UT DE OANTEKENS FAN MYN ALDOMKE

YNHALD:




IN WURD FOAROF


Ik ha de redaksje fan Meiinoar (De doarpskrante fan Suwld) frege oft ik wat skriuwe mocht oer de ynhld fan it Veeninga argyf, dat binne de oantekens fan myn ldomke Albert Arjens Veeninga, timmerman, oannimmer, mnemakker te Suwld, fan 1889 oant 1926, berne yn Ljouwert 18 des, 1863 en stoarn yn Suwld 8 sept 1944 en drnei fan syn soan, de arsitekt en oannimmer Arjen Veeninga
 Hjir op ‛e foto Albert Veeninga  mei syn frou Wytske Bosma en de bern Nynke, Anne en Arjen. Hja wennen doe yn it hs dat Hshlding fan Albertom en Wikemuoino nmere is as Tsjerkebuorren  22 .Timmerwinkel Dat wie yn 1890 boud troch syn skoanheit Jan Petrus Bosma (as rinteniershs?)  en yn 1893 kocht troch Albert en Wytske, dy't der in timmerwinkel fan makken, hja wennen dr oan't 1926, doe namen Arjen en Trijntsje it oer.
Albert en Wytske wennen doe by har  skoansoan Warrens Kamminga en har dochter Nynke yn oan'e oare kant fan de skipfeart, no nmer 20. Nr 20

Us beppe, Sijke Bosma, in suster fan Wytske, hie in grutte bewndering foar him omdat hy in protte oan ndersyk fan de skiednis fan Suwld die en doe al dwaande wie mei wat no tige populair is "genealogie". Doe‛t ik in jonkje wie seach ik him faak fytsen, as hy nei Ljouwert gie nei de ‛Knselerij‛, dr‛t doe noch de Provinsjale bybleteek yn wie, foar syn histoarysk ndersyk.

 Ik wie der altyd nijsgjirrich nei wat drfan op ‛e hispel kaam wie, en omt ik fan‛t simmer
 tiid hie bin ik der efkes yndkt. Alles is lang net geskikt foar publikaasje en guon is wol
 wat achterhelle, mar der bliuwe gench spikers oer om in histoarysk ferhaal oan op te hingjen.
Guon dingen binne letter ek al brkt troch  dmny P. Datema yn syn skiednis fan Suwld : "Suawoude bijgenaamd Kanan" Laverman Drachten 1971.
 

Een oude historie gezet in het raam van zijn tijd

Dit earste is in stikje Suwaldster skoalleskiednis, dat net alhiel oerienstimt mei it boekje ‛Suawoude‛ fan P. Datema siden 165/66.  Albertom lit dit wat romantisearre ferhaal yn 1730 begjinne, mar neffens ds. Datema kaam Klaas Bouwes net fan fierrens, mar wie hy in soan fan master Bouwe Bouwes, skoalmaster yn Suwld fan 1688 - 1721. Klaas wie dus hikke en tein yn Suwld  en sil syn buorfamke Marijke Wierds faaks fan jongsf kent ha. Hy naam  it wurk fan syn heit al oer yn 1722.
It is wol mooglik dat yn 1730 doe‛t hy trouwe soe syn salaris yn oerlis mei de grytman ferhege is.

Dit is een feestlike bydrage oan it feest fan it 25-jierrich bestean fan de Kristlike Skoalle yn Suwld. Albertom begjint yn it hollnsk en giet dan oer yn it frysk, yn dy tiid, 1924, waard der noch net safolle frysk skreaun grif net yn in otterdoks doarp as Suwld en dr wie dus wol wat moed foar nedich, hy moat dus in tige frysksinnich man west hawwe. Syn stavering is folslein eigen mar snder mear begryplik, al sil it foar in protte hjoeddeiske minsken faaks wat swierrigens jaan. Drom set ik alles mar yn ‛modern‛ frysk.

 

In ld ferhaal sjoen yn it ramt fan syn tiid

 

Omt der yn in feestjn sa as wy hjoed hawwe meie, om it 25jierrich bestean fan s skoalle te fieren, dr‛t master Bouma dy 25 jier ek as haad oan ferbn wie, ferskate sprekkers optrede om dit op in noflike wize feestlik te betinken, wol ek ik master Bouma fan herte lokwinskje mei it heuglike feit dat de Heare him dizze 25 jierren yn it libben sparre hat, en omt ik der fan oertsjge bin dat hy mei nocht en iver it Kristlik nderwiis hjirre dizze 25 jier tsjinne hat en dat de fruchten drfan net tbleaun binne en ek fierder net tbliuwe sille, is it myn hertlike winsk dat de Heare him ek fierders ta in rike seine foar it Kristlik nderwiis yn Suwld sette mei. Ik soe hjir noch hiel wat lofprizings oan tafoegje kinne, mar omdat ik net de earste en foaral ek net de bste sprekker bin, swij ik dr mar oer, master Bouma hldt dr ek net sa fan. En no is ek wat ik jimme fan‛e jn fertelle woe my net foar de fuotten weimeand.

 

         It wie yn de simmer fan 1730 dat Suwld in nije skoalmaster hawwe moast. No wie dat net sa slim as men mar foar de winter ien hie, simmers hie men gjin master nedich. In oprop yn de kranten dat wie der noch net by, want dy wienen hjir doe noch net. Doch waard it wol yn in wide krite bekend, en doe‛t de hjerst kaam hienen de 19 boeren fan Suwld foaral net te min en ek wol in romme kar, om dr de bste t te kiezen en ien mei de namme Klaas wie de lokkige dy‛t keazen waard.

Klaas hie ommers alle goede eigenskippen dy‛t easke waarden, hy wie fan de reformearde tsjerke, it Heiteln tige tagedien, koe ek wol wat lze en skriuwe en de Psalmen fan David tige moai sjonge, wat woe men noch mear.

It salaris waard yn oerliz mei de grytman fststeld op 60 gne it jier, plus seisdeheal stoer foar elk bern yn it fearnsjier, fan dy alden dy‛t it betelje koenen en de bern nei skoalle stjoerden. Ta masterswente krige hy it achterhs fan de pastorije fan dmny Duursma hjirre.

Klaas wie mei dat alles wol op‛tskik, 1 oktober moast er begjinne en fjirtsjindagen fan te foaren wie er al yn syn wente, om alles earst wat op te knappen en ree te meitsjen.

Klaas hie ek noch rjocht op de heale tn fan dmny Duursma, dat wie it skipfeartln, tusken de skipfeart en de reed fan de pastorije pleats (dr‛t Jentsje de Vries no- 1924- wennet) dr‛t de skipfeart doe noch oan ta rn.

         Dmny hie oan Klaas in flinke help krige foar de tn, Klaas naam it wurk dat der noch te dwaan wie foar syn rekken, mar dan mocht hy meidiele yn de fruchten dy‛t dmny ferboud hie. En wylst dmny deis op hsbesyk wie, wie Klaas drok dwaande yn ‛e tn. En middeis soarge Juffer Sjoeke, de frou fan‛e dmny, dat Klaas in miel iten krige, want hy hie noch net in wiif.

Mar wa is dat dochs dy‛t dr alle dagen wol in pear kear by de skipfeart komt om wat t te spielen, fan‛e moarn ek al wer, tinkt Klaas. Dat moast ik fan‛e middei de juffer mar ris freegje tocht Klaas. No dy wist it wol! En juffer Sjoeke dr wie hy al aardich mei ths!

En doe‛t de juffer him syn middeis iten wer brocht, weage hy it om har dr nei te freegjen.

Wol sei se, dat is Marijke, de dochter fan Wierd en Wytske, mear frege Klaas mar net, want Wierd Bouwes dat wie ien fan de grutte boeren, dat wist hy noch wol fan syn sollisitaasje, en hy wist it grutte stnsferskil tusken in boer en in skoalmaster.

         Mar op in dei dat Klaas al in pear wiken skoalle hlden hie, en de moarns yn ‛e tn wie, kaam Marijke ek wer by de feart. ‛Moarn master‛rp Marijke ‛wat ha we hjoed in moaie dei net?‛ ‛Moarn Marijke, sei Klaas, ja it is hjoed kostlik moai.‛ Klaas wist net rjocht wat hy der fan tinke moast, master sei se, woe se him soms de gek oan stekke, mar dat woe er eins ek net leauwe en mear waard der doe ek net sein, mar de jns doe‛t er yn syn keamerke siet kaam Marijke him wol wer yn it sin.

         De oare deis doe‛t Klaas in koal foar de juffer t‛e tn helje moast, kaam Marijke wer even by de feart om in dweil t te spielen.

Doe sei Klaas: ‛Krije jimme hjoed ek koal yn ‛e pot Marijke?‛

‛Nee, sei Marijke, de bargen hawwe s koal opfretten.‛

‛Da‛s minder moai‛ sei Klaas, en elk gong wer syn eigen wei.

         De oare deis, it wie al op ‛e jn, wie Klaas noch wat mei de wl by de skipfeart oan it opsnoeien, Marijke hie him der wol wer sjoen en makke in boadskipke by de feart om even mei him te praten.

Sil master de wl wat opsnoeie‛sei se.

‛Ja, ik mei it graach wat knap lije,‛ sei Klaas, ‛Sa‛n feart sa ticht by hs is wol in gemak foar jimme‛ lit er dr op folgje. ‛Ja‛seit Marijke, ‛dy moatte we alle dagen wolris brke.

         Doe‛t Klaas dy jn wer allinne yn syn keamerke siet tocht er: ‛Dy Marijke liket my dochs wol in aardich famke ta, en ek neat net grutsk,‛ mear doarst hy dr ek al net fan te tinken.

En wat tocht Marijke: ‛Dy nije master is dochs mar in knappe feint en ek wol in aardige jonge.‛

Hoe‛t it ek wie, hja wisten it beide net, mar Klaas mocht graag op it skipfeartln wze en Marijke woe dan wol graag nei de skipfeart om te spielen, en dan tochten beide wolris: ‛Koe ik noch mar tichter by dy komme.‛ Mar dan wie altyd de skipfeart der tusken.

         De oare moarns doe‛t Klaas in roggenbrea fan 10 pn fan de Hurdegarypster grutterswein krige en dr it earste stik fsnie, tocht er: ‛It wie eins better sa‛n brea tegearre op te iten as dat ik dr allinne oer gear moat‛ en sa mimere hy wol mear wat yn him sels, mar hy prate der ek wol fertroulik mei de juffer oer, dat wie, tocht Klaas, ek in hiel aardich minske, dat wie ommers ek ien t de geringe stn. Dmny hie har ommers hjir ek fn doe‛t er hjir as kandidaat kaam wie. En sadwaande wist de juffer ek wol dat Klaas oars wol wat bestek op Marijke hie.

En sokke froulju dy‛t al in jiermannich troud west ha, binne noch slimmer as de feinten en fammen. De jns nei skoaltiid sei juffer tsjin Klaas: ‛Master, jo moatte jn even mei in koal nei Wierd Bouwes‛

‛O heden‛ tocht Klaas ‛dat wurdt wat.‛ Oer dei koenen de bern fan dmny‛s wol even in boadskip dwaan, mar jns net, dat wist Klaas wol.   

         No, de jns, al ryklik skimerjn, striek Klaas him wat op, gie nei de juffer en sei: ‛No juffer, ik soe de koal noch even fuort bringe, ik sjoch der wol wat tsjin oan, mar ik sil wol gau even hin en wer, mei ik him wol ta de doar yn sette en dan wer fuortgean?‛ ‛Ja, ik sil earst ek noch wol roppe: ‛In koal fan dumny‛s.‛

‛Harkris even master, jo sizze: ‛De groetnis fan Sjoeke,‛ want sa neame Wierd en Wytske my altyd, ‛en hjir wie in koal.‛

No wit ik it wol sei Klaas, ik siz: ‛De groetnis fan juffer en hjir wie in koal.‛

         En Klaas op sjou, mar doe‛t er syn boadskip sein hie sei Wytske: ‛No master, mar even yn ‛e hs, Wierd is noch yn‛t bthus, mar hat aanst gau dien, en dan prate we noch wat, en Wytske joech master in stoel, en rp oan Marijke, dat dy de master even in kalkenpiip krije moast, Marijke hie wol fernaam dat master by harres siet en sei tsjin har broer Bouwe: ‛Krij do master even in piip.‛ Wylst striik Marijke har wat op, hja wie earst ek noch wat skruten om yn ‛e hs te kommen, mar it duorre net lang of se sieten allegear om de tafel yn de foarkeamer.

