hie Veeninga oerlein mei Eabele Talstra dy‛t op de pleats fan Mulder wenne, om mei de ôfrekken te wachtsjen oan‛t it Wetterskip de mûne betelle hie sadat men yn ien kear de saken ôfdwaan koe.

Yn ien fan Albertom syn oantekenboekjes stiet:

In het jaar 1892, Domini Zoete was even in Suawoude, was het hek voor de kerk te Suawoude met palen en al geheel aan nieuw onderhevig. Wij hebben toen, misschien wel in overleg met de Ds. en de smid Jelle de Jong die het ijzeren hek geleverd en met ons geplaatst heeft, een Sleuf gegraven, tot aan de bodem van de oude gragt tot het vaste zand p.m. 2,25 m. beneden den begaanen grond. Daar hebben we een zware doorgezaagde balk in gelegd met de platte kant naar beneden, waarin gaten zijn gekapt waar in weer de eiken palen staan, van boven rond, waar omheen de daarvoor bestemde ijzeren onderdelen waarop de hekpalen ieder met 4 schroefen zijn, en dan beneden de grond beneden de ijzeren onderstukken van het hek een eiken gordel met bouten gevast waar tusschen scheve eiken schoren voor het in de haak blijven voor het draaijen van de hekken. Toen hebben we met de Smid de jong de hekken geplaats Toen heeft Smid de jong de Sijvers 1892 gemaakt, naar de Sijver formen gemaakt door Ds Zoete. En nu we het jaar 1944 hebben draait alles nog nettjes.

Suawoude 17 juni 1944   A.A. Veeninga Sr.

Dit is in hiel nijsgjirrich stikje, net allinne omdat it stek noch altyd yn wêzen is en noch altyd goed draait, mar omdat it ús leard dat der dus eartiids ek in grêft foar de tsjerke wie. Dat wie foar safier as ik wit út gjin oare boarne bekend.
Soe der eartiids in brêge west ha foar de tsjerke? En wannear soe dy grêft ticht makke wêze, by it oanlizzen fan de ferhurde wei? Of al folle earder? Fan Klaas Wynia hearde ik dat it stek der by de lêste restauraasje alhiel wei west hat, en dat der ek al earder ris in peal fan omriden is troch de auto fan in stienhouwer. De lêste restauraasje is útfierd troch de firma Hoekstra, mar Pieter Gosse koe út syn administraasje net mear achterhelje hoe‛t de fundaasje der djipper yn‛e grûn no útsjocht. It is mooglik dat de houten fundaasje út 1892 noch foar in part bestiet, en dat men der no stikken beton opstoart hat mei triedeinen dêr‛t de stekpeallen op fêst skroefd binne.

                   


De tekening hjirby jout in foarstelling hoe ik tink dat it der yn‛e grûn sawat útsjoen hat. It is dus in skets dy‛t ik makke ha en gjin  tekening dy‛t by de oantekens wie. It stek past der net sa moai op mar dat komt omdat de foto dêr‛t it fan ôf naam is net presys heaks op it stek naam is, de sit wat perspektyf yn.

Ik wit noch dat der achter en oan beide kanten fan de tsjerke in gracht wie, en dy wie ek wol aardich breed, de bern rieden der wol op as it iis sterk wie. By de útwreiding fan it tjerkhof binne dy oan de noardkant en eastkant tichtmakke, wat der no as freding is binne mear sleatten as grêften en dy steane ek meastal droech. Dêr oan kin men sjen hoe ‛t de grûnwetterstân yn de lêste 60 jier noch al wat ferlege is.
Jan van der Meulen fertelde my dat de wynmotor yn‛e Suderkrite, dy‛t it wurk fan de mûne út it foarige stikje oernaam, as er der no noch stie it wetter net iens mear rikke koe.
De wettersteatkundige tastannen binne yn‛e rin fan‛e ieuwen gâns feroare, op‛e tekening fan Suwâld op it omslach fan it boek fan Ds. Datema liket Suwâld in eilantsje yn it hege wetter. Ek yn it begjin fan de foarige ieu wie dat út en troch noch mooglik. Der binne foto‛s foaral fan Tytsjerk en Warten út de winter fan 1909-10 dêr‛t alles blank stiet, doe sille de simmerkrytsjes yn Sûwâld it ek mei muoite droech hâlden hawwe.
 It heechste punt fan Suwâld is de Ljippenstâl 50 cm boppe AP en neffens de ferslaggen út Tytsjerk stie it wetter dêr doe 90 cm boppe AP.
         