En Wierd en master hienen al gau in petear oer de stimming, dat dat allegear fuort yn ienkear eins mar flot fan steapel rn wie. ‛Ik sei al,‛ sei Wierd, ‛dat is de man dy‛t we ha moatte en dat hie ik ek net iens missjoen, dat blykt wol oan de tslach fan de stimming.‛

         Master en Wierd koenen it dy jne wol aardich pratende hlde. Wierd moast no en dan wol even sizze: ‛Lit dy spinwielen no ris even stean, want men kin sa net meiinoar prate.‛

‛Hoe lang is master hjir no?‛

‛Sn wike‛ sei master.

‛En mei master hjir wat wze?‛

‛Ja, hiel graach.‛

‛Kom, dr bin‛k bliid om.‛ sei Wierd.

‛Ja, ik ek‛ sei Wytske.

 ‛Kin master ek aardich mei Sjoeke oer de wei?‛

‛Ja, hiel skoan boer,‛ sei master

‛Ja, dat wol‛k ek wol leauwe,‛ sei Wierd, ‛dat hat altyd in bst minske west, sy hat it no ek noch al wat drokker krige yn ‛e pasterije no der in master yn kaam is snder wiif.‛

‛Ja dat is ek sa, boer,‛sei Klaas.

‛Foar in wike of wat kin dat wol, mar op ‛en duer net master,‛ sei Wierd.

‛Nee, dat is ek sa, boer,‛sei Klaas, en it swit briek him hast t.

‛Of hat master soms al hast ien ree?‛

‛Nee boer ek net.‛

‛No ik soe myn bst mar ris dwaan.‛

‛Ja boer, dat sil ik ek, mar ik moat no ek noadich wer fuort, it wurdt al wer letter,‛ sei Klaas, ‛dat ik siz jimme allegearre mar goejn‛ en Klaas der t.

‛Kin master it wol sjen?‛sei Wierd, ‛Marij, bring do him mar even oan ‛e posterije ta!‛

Klaas en Marije hienen it nei it lste petear yn ‛e hs beide waarm krige, en wat wie se bliid dat se Klaas nei hs bringe moast, want no wie de skipfeart net mear tuskenbeiden.

Doe‛t se der t wienen sei Wierd tsjin Wytske: ‛Ik tochte, ik sil dy nije master mar ris goed fiele litte dat er no ek mar gau sjen moat om in wiif, want Sjoeke kriget op 'en doer har nocht der fan om master altyd iten en drinken te bringen.‛ Wierd wie tige op‛tskik dat er it dy nije master sa moai sein hie.

Marije kaam wer ths en gie fuort nei it tsjustere gonkje om har t te klaaien en gau op bd, want Marij woe jn leafst net folle mear mei heit en mem prate.

Wytske sei noch al: ‛Dat duorre noch al wat, wie it sa tsjuster?‛

‛Ja, master wie samar ferdwaald as ik him net ths brocht hie.‛ ‛Nacht mem,‛ sei Marij.

Klaas koe dy jn mar net yn ‛e sliep komme, hy tocht der oer nei wat boer Wierd mei him bepraat hie.

Marij koe likemin yn ‛e sliep komme, sy wie bliid dat se even allinne mei Klaas west hie, mar se wie ek bang dat Klaas it yn fertrouwen oan Sjoeke fertelle soe, en Sjoeke wer oan dumny en dmny wer oan har heit, en dan wie‛t net sa wakker.

No, freonen ik skei der mei t, oars seinen jimme: ‛Hy hat s in frijers ferhaaltsje ferteld!‛ En dat wol‛k net fan jimme hearre.

No sil‛k jim dit allinne noch al even sizze, dat se mekoar noch al krige hawwe, mar Sjoeke krige de measte skuld der fan, want dat fernamen Wierd en Wytske wol, dat dy der alles fan f wist, en dy moast sa wiis west ha dat se tsjin Klaas sein hie: ‛Jonge, doe meist hjir yn Suwld net oan in boeredochter komme. Mar dmny naam it foar syn frou op en hat de gemoederen wer wat ta bedaren brocht.

En dy‛t de 22e april 1731 hjir yn de tsjerke wienen hawwe heart dat dmny Durandus Duursma de moarns fkundige:
De eerste huwelijks afkondiging van Klaas Bouwes en Marijke Wierds, beiden van Suawoude.
En de folgjende snein yn Tytsjerk en de tredde wer yn Suwld, dat wie de 6e maaie en dy sneintemiddei is harren houlik hjir tsjerklik ynsegene.

En dat houlik bleau ek net snder bern, tusken 3 juni 1732 en 2 maart 1751 krigen se 4 soannen en 5 dochters. De tredde dochter waard earst nei de mem fan Marijke neamd en de twadde soan wie in Wierd, drt kin men wol opmeitsje dat yn de earste jierren de ferhlding noch net sa goed wie. No wit ik net folle fan dy neiteam, mar wol wat en dan binne dr fan‛e jn ek noch wol guon fan yn s fermidden.

Taljochting:

It ferhaal liket wat fantasearre, de nammen binne histoarysk, mar de feiten lykje net alhiel te klopjen. Yn 1738 en 1748 wie Wierd Bouwes hierder fan de pleats fan 140 pm, noard fan de pastorij, eigendom fan de bijsitter Foeke Hayes fan Burgum, mar wr‛t it hs stie wit ik net, dmny Datema tocht fan achter de lde kristlike skoalle. Mar Albertom hat faaks tocht dat it tjinoer D. van der Meulen stie, en dat de skipfeart dr doe noch tusken de pleats en de pastorije rn. Op‛e kaart fan Schotanus/Halma, fan 1700 stiet dr wol in hs, mar hldt de feart achter de pastorij op. It soe oars wol begryplik wze dat se by it ferfarren fan de tsjerke in 100 jier earder in feart groeven hienen oan it tsjerkhf ta, sadat se it materiaal fuort teplak losse koenen, as immen fan de lzers dr mear fan wit wol ik it wol graach hearre.

Mear oer master Klaas Bouwes dy‛t 69 jier skoalmaster yn Suwld west hat, fan 1722 oant 1791, fine jo yn P. Datema ‛Suawoude‛ siden 166,167.

Marijke wie de dochter fan Wierd Bouwes en Wytske Harrits berne op 22 nov. doopt op 3 des. 1710 yn Suwld as Marike neffens it doopregister. Sy hie dus altyd yn Suwld wenne. Klaas Bouwes moat ek yn Suwld berne wze om 1705 hinne, mar ik koe him yn it doopboek net fine!


 
DE FEESYKTE YN SUWLD YN DE 18e IEU


Dit is in wat minder romantysk ferhaal, mar it hldt wol ferbn mei it oare.
Wat my opfoel by it neisykjen wer‛t Wierd Bouwes wenne hie, foel my op dat de man yn 1749 mar 2 kij hlde op in pleats fan 140 pnsmiet. Dat wie fansels mar sa‛n bytsje dat der moast wol wat oan‛e hn wze.
Ik wie it yn Albertom syn oantekens ek alris tsjinkaam, dy hie him der blykber ek al oer fernuvere, mar hy joech gjin ferklearring. En jo kinne it ek fine by Datema, bylage E, side213.

Nei‛t yn 1648 de tachtichjierrige oarloch ophlden wie, liken der gouden tiiden te kommen, men neamt dat no noch ‛de Gouden Ieu‛ mar sa bleau it net en it duorre ek lang net in ieu. Yn 1672 barste der in oarloch los mei Ingeln, Frankryk en de bisdommen Munster en Keulen, dy‛t de Republyk hast ta in bankroet brocht en de lannen op hege lsten kaam te stean.  Yn it begjin fan de 18e ieu gie it stadich wer wat better, mar yn‛e winter fan 1713-14 kaam de feesykte, dy‛t men letter feepest neamde en dy‛t al in skoft yn Europa omware, ek yn Frysln.

It wie net sa dat de sykte tasloech en dan wr ophlde, mar it ware mar om yn it ln, dan hjirris dan derris guon gie it foarby oaren waarden as hja wer nij fee oankocht hienen fuort wer troffen en guon wol trije kear.
Dan like de sykte alhiel fuort te wzen, waarden der tankstnen hlden en feesten fierd, en dan nei in jier twa- trije kaam it dochs wer.
Der wienen trije weagen dat it der slim oanwei gie. Fan 1713-1719, fan 1744-1767 en fan 1768-1786.
Yn 1748 wie it folk troch earmoed en ellinde yn opstn kaam tsjin de hege lsten en de misstanden yn it reginte bestjoer. Ien fan de maatregels dy‛t ferbettering bringe moasten wie it fskaffen fan it tbesteegjen fan de belstingen oan in soarte fan ‛tolgearders‛ de ‛cherchers‛ en dat op te dragen oan de doarpsrjochters en in ntfanger. Amtners dus dy‛t it neist harren oare wurk dienen.
En de oantekens drfan, de jierlikse ‛Specie Cohieren‛ jouwe in ddlik ynsjoch hoe it der yn de grietenij mei de feebesetting foarstie.
It gie oer fiif soarte lsten;
    Skoarstienjild, trije en in heale gne de skoarstien.
    Haadjild, trije gne foar elke folwoeksene. Minder begoedigen, arbeiders en ruinearde boeren joegen de helte en wienen dus ‛heale haden‛.
    Kij wienen belste mei 14 stoeren, rierren mei 7 stoeren.
    It besiedde bouln, (it braaklizzende wie dus frij) die 3,5 stoer it pnsmiet.    
    In hynder die ek 14 stoeren.
Hoe slim it yn Suwld yn 1714 - 1717 west hie wit ik net, mar doe‛t yn jannewaris 1749 foar it earst de belsting gegevens opnaam waarden, stie it der yn de hiele grietenij net sa bst foar en yn Suwld ek net.
In grafykje lit dat better sjen as in protte sifers.

Yn jannewaris 1749 wie it feebeslach, kij en rierren byinoar opteld, mear as de helte minder as gewoan, it gewoane beslach rekkene op tusken de 250 en 300 bisten sille der yn 1748 dus in 150 bisten deagien wze.  De deade bisten moasten mei kalk bedutsen bedobbe wurde, hja mochten net slachte wurde, guon dienen it wol en der like harren neat fan te oerkommen.
De boeren besochten it mei bou om dochs wat oanslach en ynkommen te hawwen en faaks ha se drneist skiep hlden, dy wienen net fetber foar de sykte, mar dy wienen ek net belste dus dr bin gjin sifers fan. As it oantal kij wr tanimt sjocht men dus de bou wer krimpen, al giet it net lykop, want foar bou wie dong nedich en snder fee hie men dr fierstentemin fan.

Yn 1763 wie de stn wer hast gewoan, mar yn de winter 1769 - 70 sloech de sykte wer ta en stoar wer hast de helte fan it fee, it duorre tsien jier foar‛t it wer op it gewoane tal wie en doe kaam it yn 1780 nochris, al gie it doe gelokkich net sa ml as yn ‛48 en yn ‛70 en de boeren hienen leard dat bouln ek winst jaan koe mei minder risiko‛s as fee en bouden nije fruchten lykas jirpels en skerij neist rogge en boekweit. En der waard ek nochal wat klynln fergroeven om turf te meitsjen.  Grafyk


De grafyk hjir neist lit it tanimmen fan de konsumpsje fan jirpels sjen sa as dat yn de 18e* ieu yn Flaanderen gie.
dr sloech de feesykte ek slim ta.
 Ut:   Boter en kaas in de Kasselrij Veurne (16de-begin 19de eeuw) (Laurent Hoornaert) Hoofdstuk 7: Handel en verbruik van zuivel

 

It sprekt fansels dat soks op de wolfeart en it wolwzen fan de minsken in grutte ynfloed hie. Guon grutte boeren hienen gjin 600 gne mear - doe blykber de earmoede grins - en telden as healehaden nder oaren ek Mr Klaas Bouwes en syn broer Johannes yn ‛48, en ek in grut boer as syn skoanheit Wierd Bouwes yn 1758 en sels dmny Veenstra yn 1766.
Guon fersegelen in keamer en lieten de skoarstien tichtmitselje om belsting t te sparjen. Mei mar 1 ko wienen hja gjin grutfaam mear nedich, en twa feinten waard ek in lkse. Der moat grutte earmoed west ha, en dochs wienen der yn it djipst fan de krisis mar 2 ‛gealimenteerden‛ yn in diaconij keamer.

Mar doe‛t yn 1795 it revolusjonre bestjoer oan‛e macht kaam en de lsten wat ferlichte waarden, wienen der yn Suwld 12 hshldings dy‛t alhiel of foar in part  frijsteld waarden,(de knik yn‛e brune line yn 1793 komt troch dat de "bataafske"bestjoerders in part fan de ‛heale haden‛ frijstelde fan de lsten). Mar de revolsje brocht ek fuort noch gjin wolfeart en de sykte ware noch altyd om. Yn de gritenij wie it dan ek neat better as yn Suwld
It ferrin fan de kohier oanjeften yn Tytsjerksteradiel
fan 1748 - 1796.

 Yn binnen en btenln waard socht om middels om de sykte te foarkommen, te bestriden en de slachtoffers te helpen.
Ferfier, en foaral ynfier fan fee waard strang ferbean. Bedriuwen dy't besmet wienen moasten in swart krs op'e hikke sette. Hja mochten sutelders en omswalkjend folk gjin nderdak jaan, en as dat by ngelok al bard wie, moast it strie dr't hja yn slept hienen ferbaarnd wurde.
Gelearden P. Camper yn Frjentsjer en W. Munnik yn Grins sochten om brkbere medisinen,  en omdat bisten dy't de sykte hn hienen it net wr krigen, wienen der guon dy't proeven dienen mei ynintsjen. Yn Frysln weage dmny Eelke Alta syn eigen kij oan sa'n proef, mar hja stoaren allegear! Slim, mar  Alta hie wat leard, de bisten wienen al besmet foar't hy se yninte, hy wie te let.
Geart Reinders fan Bedum hie mear sukses. Hy ferspile twaris syn beslach, mar ntdiek dat it jongfee as it op'e tiid yninte wie de sykte wol krige, mar maklik oerlibbe. De gelearden lokwinsken him, en yn Holln levere it him in gouden en in sulveren medalje op en 65 gouden dukaten om fierder te gean mei syn proeven.
Ek al doarste noch lang elk en ien syn fee net yn te intsjen, yn  Grinsln en Frysln skilde it yn tsjien jier wol mear as twa miljoen gne troch dat der minder fee stoar!
En it Bataafske bestjoer stelde in fns yn, om bedriuwen dy't romme wurde moasten, te mjitte te kommen.


IT GEFAL JACOB HARMENS

Wy bliuwe noch efkes yn de 18e ieu, en de gefolgen fan de feesykte.
Ut‛e handelingen fan de tsjerkerie hie Albertom, oantekens makke oer it gefal fan Jacob Harmens in mooglik slachtoffer fan de feesykte.

Handelingen van de kerkeraad 24 apr. 1763.
J. Harmens op de V.G. wordt onderhouden over het verlaten van vrou en kind, met medenemen van zijn kleederen, haar laten zitten zonder gelt eten en schip.
Zonder kleeren kon hij niet reizen hij hat een overtollig hemd megenomen hij had het met de booze kop gedaan vertrokken hij was ook weder gekomen, vragende op een zeer onbeschofte wijze, of zijn daad wel erger was als die van zuke menschen ja zelfs predikanten die haar vrouwen schopten sloegen en bij het haar trokken, tonende zoo in plaats van boetvaardig zeer kwaadaardig en verlaten te zijn.
Art. 3: Ten slotte is hij gevraag of hij niet op de zelfde tijd met zijn gewezen meid vertrokken was naar Amsterdam, zoo heeft hij dat stuk niet bekend maar gezegd hij had ze na Leeuwarden gebragt wijders gevraagd of hij niet in een veepraam met haar naar Amsterdam gevaren was? Antwoorde hij zoo zulks geschied was hij haar dat niet konde beletten, wijders dat hij niet Paapsch was en voor de kerkeraad niet dagte te bigten.
Art. 4 Sensure van Jacob Harmens (op de kant)
De kerkeraad hem doende buiten staan en de zaak overwegende heeft besloten J.H. voor gesensureerd te houden door hem te weeren van de tafel des Heeren ter tijd dan dat hij berou bewijze en betone met woorden en daden is aan hem bekend gemaakt.
Andries oudl. S.R. Veenstra pr. Wouter Wijbes oudl. Eelke Dirks diaken.

Den 27 Maij 1764, Dom. S.R.V. komende van de predik stoel heeft de kerkeraad die volledig teegenwoordig was of in den zaak van Jacob Harmens nu iets naders moeste gedaan worden dan boven gemelde sensuur als zijnde het nu een bekende zaak dat hij zijn egte vrou en twee kinders verlaten en na alle oogenschijn met zijn gewezen meid was doorgegaan, de zaak voor de kerkeraad te zwaar zijnde heeft Ds. Veenstra gelascht om zulks de Classis Leeuwarden voor te dragen en haar om een advies te vragen. Het advies der Classis was met afsnijding te wachten tot eerst de polieti er zich mee bemoeit.

Handelingen van de Eerwaarde Kerkeraad van Suawoude en Tietjerk gehouden in de kerk van Suawoude den 8 nov. 1767.  Nadat de vergadering door de gebeden was ingezegent, raporteerde Ds Veenstra dat Jacobus Harmens gesensureerd lidmaat in de huisbezoeking voor hem en de ouderling Leijkele Ritskes beleden had dat hij rechtvaardig gesensureerd was, dat zijn bedreven zonden hem hartelijk leed waren en dat hij die menigmaal met tranen voor God beleden had en verzoening over dezelfde zogt in het bloed van Christus zijn de begeerig van zijn sensuur ontslagen te worden en weder tot het gebruik van het avondmaal toegelaten te worden. Op zondag van af de predikstoel den gemeente bekent te maaken en hem weer toegang te verlenen.

Dizze Jakob Harmens wie in soan fan Harmen Jans dy‛t wenne op Tytsjerk nr. 12 neffens de specie cohieren.Fl. nr.30a, tsjin de Lune en de Haringsleat oan.
Jakob begn sels yn 1753 te buorkjen op nr. 23, Fl.nrs 29&30; meiinoar 69 pnsmiet pastorijeln, dat lei tusken de Haringsleat en de Feart en  hast  tsjin de lde Lune oan.

Oer de Haringsleat, binnen de swarte line de pastorijepleats fan Tytsjerk.

Hy wie krekt t tsjinst kaam,18 jier ld en troud. Hy begn mei 4 bisten, 2 jier letter hie er 11, mar it jier drop mar 5 mear. Yn 1757 4 en in hynder. It gie Jacob net sa wakker, blykber stoaren der hieltyd wer kij, want hy kaam net fierder as 2 of 3 kij en 1 of 2 rierren, in hynder en in stikje bou. Yn 1761 krigen se in lytse poppe, Rinske, en yn novimber liet er him dope en die er belidenis om ek it lyts famke dope te litten.
 Fan syn lden en syn frou kin ik net fine dat se lid fan in tsjerke wienen, ek net wannear en wer‛t se troud binne. Mooglik wienen se roomsk of menist.
Yn 1762 stjoar syn heit Harmen Jans, en blykber hie dy wat neilitten want doe hienen se in faam, 4 kij, 4 rierren, 1 pm bou en in hynder.
Mar yn 1763 wie de faam al wer fuort en de bou en it hynder ek. En yn 1764 wienen se sels ek  "Vertrokken zonder te weten werwaarts"
Blykber hat er it as skipper besocht. Want yn‛e handelingen fan‛e tsjerkeried fan april 1763 giet it oer Jakob Harmens op de V.G. en wurdt him ferwiten dat hy syn frou en bern achterlitten hat snder jild , iten en skip, en dat hy mei syn faam op in feepream nei Amsterdam gien wie, dat hy dat net tajaan wol is te begripen, tfier fan fee wie yn dy tiid strang ferbearn en yn Holln de ynfier ek. It wie dus sa goed as nmooglik, en as it barde wie it slkjen en tige riskant.
Wie hy der wier yn 1763 mei de faam fan troch gien? Foar de tsjerkeried ntkende hy dat en yn April wie er al wer wrom. En 2 oktober ‛63 lit hy syn twadde dochter Tryntsje dope, syn frou en alden wienen gjin lid, dus dat moat hy sels wol dien hawwe en yn it doopboek is neat bysnders oantekene.
De classis ferwiisde nei de plysje. Mar ek dat hat blykber neat oplevere.
It liket ek wol dat dmny der folle swierder oan tilde as de tsjerkerie en de classis; fielde er him misledige, wie hy sa wreed oer syn frou?
Earst yn novimber ‛67 doet se wer yn in hs yn Tytsjerk wennen waard it skeel mei de tsjerkerie bylein en de sensuer opheven.

Yn 1768 wennen se by Oene Sybes yn op nr. 33 yn 1769 op nr. 36 mei 1 ko, yn 1770 op nr 47. Yn 1777 op nr 26 in fbaarnd hs dat krekt wr opboud wie, yn ‛78 op nr 59, in nij hs boud op in kld stee (dus net op in besteand hiem) sa‛n hs wie tsien jier frij fan skoarstienjild, en dr rsten ek gjin florenen op, dus dat fynt men yn de cohieren net wer, dr wennen se oan‛t 1804, doe ferhuzen ze nei nr. 55. Yn 1818 wenne syn widdo dr noch, mar dat wie syn twadde frou. Wat hy nei 1763 by de ein hie stiet net yn de cohieren, faaks is er skipper bleaun, mar hy sil wol gewoan arbeider west ha, it faak ferhzjen wiist dr op. Oan fee weage hy him blykber net wer, mear as 1 ko foar de molke en soms in rier der by hat hy letter nea.

Yn 1811 by it oannimmen fan famyljenammen naam hy de namme Hoekstra oan.
Syn dochter Rinske 50 jier ld wenne doe yn Ingelum, en Tryntsje, 48 jier ld wenne yn Lekkum. Under de oanjefte stiet: Is door de president en de secretaris onderteekend vermits de comparant verklaarde niet te kunnen schrijven.
Hy stoar 17 0kt. 1815 yn Ryptsjerk, 83 jier ald. Syn twadde frou wie in Tryntsje Bouwes, in dochter fan Bouwe Wierds, en dan sitte we wer yn de famylje fan Klaas en Marijke dr‛t we mei begn binne, de wrld is mar lyts.