Dizze foto út "In Skoallelibben yn Tytsjerk" jout in dúdlik byld fan de sitewaasje, dy‛t de ministers fan Lânbou en Wettersteat dêre te sjen krigen.
Minsken út Suwâld dy‛t dy deftige hearen ek wolris sjen woenen koenen rjochtút rjochtoan oer it lân nei Tytsjerk farre!

Beppe hat my wolris ferteld dat hja fan Aldemiede ôf altyd mei de boat nei tsjerke gienen. Ferfier mei it skip wie maklik en skjin en oeral wienen doe noch opfearten. De minsken koenen fan de Lytsegeast en Tytsjerk ôf fakentiden ek makliker mei de boat yn Suwâld komme as te gean oer de wei. Ear‛t de wei troch it doarp ferhurde waard en dus noch in sânreed wie moasten der oan beide kanten wol sleatten wêze om de reed sa droech mooglik te hâlden, en dan wie it by‛t winter en yn wiete riten noch in drekboel!

Op it plak fan de grêft by de wei lâns wie yn elk gefal yn 1880 al in hage.
Doe wie de skoalle ôfkard omdat er te lyts wie en moast der en nijen boud wurde, de tsjerkerie hie in terrein, mar dat lei neffens de wet te ticht by it tsjerkhof. Hja fierden oan dat de âlde skoalle ek al net oan dy eask foldien hie; dat de skoalle 23 meter fan it tsjerkhof ôf wie, dêrt in 2 meter hege hage omhinne siet, sadat de bern der alhiel gjin lêst fan hienen.
Eartiids sieten der ek grachten om de pastoarije. Doe‛t yn 1765 de pastoarijepleats ferkocht waard en ôfbrutsen feroare dat de yndieling fan hûs en hiem alhiel en waard de tsjerkerie ferplichte de grachten om de pastoarije hinne op‛e nij te slatten. Dêrby is grif it stikje skipfeart, dat earst noch oan ‛t achter de pastoarij ta rûn, tichtmakke om in frije reed te meitsjen foar de nije pleats achter de pastoarije.
Op‛e foto‛s fan de âlde pastoarije fan 1869 sjogge jo dat dy krekt sa‛n stek hie as de tsjerke, suver it selde model mooglik wat leger, wa wit wêr‛t it bleaun is?

By de stikjes oer de mandieligemûne fan de Skipfeartpolder en it Tsjerkestek ha we it al efkes oer de âlde wettersteatkundige sitewaasje fan Suwâld  hân, no noch wat oer hoe it eartiids mei de ôfwettering fan Suwâld en omkriten der foar stie.
De ôfstream fan it wetter moast earst oer it Alddjip, dat in fuortsetting wie fan de Wide Ie en Wiid Hop en oer Warten en Wergea nei Barrahûs rûn, dêr‛t it yn‛e Middelsee útkaam. Dat wetter kaam út it Burgumermar dy‛t earder Lutsmar hiet, de daam by Burgum hjitte doe ek noch Lioedsmersdaam. De stream hiet dus Luts en ûntsprong op it hege fean tusken Surhústerfean en Drachten. Der wienen grif ek noch mear streamkes dy‛t op‛e Burgumermar útkamen en ek tusken Suwâld en it Nijdjip hat noch in Alddjip west, dat earne tusken Ryptsjerk en Feanwâlden begûn.
It wienen kronkeljende streamkes en dat kronkeljen wie ien fan de beswieren dy‛t hja hienen! Foar de skipfeart wienen rjochte kanalen folle foardieliger en dy fierden it wetter ek folle better en flugger ôf dus waarden de streamkes ferfong troch fearten.
Doe‛t men de Middelsee begûn te bedykjen kaam der by Barrahûs in syl en by dy syl in úthôf fan it kleaster fan de regulieren yn Burgum. Dy regulieren fan Burgum behearden ek de ‛Lioedmersdaem‛ en hienen de fiskrjochten yn de tynjes by Suwâld en by Risens. Yn‛e mande mei de Leppa hat it kleaster grif in grut oandiel hân yn it tastânkommen fan in bettere ôfstreaming en it ferfier oer it wetter.
Want trochdat de Middelsee hieltiid fierder opslike, waard de ofwettering minder, sadat men oare wegen sykje moast om it wetter kwyt te wurden. Earst is doe it Langdiel slatten, dat it wetter oer it Alddiel en de Moark ôffierde nei de Dokkumerie.
Letter hat men it Wiidhop troch it slatten fan it Skalkedjip en de Langemear mei it Langdiel ferbûn. En men hat in bettere ferbining makke mei de Ried by Ryptsjerk troch it Nijdjip te slatten. 
 