DE ADMINISTRAASJE FAN IT SET MEI BARTEN OP'E RUCHFINNE

Nei dat der al earder klage wie oer de tastn fan it paad fan de Lytse Geast nei Suwld, kamen der echte problemen nei dat yn‛e hjerst fan 1859 it Nijdjip tslatten wie, en drby wie it barteset en de draai drby opromme en de widdo Bergsma, dr‛t reed en paad oer it ln rn, wie net fan plan om it op har kosten wr op te knappen. In tal ynwenners fan Suwld en de Lytsegeast tsjinnen in fersyk yn by it gemeente bestjoer, dat hie ommers it Nijdjip slatte litten, om in oplossing. Hja wiisden der drby op dat Ietsje Bergsma it ln kocht hie belste mei paad en reed en nderhld fan de draai. It wie ommers noch foardat de nije wei nei Tytsjerk oanlein waard, en snder it fuotpaad moast men hast by  Hurdegaryp om, om yn Tytsjerk te kommen. Dat wie wol in oere om as men fan Lytsegeast nei Suwld nei tsjerke moast, of t Suwld nei  Ljouwert nei de merk. 
Of it gemeente bestjoer wat meiholpen hat wit ik net, mar yn 1861 wie der wer in barteset.  Sa‛n barteset bestie t oan beide wallen in stalt fan ierde fersterke mei hout en dr tusken in houten ‛brge‛, snder leuning, dy‛t meastal bestie t 2 of 3 barten fan sawat in meter breed, op‛e einen sieten ringen dr‛t men se oan optille en der flke koe. Under elke barte lei dan faak in ‛juffer‛dy‛t tusken de stalten paste en dr‛t men de barte oer oanlke en wrom skowe koe as der in skip troch moast
                                                                                                                                                                                                                   

Yn de oantekens fan Albertom fn ik de administraasje fan dat barteset op‛e Rchfinne, eartiids beoardere men sokke dingen sels.
De minsken dy‛t earne meiinoar gebrk fan makken, dienen soks foar eigen rekken, mar omdat it om jild gie moast it wol ferantwurde wurde.
Blykber wie dr al in reed ngefeer dr‛t no de Simen Halbeswei rint. De minsken mei  ln dat dr reed lns hie, wienen de nderhldsplichtigen en moasten neffens de grutte fan it ln in bedrach it md betelje. 
  
Der wienen 14 dielnimmers en it gie om 133 md meiinoar.
De grutste dielnimmers wienen J.A de Boer mei de 33 md fan ‛De Rchfinne‛ en de tsjerke fan Suwld mei 25 med. De oaren hienen lytsere perselen. En de kosten lykje mar lyts, it earste skoft fan 1861-1869 betellen se 40 sinten it md oer 8 jier, dat wie dus mar in stoer it md it jier!
It wurke sa, der wie ien administrearjend kommisjelid, dy‛t oeral mei rde moast en as dy ophlde, waard der in rekkendei hlden en neffens de tkomst drfan waarden de kosten oer de dielnimmers omslein. Dan waard er in nij administrearjend kommisjelid keazen en koe men wer jierren fierder.
        Dit wienen sa foar en nei:
        Simen Oeges Hoekstra 1861-1869;         Jelmer Alberts de Boer 1869-1886;          Kornelis Wytses van der Wal 1886 - 1890;
        Widdo  J.A. de Boer. 1890 - 1898.

Op de rekkendei fan 7 april 1881 wie de kontribsje 80 sinten it md oer 7 jier, ryklik 11ct it jier dat gie wol wat bot!  De foljgende kear wie der jild oer! De lsten wienen ferdield sa as hjir nder folget:

        Van Bartele R Algra                  f  3,20                                                 De kadasternmers sille wol net te lzen wze, mar as ien dy witte wol moat er even op HISGIS sjen.
         ,, de School Hardegarijp        ,,  2,40
         ,, Erven H.G. Kooistra            ,,  0,80
         ,, Aant Hedzers Castelein      ,,  8,80
         ,, Trijntje P. Boonstra              ,,  3,20
         ,, de Kerk te Suawoude         ,, 20,00
         ,, Wopke. Y. Bergsma            ,,  4,00
         ,, J. P Bosma                          ,,  7,20
         ,,  diakonie Tietjerk                 ,,  1,60
         ,, Ritske O. Vries                     ,,  6,40
         ,, Dr N.R. Brouwer                   ,,  8,00
         ,, W.A. Looxma Ypey              ,,  8,00
         ,, Andries Snoek                     ,,  6,40
         ,, Jelmer A. De Boer N. E      ,, 26,40

Yn de kommisje kaam Jan Petrus Bosma yn it plak fan Riemersma en de frekkening wie by herbergier Jan B. van der Meulen op‛e Suderein.

Op 23 sept. 1886 wie der wer in rekkendei, no by herbergier Tjeerd Klases Hoekstra it saldo is noch grut gench dus gjin kontribsje! Jelmer Alberts de Boer wie ferstoarn, drom moast der frekkene wurde. Kornelis Wytses van der Wal komt foar him yn it plak. It stik is tekene troch J.P. Bosma, W.Y Bergsma, J.D. van der Meulen, K.W. van der Wal, W.S. Hoekstra en A. Antonides de skoalmaster dy‛t de skriuwer wie.

Op 26 sept. 1890 wie de kontribsje 1 gne, want de moasten nije barten komme en in nij set. Mar op‛e folgjende rekkendei 1 sept. 1898 is de widdo fan J. A.de Boer de administrerend gecommiteerde en de kontribusje is 25 sinten oer acht jier. En it is de earste kear dat der in post fan ƒ1,00 foar de fertarring opfierd wurdt, en dat A.A. Veeninga op de rekken foarkomt. De rekkendei wurdt hlden by T.K. Hoekstra, en as folgjende administrearjend kommisjelid wurdt Klaas Jelmers de Boer keazen. Fierders wurdt dizze lste rekken ndertekene troch : K. J de Boer, O. B. Vries, J. D. v.d.Meulen, M. M. Miedema, H. K. Deelstra, F. W. v.d. Veen, J.P. Bosma en T.P. Miedema. Blykber alle oanwzige dielnimmers. Nei de ndertekening folget:
Tevens werd besloten dat er over het Nieuwe Diep een draai zal gelegd worden waarvan de Wed. De Boer de helft van de kosten zal betalen, terwijl de andere helft door de verschillende belanghebbenden in verhouding tot elks oppervlakte zal betaald worden. Dat wie dus it ein fan de administraasje.
Op de lste side stiet noch in batich slotsaldo fan ƒ25,53 wylst der noch ƒ 9,50 oan kontribsje betelle wurde moat.
Tekene op dyselde 1 sept. 1898 troch in nije skriuwer F.J. Mook.
Oft de draai der kaam is? Op‛e kaart fan de militaire verkenningen 1922 stiet der wol ien oanjn in bytsje noardlik fan de Skipfeart, mar op‛e Rchfinne wie doe al in daam, troch it oanlizzen fan it wetterskip Tytsjerk yn 1922.
Dat de famylje De Boer sa‛n belang by dat set en de draai hie kaam omdat Jelmer Alberts de Rchfinne kocht hie fan de Baron van Breugel, en dr in pleats op sette litten, al wenne hy yn 1871 noch yn Sumar.

DE RUCHFINNE PLEATS

Dr wie ik de oare kears goed mis! Ik tocht dat Jelmer de Boer al gau neidat hy de Rchfinne kocht hie dr fuort in pleats op sette litten hie. Mar dat blykt net sa te wzen. Yn 1882 doe‛t syn jongste soan berne waard wennen se noch yn Sumar op it hoekje fan de Achterwei en de Buorren en dr is Jelmer ek stoarn.

Nei 1890 kaam Roelofke mei 6 bern yn Suwld te wenjen, op nr 1.
 Foar har wennen dr Hendrik Pieters Riemersma en Baukje Danils van der Meulen, dy‛t yn 1872 troud binne.
Ik tink dat dat de pleats is dr‛t Jelmer Hoekstra no wennet, Noarderein 9, fanwege dizze earste stien, dy‛t se by de ferbouwing sa moai restaurearre hawwe. Op dy pleats wennen letter Roelofke har dochter Grietsje en har soan Pieter dy‛t beide net troud wienen.

In boufergunning foar de  pleats op‛e Rchfinne waard yn febrewaris 1908 oanfrege troch de Wed. J.A. de Boer en de pleats sil yn dat jier ek wol boud wze. De boumaster wie A.A. Veeninga, en de earste bewenners wienen Jan Jelmers de Boer en Tryntsje Danils van der Meulen. (s mem har ldste suster.)
Ik ha gjin foto fan de pleats sa‛t dy doe wie. Mar wol de boutekening dy‛t by de oanfraach foar de boufergunning siet.

It hs is letter ferboud, it hie earst in trochrinnend bths op it suden, mei in doar yn‛e gevel, de yngong fan de wenning wie op it noarden en it dak fan de achterein wie mei reid dutsen. Apart is dat de tekening gjin gevels en oansichten jout, allinne mar in plattegrn en twa trochsneden.
Jo kinne sjen dat der plak wie foar 22 melke bisten en wat jongfee yn it dwarsbths. Yn 1928 waard der noch in lytshs by boud.









Dat Yttje Douwes Douwma de widdo fan Yke Ritskes Bergsma it set en de draai net ferfange woe lei dochs wol yn‛e reden. De ferplichting foar it nderhld drfan wie foar Jr. Van Breugel al hiel fanselssprekkend, hy hie in hiel grutte pleats, 25 ha west fan it Nijdjip en noch 36 ha east fan it Nijdjip. It set lei doe midden yn syn pleats en waard dagelijks brkt. Ytsje hie dat belang alhiel net hja hie alhiel gjin ln oer it Nijdjip en dus hie hja ek net folle belang by it meitsjen fan in nij set en draai, sa as de minsken t Suwld en Lytse Geast hawwe woenen, dat wie earder in mear algemien belang.

Der wienen ek Garypers by de ndertekeners en it spile yn de tiid dat men rnom yn de provinsje en yn de gemeente mei de wegen dwaande wie, ek mei in wei fan Swarteweisein nei de Suderein fan Suwld en Garipers en Suwldsters woenen dr graach in brge.

De gemeente hie al earder blike litten dat hja har net drok makken oer it paad nei Ljouwert. 

En dus draaiden de eigeners fan ln oer it Nijdjip op foar de kosten fan it barteset sa as bliken die t‛e administraasje.

De pleats fan Jonker van Breugel east fan it Nijdjip binnen de swarte line, en dy fan Frou Bergsma binnen de reade line. De brune streek is de reed nei it set, en de giele streek de lde wei fan Suwld nei Tytsjerk.


DE THEECLUB "GELIJKHEID EN FRIJHEID


De Thee Club Gelijheid en Frijheid

De Sondagse Thee comparitie opgericht binnen Franeker in den jare 1785.
 Allen dengenen welke dezen zullen zien of deze horen lezen Heil en Broederschap.
Alzoo Pieter Adama Dr. en Advocaat voor den hove van justitie in het voormalige gewest Friesland zich van ons heeft geadreseerd verzoekende om gellegeerde redenen, om als lid der voorschreven: Theecomparitie honorabel te worden gedemitteerd. Zoo is het dat wij na examinatie der redenen door hem P.A. bijgebragt en de gegrondheid van dezelve penetrerende, tevens in consideratie genomen hebbende dat voornoemde P.A. zich gedurende zijn lidmaatschap in voorschreven Comparitie ten allen tijde conform de heilsame bedoelingen van dezelve heeft ge-comporteerd, na rijpe deliberatien hebben goed gevonden en verstaan het verzoek van hem P.A. niet alleen gratieuslijk te accordeeren, maar dat deze teffens zal strekken ten geblijke dat gemelde comparitie ten uitersten voldaan is over het gedrag van hem Pieter Adema gedurende zijn lidmaatschap gehouden en also gene zwarig-heid maakt, denzelven aan alle Theecomparitien welke binnen deze Republiek en elders mogen exteren, instantelijk te recommanderen en zal deze ten decharge van gemelden P.A. en om hem te strekken naar behoren, worden afgegeven.
Aldus gegeven onder ons groot Sigille Sampt Praesi et Secretari subscriptien ad causas etc. Actum in onze gewone Theecomparitie gehouden binnen Franeker de 26 December 1798 het vierde jaar der Bataafsche Vrijheid.

    J. Vriemoet Drabbe V.T.
    T. Ord tie van dezelve
    S. Wijbenga

De theepot
Lings beneden, bijwijze van zegel, de afdruk van de keerzijde van een Nederlandsch drie-gulden stuk. Het gebruiken van een geldstuk geschiede niet bij gebreke van een eigen stempel. Men had zelfs en bijzonder aardig kopern cachet in doorsnede 3,4 cm keurig vrij diep uitgesneden de voorstelling van een theepot, daarboven in een halve boog: ‛Deze beschermen wij,‛ en er onder het jaar 1785.

Wat was nu de aard van deze Theecomparitie, die reeds 13 jaren bestond toen voor het lid Pieter Adama zulk een deftige ontslag brief werd opgemaakt? Het oprichtings jaar 1785 wijst er immers al aanstonds op, dat wij met een club Franeker patriotten te doen hebben, die bij een onschuldig kopje thee gretig de couranten en tijd-schriften lazen die de regeeringsdaden aan scherpe kritiek onderwierpen en toetsten aan de leer der volkssouvereiniteit. Het politiek bewustzijn der menigte begon te ontwaken, het verzet tegen de regenten te groeien. Het broeide en giste destijds in het Vaderland. Het woord onvrijheid had toen geen hollen klank in Friesland. In geen Friesche stad vonden de democratische beginselen meer aanhang dan te Franeker. Daar is in 1786 een fraterniteit opgericht, die zekere vermaardheid kreeg toen curatoren der Franeker universiteit er bij de Friesche staten over klaaagden, dat zelfs hoogleeraren er lid van waren; Prof. Valckenaer, de bekende patriot, zelf pre-cident.
Toen in Mei 1787, de staten met een Aristocratische meerderheid, de profesoren in het ongelijk stelden waren een viertal, zoo ontstemd, dat zij hun ambt neerlegden. Hun voorbeeld werd den 21 Mei nagevolgd door Franeker studenten, die zich lieten schrappen als Academici en verklaarden ten hoogste bezwaard te zijn door het verbod om vooraan eenig lidmaatschap in eenig exterzitiegenootschap of in eenig andere sositeit, de minste zoo genaamde relatie tot de zweevende geschillen in het Vaderland te hebben te houden of te continueeren, onder deze sositeiten was ook de V.Z. der Theecomparitie. De theeclub was dus zeer zeker een patriotische vereeniging.
P.C.J.A. Boeles, 'De Theecomparitie, opgericht binnen Franeker, 1785',
De Vrije Fries 29 (1929) 83-86.

Yn skrift II, dr‛t ek it ferhaal fan master Klaas Bouwes yn stiet, fn ik dit stikje alhiel oerskreaun t de Vrije Fries.
Ik frege my f wat in Antirevolusjonr man as Albertom der ta brocht hawwe koe om dit stikje oer te skriuwen. Ik koe gjin relaasje fine mei ien fan de dryn neamde persoanen:
 Pieter Adama, wie berne te Fjentsjer yn 1715.
S. Wijbenga is Skelte Andries Wybenga, berne yn Frjentsjer 16 april 1747 en stoarn yn Harns 26 april 1797.
Johannes Vriemoet Drabbe wie berne yn1768 en ynskreaun as studint yn‛e Rjochten yn1784, yn 1793 wie hy abbekaat by it Hof fan Frysln.
En koe my ek net foarstelle dat ien fan syn foarfaars ta de patriotten heard hie, hoewol, der wie by de Suwldster patriotten in Jan Petrus dy‛t him letter Bosma neamde en dat wie de oerpake fan syn frou Wytske. As men teminsten de minsken dy‛t yn 1796 op oanstean fan ds. F.Hellendoorn Cramer frijwillich de suveringsakte tekenen, ‛patriotten‛ neame mei. It wienen, Sybren Aukes, Klaas Sytses, Sije Willems, Sake Jans, Albert Jans, Jan Petrus en Jan Wybrens. Sybren Aukes wie wat lder, de oaren wienen allegear jonge troude mannen mei lytse bern, it wie eins in kommisje om in skoalmaster te kiezen, mar faaks troch dmny tsocht as foartstribjende partijgongers om sa ek in ‛Bataafse‛ skoalmaster te krijen. Sake Jans wenne op Alde-miede nr 23. Jan Wybrens wie syn buorman op nr 24. Albert Jans wenne op Alde-miede nr 25 en Sije Willems wenne op Alde-miede nr 26. Klaas Sytses wie arbeider (by syn heit Sytse Klases op nr 28) en wenne sels op nr 29. ( De nmers binne fan de Specie-Cohieren)
Jan Petrus wenne yn Suwld op nr 14, de Bosma pleats, no De Twadde Hikke en
Sybren Aukes op nr 15 in dbeld hs, dr‛t er de helte fan ferhierde. Hy hie sels in pear kij en in stikje bou. Hy wenne dr al snt 1776 earst as frijfeint, letter hie er miskien in hshldster, hy wie yn elk gefal net tsjerklik troud.
Wylst dus hast de hiele Aldemiede fertsjintwurdige wie, wienen der mar twa t de buorren fan Suwld. In jier letter tekenen alle ‛gezinshoofden‛ om drmei kiesrjocht te krijen. Want op 11 maart 1876 hienen de ‛Provisionele Representanten van het Volk van Friesland‛ besletten dat nimmen in fertsjintwurdigjende funksje toefenje mocht as hy de eed fan trou oan de Bataafse Republiek net flein hie. Sa grut wie harren ‛vrijheid‛ no ek wer net!
It gie net sa fan herte, mar foaral op oanstean fan dmny, dat der letter ek in frijheidsbeam oprjochte waard en dr sil ek wol sprutsen, dnse, dronken en klonken wze op de revolutionre frijheid, mar dat it net fan herte gie en net sa ‛spontaan‛ blykt wol, omdat it doe al yn‛e simmer fan 1896 wie, wylst de earste frijheidsbeammen al yn febrewaris 1895 oprjochte waarden, Suwld rn yn‛e revolusje dus net bepaald foarop, mar blykber wienen se op Aldemiede wat foartstribjender as yn‛e buorren, of kaam dat omdat se dr wat mear op‛e frijsinnige klaai, Warten, Warstiens en Himpens rjochte wienen?

IT MENU FOAR IN WIKE YN IT SINT ANTONY GASTHS

Troch de macdonaldisearring is it no wat oars, mar foarhinne wie it miel fan gewoane minsken eins altyd fmakke mei ierpels mei fleis en griente en spengroattenbrij nei.
Guon koenen har net foarstelle dat de minsken net ferhongeren doe‛t der noch gjin ierpels wienen. Mar ierpels kamen earst yn it midden fan de achtsjinde ieu yn gebrk en waarden letter ek betelber foar gewoane minsken.
En wat ieten se foar dy tiid dan?
No hjir is it menu foar in wike yn in fersoargingshs fan dy tiid, it ld Sint Antony gasths, ierpels binne der noch net by! Mar se ferhongeren net hear.

It Sint Antony Gasths yn Ljouwert, 1780.

    Moarns alle dagen: Bier-en-ble sean mei sjerp, en koarnbole mei bter en tsiis.
    Moandeitemiddei: Bste grauwe earten en waarm pikelfleis en wite beannen mei bter en jittik en waarm rikke spek  mei bter en tsiis.
    Jns: Spengroattenbrij mei sjerp, in sktel hutspot mei ryssop, op smaak brocht mei krderij (specerijen), of mei griente, en bter en tsiis.
    Tiisdeitemiddei: Potmarge mei reade bter of mei farsk smoar en sjerp en in sktel griente aardvruchten‛ rapen, koal en woartels mei farsk spek.
    Jns: Spe-en-ble sean mei anys en sjerp. ‛Gebraad‛ of gebak sa as boekweiten koeken en lykas oars bter en tsiis.
    Woansdeitemiddei: Stokfisk, kabeljau of skylfisk mei raande bter en klde moster.
    Spe-en-ble sean mei jittik en sjerp. Bter en tsiis.
    Jns: Bierenble goed sean mei sjerp, in goede sktel hutspot en foar elke persoan in heale grauweiten ble. Bter en tsiis.
    Tongersdeitemiddei: Wite of grauwe earten mei reade bter, pikelfleis of rikke fleis en spek; bter en tsiis.
    Jns: Brij fan spe en pelde garst goed (lang) sean. In sktel hutspot mei in goed sop fan griente, en lykas altyd bter en tsiis.
    Freedtemiddei: Potmarge mei allinne bter, of mei farsk smoar en sjerp.
    Mei in sktel ‛ierdfruchten‛ sa as rapen, koal, woartels, griene snijbeannen, roomske beannen of earteplen, mei in hutspot fan kofleis, woarst, farsk spek of bargeribbe en gench bter en tsiis.
    Jns: spe-en-ble goed besean mei anys en sjerp.
     En fierders in sktel btengewoan (extraordinaris) iten en bter en tsiis.
    Sneontemiddei: brij fan molke-en-groat, goed sean, en pikelfleis of rikke fleis en spek en goed bter en tsiis.
   Jns: Molke mei weitenble goed sean, en waarme ble mei bter en tsiis.
    Sneintemiddei: Rizenbrij mei in goed stik pikelfleis, rikke fleis en spek, safolle‛t men wol, goed bter en tsiis. 
    Om‛e oare snein in sktel weitenble weakke yn it sop fan keallefleis of skjipfleis, en mei goede reade bter stoofd. In goede sktel hutspot mei aaisop, mei krden en sitroensop op smaak brocht.
    En foar in elk alle sneinen in heale weiten ble mei de simmels bakt en gench bter en tsiis.
    Jns: Molke mei twiebak goed besean, en in gebraad fan kofleis, keallefleis of skjipfleis en in neigesetsje en fansels bter en tsiis.

Rommert Doedes Joenkema (1516-1585) neamde de roomske beannen, ‛turkse earten‛ en dr komt s wurd tusearten fan.
Koarnble is ble fan garst, gerstebrood, garst wurdt yn it frysk meastal koarn neamd, mar koarn kin ek brkt wurde as sammelwurd foar alle oare ‛granen.‛
De hl om de kerrel fan garst is tige hurd, dy wurdt der drom fslipe en dan is it groat.
Bierenble waard as ien wurd tsprutsen ek yn it hollnsk ‛bierenbrood‛ it wurdboek neamd it ‛biersoep‛. Sa hie men ek molkengroat, seane groat mei klde skjipmolke.
Molke mei ble neamde men ek ‛weakeble‛ en molke mei twiebak ‛molkenbak‛
Potmarge wie in pot fan stiifseane groat mei krinten of rezinen en bter of smoar.
Ek fan in proveniershs yn Weesp is in wike menu bekend:                                                                                                                     Sint Antony Gasths

Zondag: warme ketel (koek) en ’s avonds vers vlees
Maandag:grauwe erwten,Turkse bonen, koud vlees,’s avonds zoete melk en rijstebrij.
Woensdag: vers vlees of taling (eend) en ’s avonds bierenbrood.
Donderdag: kort warmoes (groenteschotel) en ’s avonds sla en eieren.
Vrijdag: stokvis of andere vis en ’s avonds wittebroodpap
Zaterdag: rapen of groene erwten en ’s avond brij. (t Weespernieuws 21-5-2006.)

Aardvruchten neamde men doe de fruchten dy‛t net oan beammen, mar op of yn‛e grn woeksen, koal, rapen, woartels en biten (koarn, earten en beannen net).
Resepten foar hast al dizze lde gerjochten kin men fine yn de Fryske Petiele fan Simke Kloosterman, bewurke troch Wieke de Haan (1986) en fansels ek op Wieke har side op it ynternet. Ik soe sizze besykje it marris.

It Sint Antony Gasths wie in hiel kompleks, dr moast foar hiel wat minsken iten sean wurd, en dat wie doe noch net op in gaspitsje of forns, mar yn potten en goatlings oan‛e heak boppe in iepen fjoer;  foaral yn‛e simmer min en gleon wurk.
Of yn‛e oven, want se sille sels wol ble en brea bakt hawwe, en as de oven ienris hyt wie koe der ek wol wat oars yn bakt of waarm makke wurde.

Dit plaatsje fan de keuken is hast 200 jier letter makke, mar it wie faaks wol deselde romte. It hie net mear in iepen fjoer, mar in grut forns en in stookpot.  Hjoed sjogge jo yn gewoane huzen faak noch grutter keuken as dizze.
Ek de keamers sille yn ferhlding lyts west hawwe. Dochs wienen der hiel wat, foaral lde minsken snder bern, dy‛t in plak as ‛provenier‛ yn it gasths sochten, drby naam it gasths de soarchtaak fan de bern oer, mar ek it erfrjocht. Hja moasten dan al har habben en hlden oan it gasths neilitte. Sa dwaande hie it gasths hiel wat ln en pleatsen yn hiel Frysln.