No wie dy âlde stream dwars troch de Stûken nei Warten de grins tusken de doarpen Garyp en Suwâld. Troch it graven fan de Langemear wie dat stik fan Suwâld dus fan it doarp ôfsnien en allinne noch oer of troch it wetter te berikken. It kleaster hie yn‛e Stûken ek noch 200 pûnsmiet lân lizzen. By it graven fan it Skalkedjip sil men dus op it plak dat letter it Biezemmakkersset hiet fuortdalik wol in troch-waadber set makke hawwe.
Sa‛n set wie in mei balstiennen befluorre paad  troch it wetter mei op en ôfritten, op de kaart fan Eekhof binne dy noch te sjen.

Troch de ieuwen hinne hat men dus altyd mei de ôfwettering oan de gong west,  omdat de ierde al ieuwen opwaarmet, sadat it seewetter heger komt en it lân troch ynklinken en troch it sakjen fan de grûn leger komt te lizzen. Dêr kaam noch by dat sûnt der mûnen wienen der hieltiid mear polders kamen en de  ‛boezem‛ dus lytser waard. De natuerlike ôfwettering troch de silen wie by‛t hjerst mei wiet waar al lang net grut genôch mear. It wie net alle winters sa slim as yn 1910, mar dochs wol faak.

 De oerstreaming fan 1910 rôp om in oplossing, earst yn 1920 kaam der ferbettering, it ir. D.F. Wouda gemaal by Teakesyl. Dat joech fuort it frij om grutte stikken fan de eardere boezem yn te polderjen, en sa ûntstienen doe oeral wetterskippen. Sa          waarden ek de eardere winterkriten yn Suwâld útwreide  ta Suder en Noarder krite.            Neffens S.J.v.d.Molen L.C. 13-01-1965



Op dit stikje kaart fan Eekhof binne de dykjes om dy eardere kriten moai oanjûn.
Te begjinnen krekt bûten de doarpsgrins yn Tytsjerk fine we:
1 De polder fan Baron Van Breugel mei in mûne oan‛e westkant hast by it Nijdjip.
2 De polder fan Reinder Sipkes Algra, dy mûne stie der noch doe‛t ik in jonge wie.
3 It polderke fan Sake Ritskes Bergsma (veldwachter) de mûne wie in tsjasker.
4 De polder fan G Wilhelmy, de mûne stie dêr‛t de knik yn‛e Daniël Bouweswei sit.
5 De polder fan Douwe Ykes Bergsma
6 De Skipfeartpolder mei de mandielige mûne oan de Skipfeart.
7 Derneist de polder fan Andries Joukes Bosma mei in mûne by it Heechhiem.
8 Derneis it polderke fan de diakenij, it mûntsje stie dêr‛t no de iisbaan is.
9 Oan de oastkant fan de wei de polder fan Jan Bouwes van der Meulen.
Sa besocht men yn Suwâld om 1840 hinne de fuotten yn de winter droech te hâlden.

 
Arjen Wiegers Veninga, overl. 4 februari 1892 Oud 62 jaar,gehuwd

It duorre 11 jier eart Froukje wer troude:
Man   : Gjalt Wijma, oud 58 jaar, geboren te Oudega,
Vrouw : Froukjen Kornelis Boonstra, oud 45 jaar, geboren te Garijp
Datum : 18 april 1903,

Gjalt Minzes Wijma hie alve bern by syn earste frou, Iekje Kooistra, werfan 4 al troud wienen.
Froukje hie noch 4 bern yn‛e hûs.
De bern fan Arjen en Antsje wienen doe allegear de doar al út mar noch yn libben.
De bern fan Arjen en Froukje wienen 2 fan ferstoarn en Tseard wie yn it selde jier troud mei in dochter fan Gjalt en Iekje.
Arjentje troude letter mei har styfbroer Wyberen Wijma

Froukjen Kornelis Boonstra, overleden 24 juli 1916 Oud 59 jaar, gehuwd
Gjalt Wijma, overleden 15 december 1935 Oud 91 jaar, weduwnaar