DE ADMINISTRAASJE FAN DE SKIPFEART POLDER EN MUNE


Op‛e kaart fan de militaire verkenningen t de twintigerjierren fan de foarige ieu steane twa mnen oanjn oan de skipfeart, t myn jeugd heucht my noch dat dr, it baaiersplak en eintsje foarby, in wat wider plak wie dat wy it mnegat neamden, mar de mnen dy‛t dr stien hienen ha ik ek nea sjoen. Hat ien fan jimme ea foto‛s sjoen fan Suwld, dr‛t wat fan dizze mnen oan de skipfeart op te sjen is? Ik nim oan dat it gjin grutte mnen wienen mar spinnekoppen lykas dizzen, dy‛t yn in soartgelikense sitewaasje stienen, elk oan in kant fan de feart dr‛t se op tmealden.
Op Hisgis sjogge jo twa mnen op dat plak oan de Skipfeart, oan‛e noardkant dy fan Ytsje Douwes Douma. Oan‛e sdkant dy fan Reinder Wybrens Gerritsma. Fan dizze lste mne,dy‛t  de Skipfeartpolder bemealde wie Albertom ferskate jierren de boekhlder, en dy administraasje fan 1903 oan‛t it oergean nei it wetterskip de Suderkrite en it fbrekken fan de mne, is bewarre bleaun.

Blykber wie de mne earst fan Danil Bouwes van der Meulen west, dy‛t wenne yn wat no Tsjerkebuorren 57 is, dat wie doe noch gjin pleats, de skuorre is der letter achter boud.  It hiet no in ‛masale‛ mne, d.w.s. yn mienskiplik gebrk en dus moast der in administraasje fan wze. Dit skrift is it lste, it begjint mei in batich saldo fan de foarige rekken, dat der wie al earder in administraasje west.
De ‛administreerend gecommiteerde‛ wie yn 1903  S. Andringa, dy‛t wenne op de pleats fan de erven fan Rinderd Danils v.d. Meulen, no Tsjerkebuorren 59.
Der waard ienkear yn it jier yn maaie in rekkendei hlden, earst by Oege Antonides, letter by Easger Roels Westerhof yn ‛Vaartzicht en Overzet‛ op‛e Suderein en allinne de lste kear, 21 desimber 1925 yn it Chr. Volksgebouw (voormalige Chr. School). Dat dat sa let yn it jier wie kaam omdat doe de pot ferdield wurde moast en dus moasten earst alle skulden fdien en alle ynkomsten ynbard wze.                                                                                                                                                               Spinnekoppen by Barrahs
mneadministraasje
De boekhlders wienen: S. Andringa 1904. W. Andringa 1905 oan‛t 1907. Danil Rinderts van der Meulen fan 1908 oant 1912. Dernei oant 1925 A.A. Veeninga.

De mne moast fansels ek meald wurde, yn it begjin wienen S. en W. Andringa de mnders foar ƒ45 it jier yn 1903-4 en ƒ50 yn 1904-7, dernei wie Jan Scholte mnder achterienfolgens foar ƒ 69, ƒ 64,ƒ 70, ƒ 75, ƒ84, ƒ100,ƒ 97,50 it jier en dan J.D. van der Meulen, (ik wit net of‛t dat Jan Durks of Jan Danils is) foar ƒ125, mar dat gong te bot fansels, dan moatte der ynskriuwbryfkes ynlevere wurde en giet de mne foar ƒ100 en letter foar ƒ70, en ƒ49 nei Petrus Harms Bosma, mar dat is it lste jiers, as it ln ten oasten fan de wei net mear meidocht en it jier ek net mear alhiel folmakke wurdt. De hege kosten fan 1915 oan‛t 1921 komme troch de djoere tiid yn de earst wrldoarloch en fuort drnei.

Meallen mei in spinnekop wie gjin swier mar wol min wurk, foaral as it nlijich en buiich waar wie. In spinnekop hie net folle binneromte, en men koe in draaiende mne by wat bluisterich waar ek net allinne litte, dus dat waard klmerjen by nacht en ntiid yn‛e smoute fan‛e mne want, sa as jo op dizze iepenwurke tekening sjen kinne, men koe yn sa‛n mne net iens goed rjochtop stean. As it reinde koe men faaks yn in hoekje fan‛e sigerige mne, by in stoarmlantearne wat sitte te nifeljen, dan bleau men alteast droech, mar it wienen foar komelkers as Jan Scholte en Petrus Bosma tige wolkomme, mar ek soer fertsjinne sinten.
Lykas by de administraasje fan de barten, waarden earst de nkosten berekkene en dan wat elk, neffens de grutte fan syn ln yn ares bydrage moast yn de kosten, sadwaande wie der nea te min en altyd mar in hiel lyts batich saldo. Meastal waard der rekkene yn breuken, dus net ƒ0,0225 mar 2 sint en by it ferdielen fan de pot yn 1925 mei 11 7/8 sint de are. En omdat se earst trekkenen wat elk ha moast en se dus wat frnings fouten makken kloppe it net alhiel. Der bleaunen noch 79 sinten oer, en dy skonken se oan de boekhlder!

De totale kosten yn dy 22 jier wienen ƒ2295 dat is 82 sint de are, of ƒ3,75 de ha trochinoar yn it jier. Dat is minder as 1% fan wat in hshlding snder hs of ln no oan it Wetterskip Frysln betellet!
De polder besloech yn it begjin 2562 are, en groeide oant 2782 are, it is it gebied dat al as polder oanjn is op de kaart fan 1847. De lste stikken nei it Nijdjip ta wurde as btln rekkene en dogge net mei. Neffens it kadaster wie it oerflak fan dizze polder 2993 are dus wie der goed 200 are fan dit gebiet dat net mei die. De tsjerken ntbrekke op de list en de wei kinne we der ek flke, Ik tink dat it dan aardich kloppet.

De skipfeartpolder op in kaart fan 1847.

As foarbyld twa ferantwurdingen op rekkendagen, de earste oer 1903-1904 en de lste de frekken by de opheffing.
Ferantwurding op frekkendei:

Yn 1903-1904  By O. Antonides; kosten mnder en nderhld  ƒ63,19 
S. Andringa kommiteerde en mnder
Eigenaars:fste bijdragen:
  Oer fan de foarige rekken              f. 8,50
W.S.Hoekstra                                    f. 1,50
W.J.Mulder                                         f. 4,50
Dr. R Reeling-Brouwer.                    f. 5,00
G.H. Kooi                                           f. 2,50
erven R.D. van der Meulen              f.  7,25
K.G.Bosma                                       f. 1,00
Kontribusje betellers: f. O,014 de are, dus 14 sinten de 10 are.
S.Andringa                    foar 986 are     f. 13,86
B.D. van der Meulen            504            f.   7,08   
D.R. van der M en A.A. V    434            f.   6,105   
G.H. Kooi.                             260            f.   3,655   
J. Scholte                                90            f.   1,265   
J. D. van der Meulen           216            f.   3,035
K.J. Bokma.                           55            f.   0,775
A.A. Veeninga.                      17            f.   0,24   
                                            2562 are     f. 66,265


1924 - 1925 dit is de frekken fan de polder, yn in foarf wurdt tlein dat de polder opgien is yn it wetterskip Suawoude zuid. En dat it wetterskip de mne oernaam hat foar de skatte gebrkswaarde fan f. 400 en him drnei ferkocht hat foar de sloop. De mne hat stien oan de skipfeart tusken de ien med en de twa med. De lste jierren wienen der gjin gekommiteerden mear beneamd sadat men oannaam dat Danil Rinderts van der Meulen en Wytse Jans Mulder noch yn funksje wienen, mar no wienen dy beide al ferstoarn en drom hie Veeninga oerlein mei Eabele Talstra dy‛t op de pleats fan Mulder wenne, om mei de frekken te wachtsjen oan‛t it Wetterskip de mne betelle hie sadat men yn ien kear de saken fdwaan koe.
De ynkomsten wienen     f. 406,67
de tjeften                         f. 75,56
te ferdielen                        f.331,11

Wed. Danil Rinderts van der  Meulen    foar     986 are    f.117,08
Albert  Arjens Veeninga.                                       481 are    f.  57,11
Erven Wytse Jans Mulder                                     347 are    f.  41,20
Pieter Gerks  Kooi.                                               315 are    f.  37,40
Erven Andries Joukes Bosma                             253 are    f.  30,04
Wed.  Dirk Jans van der Meulen                         200 are    f.  23,75
Hendrik Klazes van der Veen                                80 are    f.    9,50
Diaconie gebruikt door J. Scholte                        55 are    f.    6,53
Erven Gerk Hendriks Kooi                                     55 are    f.    6,53
Frans Feijes Hoekstra                                           10 are    f.    1,18
                                                                            2782  are    f.330,32
Doe wie der noch 79 sinten oer, en dy skonken se oan de boekhlder!                                                          Fakwurk, in nije skroef meitsje.





IT TSJERKESTEK FAN 1892

Yn ien fan Albertom syn oantekenboekjes stiet:

In het jaar 1892, Domini Zoete was even in Suawoude, was het hek voor de kerk te Suawoude met palen en al geheel aan nieuw onderhevig. Wij hebben toen, misschien wel in overleg met de Ds. en de smid Jelle de Jong die het ijzeren hek geleverd en met ons geplaatst heeft, een Sleuf gegraven, tot aan de bodem van de oude gragt tot het vaste zand p.m. 2,25 m. beneden den begaanen grond. Daar hebben we een zware doorgezaagde balk in gelegd met de platte kant naar beneden, waarin gaten zijn gekapt waar in weer de eiken palen staan, van boven rond, waar omheen de daarvoor bestemde ijzeren onderdelen waarop de hekpalen ieder met 4 schroefen zijn, en dan beneden de grond beneden de ijzeren onderstukken van het hek een eiken gordel met bouten gevast waar tusschen scheve eiken schoren voor het in de haak blijven voor het draaijen van de hekken. Toen hebben we met de Smid de jong de hekken geplaats Toen heeft Smid de jong de Sijvers 1892 gemaakt, naar de Sijver formen gemaakt door Ds Zoete. En nu we het jaar 1944 hebben draait alles nog nettjes.

Suawoude 17 juni 1944   A.A. Veeninga Sr.

Dit is in hiel nijsgjirrich stikje, net allinne omdat it stek noch altyd yn wzen is en noch altyd goed draait, mar omdat it s leard dat der dus eartiids ek in grft foar de tsjerke wie. Dat wie foar safier as ik wit t gjin oare boarne bekend.
Soe der eartiids in brge west ha foar de tsjerke? En wannear soe dy grft ticht makke wze, by it oanlizzen fan de ferhurde wei? Of al folle earder? Fan Klaas Wynia hearde ik dat it stek der by de lste restauraasje alhiel wei west hat, en dat der ek al earder ris in peal fan omriden is troch de auto fan in stienhouwer. De lste restauraasje is tfierd troch de firma Hoekstra, mar Pieter Gosse koe t syn administraasje net mear achterhelje hoe‛t de fundaasje der djipper yn‛e grn no tsjocht. It is mooglik dat de houten fundaasje t 1892 noch foar in part bestiet, en dat men der no stikken beton opstoart hat mei triedeinen dr‛t de stekpeallen op fst skroefd binne.

                    Tsjerkestek los 2
Fundaasje

De tekening hjirby jout in foarstelling hoe ik tink dat it der yn‛e grn sawat tsjoen hat. It is dus in skets dy‛t ik makke ha en gjin  tekening dy‛t by de oantekens wie. It stek past der net sa moai op mar dat komt omdat de foto dr‛t it fan f naam is net presys heaks op it stek naam is, de sit wat perspektyf yn.

Ik wit noch dat der achter en oan beide kanten fan de tsjerke in gracht wie, en dy wie ek wol aardich breed, de bern rieden der wol op as it iis sterk wie. By de twreiding fan it tjerkhof binne dy oan de noardkant en eastkant tichtmakke, wat der no as freding is binne mear sleatten as grften en dy steane ek meastal droech. Dr oan kin men sjen hoe ‛t de grnwetterstn yn de lste 60 jier noch al wat ferlege is.
Jan van der Meulen fertelde my dat de wynmotor yn‛e Suderkrite, dy‛t it wurk fan de mne t it foarige stikje oernaam, as er der no noch stie it wetter net iens mear rikke koe.
De wettersteatkundige tastannen binne yn‛e rin fan‛e ieuwen gns feroare, op‛e tekening fan Suwld op it omslach fan it boek fan Ds. Datema liket Suwld in eilantsje yn it hege wetter. Ek yn it begjin fan de foarige ieu wie dat t en troch noch mooglik. Der binne foto‛s foaral fan Tytsjerk en Warten t de winter fan 1909-10 dr‛t alles blank stiet, doe sille de simmerkrytsjes yn Swld it ek mei muoite droech hlden hawwe.
 It heechste punt fan Suwld is de Ljippenstl 50 cm boppe AP en neffens de ferslaggen t Tytsjerk stie it wetter dr doe 90 cm boppe AP.
          Oerstreaming 1910
Dizze foto t "In Skoallelibben yn Tytsjerk" jout in ddlik byld fan de sitewaasje, dy‛t de ministers fan Lnbou en Wettersteat dre te sjen krigen.
Minsken t Suwld dy‛t dy deftige hearen ek wolris sjen woenen koenen rjochtt rjochtoan oer it ln nei Tytsjerk farre!

Beppe hat my wolris ferteld dat hja fan Aldemiede f altyd mei de boat nei tsjerke gienen. Ferfier mei it skip wie maklik en skjin en oeral wienen doe noch opfearten. De minsken koenen fan de Lytsegeast en Tytsjerk f fakentiden ek makliker mei de boat yn Suwld komme as te gean oer de wei. Ear‛t de wei troch it doarp ferhurde waard en dus noch in snreed wie moasten der oan beide kanten wol sleatten wze om de reed sa droech mooglik te hlden, en dan wie it by‛t winter en yn wiete riten noch in drekboel!

Op it plak fan de grft by de wei lns wie yn elk gefal yn 1880 al in hage.
Doe wie de skoalle fkard omdat er te lyts wie en moast der en nijen boud wurde, de tsjerkerie hie in terrein, mar dat lei neffens de wet te ticht by it tsjerkhof. Hja fierden oan dat de lde skoalle ek al net oan dy eask foldien hie; dat de skoalle 23 meter fan it tsjerkhof f wie, drt in 2 meter hege hage omhinne siet, sadat de bern der alhiel gjin lst fan hienen.
Eartiids sieten der ek grachten om de pastoarije. Doe‛t yn 1765 de pastoarijepleats ferkocht waard en fbrutsen feroare dat de yndieling fan hs en hiem alhiel en waard de tsjerkerie ferplichte de grachten om de pastoarije hinne op‛e nij te slatten. Drby is grif it stikje skipfeart, dat earst noch oan ‛t achter de pastoarij ta rn, tichtmakke om in frije reed te meitsjen foar de nije pleats achter de pastoarije.
Op‛e foto‛s fan de lde pastoarije fan 1869 sjogge jo dat dy krekt sa‛n stek hie as de tsjerke, suver it selde model mooglik wat leger, wa wit wr‛t it bleaun is?


OM DROEGE FUOTTEN TE HLDEN.

By de stikjes oer de mandieligemne fan de Skipfeartpolder en it Tsjerkestek ha we it al efkes oer de lde wettersteatkundige sitewaasje fan Suwld  hn, no noch wat oer hoe it eartiids mei de fwettering fan Suwld en omkriten der foar stie.
in llytsstikje Alddjip 1965De fstream fan it wetter moast earst oer it Alddjip, dat in fuortsetting wie fan de Wide Ie en Wiid Hop en oer Warten en Wergea nei Barrahs rn, dr‛t it yn‛e Middelsee tkaam. Dat wetter kaam t it Burgumermar dy‛t earder Lutsmar hiet, de daam by Burgum hjitte doe ek noch Lioedsmersdaam. De stream hiet dus Luts en ntsprong op it hege fean tusken Surhsterfean en Drachten. Der wienen grif ek noch mear streamkes dy‛t op‛e Burgumermar tkamen en ek tusken Suwld en it Nijdjip hat noch in Alddjip west, dat earne tusken Ryptsjerk en Feanwlden begn.
It wienen kronkeljende streamkes en dat kronkeljen wie ien fan de beswieren dy‛t hja hienen! Foar de skipfeart wienen rjochte kanalen folle foardieliger en dy fierden it wetter ek folle better en flugger f dus waarden de streamkes ferfong troch fearten.
Doe‛t men de Middelsee begn te bedykjen kaam der by Barrahs in syl en by dy syl in thf fan it kleaster fan de regulieren yn Burgum. Dy regulieren fan Burgum behearden ek de ‛Lioedmersdaem‛ en hienen de fiskrjochten yn de tynjes by Suwld en by Risens. Yn‛e mande mei de Leppa hat it kleaster grif in grut oandiel hn yn it tastnkommen fan in bettere fstreaming en it ferfier oer it wetter.
Want trochdat de Middelsee hieltiid fierder opslike, waard de ofwettering minder, sadat men oare wegen sykje moast om it wetter kwyt te wurden. Earst is doe it Langdiel slatten, dat it wetter oer it Alddiel en de Moark ffierde nei de Dokkumerie.
Letter hat men it Wiidhop troch it slatten fan it Skalkedjip en de Langemear mei it Langdiel ferbn. En men hat in bettere ferbining makke mei de Ried by Ryptsjerk troch it Nijdjip te slatten. 
  It Alddjip yn de Stken
No wie dy lde stream dwars troch de Stken nei Warten de grins tusken de doarpen Garyp en Suwld. Troch it graven fan de Langemear wie dat stik fan Suwld dus fan it doarp fsnien en allinne noch oer of troch it wetter te berikken. It kleaster hie yn‛e Stken ek noch 200 pnsmiet ln lizzen. By it graven fan it Skalkedjip sil men dus op it plak dat letter it Biezemmakkersset hiet fuortdalik wol in troch-waadber set makke hawwe.
Sa‛n set wie in mei balstiennen befluorre paad  troch it wetter, mei op en fritten, op de kaart fan Eekhof binne dy noch te sjen.

Troch de ieuwen hinne hat men dus altyd mei de fwettering oan de gong west,  omdat de ierde al ieuwen opwaarmet, sadat it seewetter heger komt en it ln troch ynklinken en troch it sakjen fan de grn leger komt te lizzen. Dr kaam noch by dat snt der mnen wienen der hieltiid mear polders kamen en de  ‛boezem‛ dus lytser waard. De natuerlike fwettering troch de silen wie by‛t hjerst mei wiet waar al lang net grut gench mear. It wie net alle winters sa slim as yn 1910, mar dochs wol faak.

 De oerstreaming fan 1910 rp om in oplossing, earst yn 1920 kaam der ferbettering, it ir. D.F. Wouda gemaal by Teakesyl. Dat joech fuort it frij om grutte stikken fan de eardere boezem yn te polderjen, en sa ntstienen doe oeral wetterskippen. Sa waarden ek de eardere winterkriten yn Suwld twreide  ta Suder en Noarder krite.                                                     It Alddjip neffens S.J.v.d.Molen L.C. 13-01-1965

Winterkriten Suwld 1840





Op dit stikje kaart fan Eekhof binne de dykjes om dy eardere kriten moai oanjn.
Te begjinnen krekt bten de doarpsgrins yn Tytsjerk fine we:
1 De polder fan Baron Van Breugel mei in mne oan‛e westkant hast by it Nijdjip.
2 De polder fan Reinder Sipkes Algra, dy mne stie der noch doe‛t ik in jonge wie.
3 It polderke fan Sake Ritskes Bergsma (veldwachter) de mne wie in tsjasker.
4 De polder fan G Wilhelmy, de mne stie dr‛t de knik yn‛e Danil Bouweswei sit.
5 De polder fan Douwe Ykes Bergsma
6 De Skipfeartpolder mei de mandielige mne oan de Skipfeart.
7 Derneist de polder fan Andries Joukes Bosma mei in mne by it Heechhiem.
8 Derneis it polderke fan de diakenij, it mntsje stie dr‛t no de iisbaan is.
9 Oan de oastkant fan de wei de polder fan Jan Bouwes van der Meulen.
Sa besocht men yn Suwld om 1840 hinne de fuotten yn de winter droech te hlden.








 
IN GRUTTE HUSHALDING

Doe‛t ik begn mei it Veninga argyf waard my ferteld dat Albertom t in hshlding mei 25 bern kaam. Dat like my wol wat frjemd, mar ik lit de gegevens fan de boargerlike stn sa as ik dy op it ynternet fine koe hjir folgje.

Man   :   Arjen Wygers Veninga, oud 28 jaar, geboren te Tietjerk
Vrouw : Antje Alberts Miedema, oud 24 jaar, geboren te Tietjerk
Datum : 14 mei 1857, akte nr. 30

Bern :
Sytske Veninga, geboren 9 april 1858                    troud 1 dec. 1877;
Eelkje Veeninga, geboren 17 november 1860       troud 12 mei 1883
Albert Veeninga, geboren 25 december 1863       troud 10 mei 1890
Jan Veninga, geboren 9 februari 1865                    troud 11 mei 1889
Rykele Veninga, geboren 2 februari 1868               troud 5 mei 1894
Catrinus Veninga, geboren 6 april 1869                  troud 5 mei 1900
Otte Veninga, geboren 7 december 1875               troud 1 juni 1901
(De bern dy‛t yn Ljouwert oanjn waarden hawwe de namme mei twa e‛s! )

Antje Miedema stoar 31 december 1875 43 jier ld, goed trije wike nei dat se befallen wie fan har 7e bern.

Doe‛t Arjen wertroude wie noch mar ien fan de bern de doar t.
Froukje begn dus yn in hshlding mei 6 bern wrfan de ldste mar 3 jier jonger wie as harsels en de jongste noch mar 2 jier en 7 moanne.

Man   : Arjen Wygers Veninga, oud 49 jaar, geboren te Tietjerk
Vrouw : Froukjen Kornelis Boonstra, oud 21 jaar, geboren te Garijp
Datum : 20 juli 1878, akte nr. 81  

Bern:
Lolkje Veninga, geboren 4 februari 1879           troud 10 mei 1902
Kornelis Veninga, geboren 14 februari 1880     overleden 16 september 1896
Tjeerd Veninga, geboren 26 augustus 1881      troud 7 februari 1903, overleden 19 januari 1905
Pieter Veninga, geboren 5 augustus 1883 ,      overleden 26 juli 1902
Maria Veninga, geboren 8 juli 1885                    troud 15 mei 1909
Gjalt Veeninga, geboren 5 september 1887     troud 28 april 1910
(Wer in e tefolle mar no yn Burgum.)
Arjentje Veninga, geboren 25 april 1892  Opm.: Vader overleden,
troud 7 september 1916
 
Arjen Wiegers Veninga, overl. 4 februari 1892 Oud 62 jaar,gehuwd

It duorre 11 jier eart Froukje wer troude:
Man   : Gjalt Wijma, oud 58 jaar, geboren te Oudega,
Vrouw : Froukjen Kornelis Boonstra, oud 45 jaar, geboren te Garijp
Datum : 18 april 1903,

Gjalt Minzes Wijma hie alve bern by syn earste frou, Iekje Kooistra, werfan 4 al troud wienen.
Froukje hie noch 4 bern yn‛e hs.
De bern fan Arjen en Antsje wienen doe allegear de doar al t mar noch yn libben.
De bern fan Arjen en Froukje wienen 2 fan ferstoarn en Tseard wie yn it selde jier troud mei in dochter fan Gjalt en Iekje.
Arjentje troude letter mei har styfbroer Wyberen Wijma

Froukjen Kornelis Boonstra, overleden 24 juli 1916 Oud 59 jaar, gehuwd
Gjalt Wijma, overleden 15 december 1935 Oud 91 jaar, weduwnaar

Der wienen dus 7 bern fan Arjen en Antsje en 7 bern fan Arjen en Froukje, en 11 bern fan Gjalt en Iekje, dat makke meiinoar 25; mar men kin it min ien hshlding neame. Gasthspleats by de Hegebrge
Hja wennen wol yn it selde hs, dizze pleats fan it Sint Anthony Gasths fuort by de Hegebrge oan it Alddiel.
Sint Anthony Gasths hie de pleats yn 1865 fan Marijke Veninga E.A. kocht.
Arjen Wygers Veninga hierde de pleats fan 1873-1898, syn widdo Froukje oant 1903, en Gjalt M. Wijma fan 1903 oant 1917.
De pleats stiet der noch, mar it is no net mear Alddiel nder Ryptsjerk mar
Ljouwert Grienestjer.