Der wienen dus 7 bern fan Arjen en Antsje en 7 bern fan Arjen en Froukje, en 11 bern fan Gjalt en Iekje, dat makke meiinoar 25; mar men kin it min ien húshâlding neame.
Hja wennen wol yn it selde hûs, dizze pleats fan it Sint Anthony Gasthús fuort by de Hegebrêge oan it Alddiel.
Sint Anthony Gasthús hie de pleats yn 1865 fan Marijke Veninga E.A. kocht.
Arjen Wygers Veninga hierde de pleats fan 1873-1898, syn widdo Froukje oant 1903, en Gjalt M. Wijma fan 1903 oant 1917.
De pleats stiet der noch, mar it is no net mear Alddiel ûnder Ryptsjerk mar
Ljouwert Grienestjer.

 It kaartsje hjirûnder jout de sitewaasje sa as dy wie yn 1832. Fuort ten suden fan de Aldfeart stienen doe 2 pleatsen, de súdlike bewenne troch in Van der Meer, de noardlike hie as eigener bewenner Arjen Tseards Veninga. Letter wennen dêr syn soan Wyger Arjens en Sytske Jans van der Veen, en dêrnei syn pakesizzer Arjen Wygers en Antsje Miedema. Yn septimber 1863 stoar Sytske de widdo fan Wieger Arjens, en har erven ferkochten de pleats oan it Sint Anthony Gasthús dêr‛t se earder ek al lân fan hierden. Arjen en Antsje waarden de hierders. Der kamen gâns feroarings, de âldfeart gie ticht, stikken lân waarden byinoar lutsen, it Gasthús wreide syn besit dêr by de wielen flink út. Yn 1879/80 waard de aldpleats ôfbrutsen en in nijen boud oan‛e oare kant fan de feart (by it krúske op‛e kaart), de pleats hjirboppe. Dêrby feroaren se fan wenplak want de Aldfeart wie de grins tusken Tytsjerk en Ryptsjerk.

Der is in oantekenboekje mei in hurdkartonnen kaft, dêr‛t ferskate siden alhiel of foar in part útsnien binne, dy befetten faaks te fertroulike ynformaasje. Der steane oantekens yn foar rekkens foar klanten, fan maaie 1887 oant 1890; foar ûnderhâlds wurksumheden, materialen, lean en kostjild.

Albertom wie doe 23 jier en blykber foar himsels begûn as timmerman. Wer‛t er it fak leard hie is my net bekend, yn Ljouwert wie sûnt 1881 in ambachtskoalle, hja wennen dêr net sa fier ôf, der wienen yn dy tiid eins noch gjin fytsen, mar de minsken wienen it rinnen went. It soe wêze kinne dat hy dêr ien fan de earste learlingen wie; mar fierwei de measten begûnen doe noch, lykas ieuwen her, gewoan as learling by in baas en hy sil grif earst ek by in oar wurke hawwe om it fak te learen.
It liket foaral te gean om klanten op it Alddiel, Aldemiede en de Lytsegeast en ien grutte klant, it St. Anthoany Gasthús yn Ljouwert, dat hie twa pleatsen op it Alddiel en trije op‛e Lytsegeast en ferskate mûnen.
Blykber hie hy dêr doe op it Alddiel sels in wurkpleats. It boekje jout in moai byld fan de prizen leanen en kosten yn dy tiid. Der is húshâldlik lytsguod by lykas in pear nije reedhouten mei it slypjen 90 sinten, speaken yn in stoel, in nij linnenrak, in pear stoven, mar ek in kast foar in jong faam dy‛t de doar útgie foar ƒ 28,00   

 Putsjes lykas in bân om in houten melkamer en in pear kear in amerrak, litte jo fernimme dat it noch foar de tiid fan de molkfabriken en de  molkbussen wie. De kij waarden doe noch molken yn teakhouten amers dy‛t yn grutte earnamers lege waarden, dêr‛t twa fan oan in jok nei hûs sjouwd waarden.   
 Dat "earn" komt noch fan it alde wurd foar brûns, mar waard ek brûkt foar koper, in earnamer wie dus in koperen amer, wol twakear sa grut as de lettere galvanisearre amers, ik tink dat der wol 30 liter molke yn gie, men hie der by it dragen faak in houten lid op om it spotten foar te kommen.







                  

 Tafallich fûn ik yn in skrift mei oantekens út it argyf fan de tsjerke fan Suwâld in oantekening fan Albertom, dêr‛t hy alles yn byinoar brocht hie oer Berber Sijnes Attama laast weduwe Coenders, en dat wie in hiele list.
Dy hiele list sil ik hjir mar net oanhelje, mar gearfette wienen der oan kosten foar ferpleging en sykte fan Juffer Berber Attama makke 363 caroli gûnen 7 stoeren en 12 peinjes. Oan neikommen rekkens wienen der noch 116 car. g. 5 st. 8 p; de begraffenis koste 48 car.g. en 9 st. sadat der oan onkosten wienen 528 car.g 2 st.  4 p.
Dêr stie oan ynkomsten tsjinoer, wat fan de famylje, in kwart fan it hûs oan it Saailân yn Ljouwert en fan it boelguod fan har neilittenskip meiinoar 224 car.g. 11 st. sadat der oan kosten foar de tsjerke oerbleaunen 303 car.g. 11 st.  4 p.
Dat wie in hiel fermogen yn dy tiid en ik ferûnderstel dat hja dêrfoar, doe‛t hja har sels net mear rêde koe en help nedich hie, op‛e selde manier as Albertsje Martens, har hûs yn Suwâld oan de tsjerke of oan de diakenije skonken hie, op foarwaarde dat de diakenije har fierdere fersoarging regele en betelle. Dat dat hûs der wie blykt wol út de rekkens foar ripperaasje oan it hûs fan Berber Attama.
Dat hja meieigener wie fan‛e Douma‛s pleats en in hûs oan‛t Saailân, en in eigen hûs hie yn Suwâld, lit wol sjen dat hja dat net út earmoed die, mar harsels net mear rêde koe en ferpleging nedich hie.

Ut de rekken blykt dat hûs oan it Saailân de sulversmidswinkel te wêzen fan Dominicus Silversmid. Mooglik dat dy it by har ferstjerren wol kocht hat fan de famylje Attama.
 
Sulvermerk fan Wibe Dominicus
Dominicus, Wibe. Werkzaam te Leeuwarden. Geboren Leeuwarden 1720. Huwelijk te Roordahuizum in 1757 met Tieltje Andeles. Mr. 1744. Activiteiten als zilversmid gestaakt voor 1781. Overleden te Leeuwarden 20 mei 1789.
 Oernaam fan:http://members.home.nl/jan.schipper/merkenfrindex.html

    Yn de oantekens fûn ik noch in mienskiplike administraasje yn Suwâld yn de 19de ieu.
Yn dy administraasje, dy‛t Albertom net alhiel oerskreaun hat, mar allinne dat dat hy fan belang fûn, giet it oer it ûnderhâld fan twa brêgen, in grutten en in lytsen.
    Ik wie hiel nijsgjirrich wêr‛t dy brêgen wienen, want dat stie der nergens by.
Gelokkich stienen der ûnkosten yn foar it skriuwen fan ‛rekwesten‛. It wie dúdlik dat dy oan it gemeentebestjoer rjochte wienen en dat joech de kâns dat dy yn it gemeente argyf wêrom te finen wienen. En dat bliik ek sa te wêzen.
 It gie neffens de "Inventaris Eilers" nr 259 "over het wegnemen van het brugje bij de Hogendijk onder Tietjerk"
Yn eltsgefal ien brêge, mooglik beide, leinen dus yn de Alde suwâldsterdyk.
    Ik naam oan dat de brêgefâlden en de kontribúsje betellers de belanghawwenden by de brêgen wienen, omdat hja dêr gebrûk fan makken om by har hûs of lân te kommen, krekt sa as dat gie by de barten op‛e Rûchfinne, dat wie hjir folle minder maklik fêst te stellen. Fan mar in pear minsken wurdt de namme neamd foar it beteljen fan kontribúsje en dat allinne omdat hja ien of twa jier achter wienen mei beteljen.
     Achternei bliik dat it ûnderhâld fan dy âlde Suwâldsterdyk of Hegedyk foar rekken fan de ynwenners fan Suwâld wie. It hiele doarp betelle der dus oan mei. De oantekens begjinne yn 1810, (dus noch yn de ‛frânske tiid‛) en rinne oan‛t 1861.

    Yn 1810 begûnen Wybren Rinderts Gerritsma "als administreerend Bruggevoogd te Suawoude en Yke Ritskes Bergsma als toeziend voogd aldaar."  Blykber begûnen hja yn july nei in rekkengearkomste dêr‛t de ôfgeande brêgefâlden, de "Weduwe  Sipke Symens Algera en Tseerd Wouters (Hiemstra) volgens akkoord bij de stemming " noch 20 gûne fan oerdroegen, dat wienen doe noch de caroligûnen ferdield yn 20 stoeren en de stoer yn 16 penningen of ‛duiten‛, skreaun as: 1-19-15, ien gûne 19 stoeren en 15 duiten. Dat rekkenjen yn caroligûnen gie noch troch oan‛t 1830, doe waard de skriuwwize foar datselde bedrach ƒ 2,00;(de 15 duiten ôfrûne nei boppe makket de 20 stoeren fol en dan is it twa gûne.)
 De jierlikse kontribúsje wie net foar elk gelyk, en wie ek net alle jierren gelyk, sadat ik oannim dat de oanslach rekken hâlde mei de grutte fan it lân en mei de kosten dy‛t yn de tiid fan de ôfgeande brêgefâlden makke wienen en op de rekkendei fêststeld waarden. Sa gie it by it barteset en de mûne ek.
De ûnkosten gienen oer de reparaasjes oan de brêgen, it is meastal wurklean en materialen, hout (hânsmeide)spikers, izerwurk, ferwe, tarre en fracht.

    Yn maart 1823 wie it brêgedek fuort, mei heechwetter en stoarm der ôfslein? Klaas  Mellema krige 8 stoeren om it wer op te sykjen.
 Yn 1853 en ‛54 waarden der ferskate ‛rekwesten‛ skreaun "over het wegnemen van het brugje" mar yn 1855 wurdt der wer goed ƒ 8,– útjûn foar it opmeitsjen fan it bregje, it bleau dus bestean.
Gelokkich binne de rekwesten, dy‛t master Beerda yn 1854 skreau, noch yn it argyf fan de gemeente en ek de antwurden fan it gemeente bestjoer dêr op.
It blykt te gean oer de de "brug in de Hogedijk" en "in de Suawoudster Oudedijk lopende tussen de Zomerweg en de Warren" en twa kear "de brug in de weg naar Suawoude. De Suwâldsters, fertsjintwurdige troch Douwe Ykes Bergsma en Daniel Bouwes van der Meulen, wolle it bregje opromje en ferfange troch in daam mei in pomp dat is folle minder kostber en folle feiliger foar de "rijtuigen".

Mar it gemeente bestjoer hat de fjildwachter der op útstjoerd om de miening fan de oare belanghawwenden te hearren, en dy woenen der neat fan witte, omdat dat de wetterlossing yn gefaar bringe soe.
Sadwaande koe it gemeentebestjoer it fersyk net tastean en waarden de brêgefâlden der op wiist dat hja dus ferantwurdlik bleaunen foar degelik ûnderhâld fan de brêge en trochstreaming.
Dy fjildwachter sil wol net de suwâldster fjildwachter west ha; Sake Ritskes Bergsma, dy‛t buorke dêr‛t no it leanbedriuw fan van der Meulen sit, en súdlik dêrfan. Yn it kadaster komt hy foar as ‛de veldwachter R.S.Bergsma, hy folge yn 1819 syn broer Yke Ritskes op as brêgefâld oan‛t yn 1823 en ûndertekene ek letter noch ôfrekkeningen.
Noch yn 1858 kaam der foar ƒ30,50 in nij brêgedek, mar der stiet net by foar welke brêge, dus ik tink foar de grutte. In earder brêgedek foar de lytse brêge koste mar ƒ8


Fan ‛59 bin der gjin rekkens, mar yn april ‛60 wurdt de beskoeiing wer opmakke en de leuning fernijd. Op 6 juni 1861 wurde de lêste kosten betelle oan Yke Douwes Bergsma, in kwartsje foar it rûnsizzen fan de ôfrekkengearkomste.
Ut dizze ûnkosten blykt wol dat it om houten brêgen gie, gjin barten, se koenen dus net flapt, draaid of ôflutsen wurde. Dan leinen hja net oer fearten dêr‛t gruttere skûten troch farre koenen, heechstens in pream of in fiskersskou dy‛t der ûndertroch koe.
De ynkomsten blike te bestean út "contributie van ingezetenen van Suawoude" 10 gûne 4 stoeren foar twa jier, ut it ferhieren fan de fiskerij yn de brêge (oan‛t 1822), en it ferhieren fan it gêrs op de ‛hoge dijk‛. Dy namme hegedyk sei my ek neat, mar faaks binne der guon fan de lêzers dy‛t noch witte dat de âlde suwâldsterdyk sa neamd waard.
Yn it gemeente argyf wurdt de wei dêr‛t de brêge yn lei Hogedijk neamd, en dumny Datema neamde de âlde wei fan de Noarderein nei de Simmerdyk ek Hogedijk
 (P. Datema, Suawoude, side 89)
Doe‛t  yn 1830 oergien waard op de nije nederlânske gûne waard de ferhiering fan it gêrs op de hegedyk oerlitten oan notaris Brouwers. Mar dat levere mar sa‛n bytsje op, dat se it yn 1837 wer ûnderhâns dienen.  Yn 1855 barden se foar it ‛rijs‛ ,(biezemriis), fan de hegedyk ƒ0,30. Blykber wienen dêr dus  beamwâllen mei bjirken.

Yn 1851 barden se foar it earst ƒ 5,25 subsydzje fan de gemeente. Yn 1860 noch ris ƒ23,50 en dat wie blykber om de brêgen op te heffen, want op 6 juny 1861 waard de lêste rekkendei hâlden " ten huize van Bouwe Daniëls van der Meulen, hij wordt door allen bedankt en de brugadministratie ontbonden."

 En wer kinne dy brêgen no lein hawwe. It stikje kaart hjir njonken is in stikje fan de kaart fan Eekhof út dyselde tiid. It lit de hegedyk sjen mei namme de oude-weg fan de Simmerdyk oan‛t de Warren, der binne twa plakken dêr‛t hja wetter krúste, by de eastlike hals fan de "Zanding" en  efkes súdliker dêr't de feart om itselde polderke de wei krúste.
( Sjoch de pylken )  Mooglik wienen dat de plakken dêr‛t de brêgen leinen.
Wis is dat lykwols noch net, dat as immen der mear fan wit wol ik dat wol graach hearre.

Minsken binne net altyd foarsichtich genôch en dus giet it faak noch krekt goed, mar soms giet it goed mis, en dan sprekt men fan in ûngelok. Dat wie by âlds al krekt lykas no, al wie it ferkear doe hiel oars as no, ûngelokken kamen doe ek foar en soms ek slimme mei in protte slachtoffers. Fierwei it measte ferfier fan fracht en persoanen gie doe mei beurtskippen. Suwâld sil ek altyd wol ien hân hawwe.

Yn de oantekens sit in beskriuwing fan de ôfhandeling fan in ûngefal op‛e krúswetters ûnder Garyp.
De oanjefte wurdt op tekene troch de sikretaris fan Tytsjersteradiel Jetze van Sminia, mei as getuge Fokke Ypey, as  ‛mederegter‛. Hja makken dêr dit stik fan op:

 "Inventarisatie en beschrijvinge van de losse goederen door Jan Jochems, Pyter Symens, Goijtzen Atzes en Jan Reins veerschippers van Optwijzel en Cootstertille alhier int regthuis gebragt van een vreemdeling genaamd Harmen thuishoorende in de Pekel A.
Hja wienen de 25'ste juny mei ûngefear 60 persoanen op har skip ûnderweis nei Snits. – It sille foar in part ‛hantsjemieren‛ west hawwe, ûnderweis nei de greidhoeke om de boeren dêr te helpen yn de ûngetiid--. Harmen wie troch it omgean fan de fok oerboard slein en ferdronken.
Syn plunjesek wûrdt yn it bywêzen fan de skippers ‛visiteerd‛; de ynhâld bliik te bestean út:
            Twa manlju‛s himden murken mei de letters H.N.
            Twa âlde Turkslinnen broeken. Ien âlde linnen ‛hemd rok‛.
            Ien pear ‛gespikkelde Uitlandsche kouzen‛.
            In koker mei in skearmes.
            In Amsterdamse almanak fan it jier 1787.    
            In pear skuon mei riemen.
            In âlde blikken tabaksdoaze mei wat stopjern, in swarte manlju‛s hoed.
            En in dûbele linnen sek.
Aldus geinventariseerd door ondergeteekenden: en dan folgje de seis hanteekens.

 En dan is der noch in rekken mei oantekens fan de doarpsrjochter fan Burgum, Hinse Wytses.
De doarpsrjochter fan Garyp hat sa lang socht dat se de ferdronkene fûn hienen en him oan lân brocht en mei de wein nei Garyp ferfierd en dêr beklaaid, kiste en begroeven. Dat blykt út de rekken:
            Dorpsregter van Garijp heeft bij de overledene aan geld bevonden 21 cargld.
            De losse goederen, (dat wie dus it guod fan de ynfentaris hjir boppe) wienen by opbod ferkocht en hienen opbrocht 9-9-8 meiinoar dus     30-9-8
            It finen, út it wetter heljen en ferfier fan de Krúswetters nei Garyp     2 - 4-0
            in lekken en in deadshimd                                                                1-12-0
            beklaaien en ôflizzen                                                                        1 - 8-0
            foar de kiste                                                                                    7 - 0-0
            Oan de deagraver foar it begraven                                                   0-16-0
            en foar de oeren, onkosten en reiskosten fan de doarpsrjochter        5 - 0-0
                                                                                                meiinoar     19 - 0-0
Der wie dus noch oer 11-9-8 as neilittenskip foar de widdo of erven.
Ut neat blykt dat de neibesteanden berjocht hân hienen of dat it jild dêr hinne stjoerd of brocht waard. Dat koe ommers net sûnder kosten, en dan wienen dy grif oanjûn. Alles meiinoar wie it yn in goed wike ôfhannele, de datum ûnder de rekken fan Hinse Wytses is 2 july 1787.

Harmen wie dus blykber gjin meander, want dy namen har ark, in seine en harring sels mei. En dat komt yn de ynhâld fan syn plunjesek net foar. Mar ek gjin hannelswaar fan in bakjerinner. It sil dus dochs wol in ûngetider west hawwe.

Men freget jin ôf, mar hat men mei safolle minsken op it skip dan neat dien om de man dy‛t oerboard foel te rêden? Wie der net ien oanboard dy‛t swimme koe?
In protte k:âns fan net, ek skippers koenen doe meastal net swimme.

 En dan wol 60 minsken op sa‛n beurtskip, wie dat net wat te folle? Wy binne sa gelokkich dat der krektlyn in ‛replika‛ fan sa‛n beurtskip yn Earnewâld te wetter litten is, dan kin men wol sjen dat 60 minsken op sa‛n skipke wol in hiele protte is en dat der dan, by it troch de wyn gean en it omgean fan de fok, maklik ien oerboard slaan kin

En it is net mooglik mei in silend skip  samar te stopjen of om te swaaien. As de drinkeling net fuort yn it foarbyfarren oppikt wurdt, duorret it foar ien dy‛t net swimme kin fierstentelang eart it skip wer by him is. Oer feilichheids maatregels as swimfesten, reddingsboeien of sa beskikte men doe noch net. Hoewol út de "oktrooyen en reglementen" foar beurtskippen blykt dat de skippen goed ticht, feilich en oerdekt wêze moasten en dat dat troch de oktrooy jouwers, de stêds en grytenij bestjoeren ek geregeld kontrolearre waard. Oerbeladen wie ek net tastien, as der tefolle fracht oanbean waard of tefolle minsken mei farre woenen, dan moast de beurtskipper foar in reserve skip soargje en de lêst ferdiele. Allinne as dat minder opbrocht as ƒ15 mocht er dat wegerje.

Yn it argyf fan de Leeuwarder Courant kin men in hiele protte rampen en ûngelokken mei beurtskippen fine, de measten op de Sudersee/Isselmar mar ek ferskate op‛e  binnewetters
En sa as men koartlyn lêze koe, giet it ek hjoeddedei by skûtsjesilen wol ris mis, reitsje der minsken te wetter, of komme mei stikkene ribben yn it sikenhûs te lâne. Mar no is der hast altyd wol help by de hân, draacht elk in swimfest, en kinne de measten goed swimme! En dat wie eartiids wol oars.

Ek fan de auto‛s ha ik gjin foto‛s fine kind, wol B-nûmers. En mooglik in foto fan de bus. It stiet my wol foar dat it sa‛n soarte bus wie,  In Spyker C 2

De ‛earste stien‛ is net sa goed mear te lêzen, mar der is noch wol út op te meitsjen dat er lein is yn 1890 troch syn skoanâlden Tryntsje Daniëls van der Meulen en Jan Petrus Bosma. 

          Hjir op'e foto yn 1900 of 1901 mei trije fan harren
            pake en beppe-sizzers  Antsje Veeninga, en de
             twilling Hinke en Petrus van der Meulen

Omdat der yn dy tiid noch net in boufergunning fereaske wie, dat kaam earst yn 1903, witte we net folle fan de bouwurken dy‛t hy yn dy earste jierren boude, der sil grif boud wêze, allinne witte we net wat en troch wa.