 It kaartsje hjirnder jout de sitewaasje sa as dy wie yn 1832. Fuort ten suden fan de Aldfeart stienen doe 2 pleatsen, de sdlike bewenne troch in Van der Meer, de noardlike hie as eigener bewenner Arjen Tseards Veninga. Letter wennen dr syn soan Wyger Arjens en Sytske Jans van der Veen, en drnei syn pakesizzer Arjen Wygers en Antsje Miedema. Yn septimber 1863 stoar Sytske de widdo fan Wieger Arjens, en har erven ferkochten de pleats oan it Sint Anthony Gasths dr‛t se earder ek al ln fan hierden. Arjen en Antsje waarden de hierders. Der kamen gns feroarings, de ldfeart gie ticht, stikken ln waarden byinoar lutsen, it Gasths wreide syn besit dr by de wielen flink t. Yn 1879/80 waard de aldpleats fbrutsen en in nijen boud oan‛e oare kant fan de feart (by it krske op‛e kaart), de pleats hjirboppe. Drby feroaren se fan wenplak want de Aldfeart wie de grins tusken Tytsjerk en Ryptsjerk.
ATV Alddiel 1840

LEAN EN WURK YN‛E TACHTIGER JIERREN FAN DE 19E IEUW

Der is in oantekenboekje mei in hurdkartonnen kaft, dr‛t ferskate siden alhiel of foar in part tsnien binne, dy befetten faaks te fertroulike ynformaasje. Der steane oantekens yn foar rekkens foar klanten, fan maaie 1887 oant 1890; foar nderhlds wurksumheden, materialen, lean en kostjild.

Albertom wie doe 23 jier en blykber foar himsels begn as timmerman. Wer‛t er it fak leard hie is my net bekend, yn Ljouwert wie snt 1881 in ambachtskoalle, hja wennen dr net sa fier f, der wienen yn dy tiid eins noch gjin fytsen, mar de minsken wienen it rinnen went. It soe wze kinne dat hy dr ien fan de earste learlingen wie; mar fierwei de measten begnen doe noch, lykas ieuwen her, gewoan as learling by in baas en hy sil grif earst ek by in oar wurke hawwe om it fak te learen.
It liket foaral te gean om klanten op it Alddiel, Aldemiede en de Lytsegeast en ien grutte klant, it St. Anthoany Gasths yn Ljouwert, dat hie twa pleatsen op it Alddiel en trije op‛e Lytsegeast en ferskate mnen.
Blykber hie hy dr doe op it Alddiel sels in wurkpleats. It boekje jout in moai byld fan de prizen leanen en kosten yn dy tiid. Der is hshldlik lytsguod by lykas in pear nije reedhouten mei it slypjen 90 sinten, speaken yn in stoel, in nij linnenrak, in pear stoven, mar ek in kast foar in jong faam dy‛t de doar tgie foar ƒ 28,00   

 Putsjes lykas in bn om in houten melkamer en in pear kear in amerrak, litte jo fernimme dat it noch foar de tiid fan de molkfabriken en de Teakhouten molkamer molkbussen wie. De kij waarden doe noch molken yn teakhouten amers dy‛t yn grutte earnamers lege waarden, dr‛t twa fan oan in jok nei hs sjouwd waarden.    Jok
 Dat "earn" komt noch fan it alde wurd foar brns, mar waard ek brkt foar koper, in earnamer wie dus in koperen amer, wol twakear sa grut as de lettere galvanisearre amers, ik tink dat der wol 30 liter molke yn gie, men hie der by it dragen faak in houten lid op om it spotten foar te kommen.

Amerrak mei earnamers





                  
Jok en amer t ALD ARK fan A.K.Mulder.

In nij ammerak koste mei it skilderjen ƒ4,06. In nij linnenrak ƒ3.50 en 6 nije stoven ƒ4,50 Der is ek in protte mneripperaasje by, dr wienen ek nochal wat mnen op it Alddiel.  Op de kaart fan Eekhof binne der op it Alddiel, Aldemiede en de Lytse Geast 18 mnen oanjn.  Mnemeitsjen wie spesjalistysk wurk, dat koe lang net elk en ien. En dat wienen faak ek gjin lytse putsjes, in nije mneskroef koste ƒ65,80 en dr siet 22 dagen wurk yn. Fan 14 desimber oant 2 janewaris ‛89 makke hy yn 14 wurkdagen in nije mneas, saagje, draaie en ynbouwe, it materiaal en ƒ14,00 wurklean, meiinoar ƒ67,25.    

Amerrak mei earnamers nei in skilderij fan Ids Wiersma


Dat sil de minsken fan 2007 faaks bespotlik goedkeap lykje, wat keapje jo no noch foar ƒ 70 of sels foar 70 €, mar in tientsje t dy tiid kostet no 150 € dat is ƒ330 en in gne t dy tiid dy‛t der wat knap tsjocht is no wol 25 € wurdich, mar goed dat bin prizen fan samlers.
De goudwaarde fan in tientsje fan doe 6,048gr is no ryklik 99 € dat is hast ƒ220. Mar de waarde fan it sulver fan in gne fan doe is no 1,30 €, ƒ2,87. Goud en sulverpriis lizze dus no folle fierder tinoar as yn 1890. De prizen fan doe binne drtroch lykas it libben fan doe, min te ferlykjen mei dy fan no.

It oerlean wie earst 11 letter 12,5 sinten yn‛e oere, it oerlean fan in boufakker is no 12,5 €, droan soe men sizze dat in euro no likefolle wurdich is as doe in sint!
De deihier wie by‛t winter ƒ1,00. yn‛e maytiid en simmer ƒ1,25 en ƒ1,50 mar dan wienen de dagen ek langer, by‛t simmer 12 oeren!  It  wyklean wie dus by‛t hjerst en winter heechstens ƒ6,00 en by‛t simmer ƒ 9,00 mar dat wie dan wol in wike fan 72 oeren!! Seis kear tolve. It wyklean fan in boufakker is no sawat 500 € dr giet fansels nochal wat f, mar dr stean ek wer in protte sekerheden tsjinoer dy‛t men doe net hie. As dy boufakker no 72 oeren yn‛e wike meitsje soe, Ik tink net dat de arbowet dat lije wol, dan soe hy mei 1090 € ths komme en dr soe er grif gns rejaler fan libje kinne as Albertom doe fan ƒ 9.
It kostjild wie ƒ3,50 yn‛e wike, foar in wike fan ƒ9 skilt dat net safolle, mar by‛t winter wie dat wol djoer. Hy wie in krekt man en it kostjild is sekuur byhlden, it wie net alle wiken likefolle, sadat ik oannim dat er by guon karweien de kost ta hie, en dat flke mocht fan it kostjild.  It wie stadichoan wol in grutte hshlding by Arjen Wiegers, sunt hy yn 1878 mei Froukje Boonstra troud wie, wienen der alwer 5 bern by kaam en yn 1887 kaam er noch ien by. En der wienen noch mar twa ttroud, dus doe wienen der noch 5 fan Arjen en Antsje en 6 fan Arjen en Froukje, it waard dus wol tiid dat der wat romte kaam. It soe dus bst kinne dat hy in wurkpleats fn hie en dr ek earne yn‛e kost wie. Net foar lang, it boekje hld op begjin 1890 want op 10 maaie 1890 troude hy en sette de saak fierder fuort yn Suwld.



Boer Symen of de begraffenis fan juffer Berber  (1)

Yn in boek dat ik efkes brke mocht fan Wytske Elzinga-Kamminga leinen in pear feltsjes mei potlead beskreaun papier, mar krekt mear te lzen, mei drop in
  "samenspraak" mei allegear nammen fan minsken t Suwld en omkriten fan om 1750 hinne. It petear giet mar tusken 2 persoanen boer Symen en syn arbeider Tsjibbe Minnerts en it ropt in pear nijsgjirrige fragen op, mar droer letter, earst it stik.

 Boer Symen

Tsjibbe:     Goejn boer.

Symen:     Jn Tsjibbe, Jo bin‛ ek noch let yn‛e baan.
Tsjibbe:     Ja boer, dat komt ek al troch omstandigheden.
Symen:      Omstandichheden? Wat is der no wer?
Tsjibbe:     Ja boer, dat si‛k jo sizze, ha jo it noch net heard? Berber is ferstoarn.
Symen:      Is Berber ferstoarn, wat jo sizze, it wie ek wol te tinken dat it mei Berber net lang mear duorje soe, want der is de lste nachten ek al by har wekke ha ik wol heard.
 Tsjibbe:     Ja de lste trije nachten is der by by har wekke wurden.
Symen:      Hienen jo berjocht krige Tsjibbe, dat hja no ferstoarn wie?
Tsjibbe:     Ja, Antsje fan Eelke Wopkes hat my achtermiddei helle, Eelke woe wol dat ik plicht foar him die, hjir wie nochal wat drokte oan ferbn en dat paste Eelke net sa bst mear.
Symen:      En it paste jo wol Tsjibbe dat jo der fiif stoeren mei fertsjinje en dat hindert Eelke neat, dan is dat ek mar better, wanneer wie hja ree?
Tsjibbe:     Om fjouwer oere.
Symen:      Binne jo der doe mei Antsje hinne gien?
Tsjibbe:     Ja en doe ha Antsje en Harmke en Albertsje har beklaaid en ik ha harren wat bystien.
                    Ja ik moest jo ek jnsizze fan harren, en doe hawwe wy by Eelkenhar de saken meiinoar bepraat, dr ha wy doe noch al in hiel skoft west om alles wat meiinoar te bepraten, wy wisten                            fansels wol dat it jo allegearre goed wze moast.
Symen:      Nou ja, dat is eksa. En hoe sit dat no, wat is der troch jimme meiinoar bepraat wurden?
 Tsjibbe:     Ja sjoch boer, dat is nochal wat oars as dat wy tocht hienen.
Symen:      En wat is dat dan Tsjibbe?
 Tsjibbe:     Dat sil‛k jo sizze, Berber hie nochal wat begearten.
Symen:      Berber nochal wat begearten? Mar dr hoege wy dochs net oan te foldwaan, as dy s net oansteane?
 Tsjibbe:     Nee, dat is ek sa, mar dan moat men jin ekris wer yn har plak stelle, it is altyd in lste wils beskikking.
Symen:      No Tsjibbe fertel my dan marris wat dat dan wol is.
 Tsjibbe:     Ja boer, dat sil‛k jo sizze, Harmke en Albertsje ha de lste nacht by har wekke, en doe hat se it dr oan ferteld, en ek sein wer‛t se it grfbewiis yn har kaske fine koenen, en sa hienen wy                       dat fan‛e jn ek opsocht.
Symen:      In grfbewiis Tsjibbe, hie Berber dan noch in eigen grf?
 Tsjibbe:     Ja boer. 
Symen:         Wr is dat dan?
 Tsjibbe:     Yn Tytsjerk yn‛e tsjerke.
Symen:       Wat siz jo dr Tsjibbe? Sa‛n earm sloof, dy in eigen grf en dan ek noch wol yn‛e tsjerke, hoe is‛t no mooglik Tsjibbe, hoe komt dat minske dr oan?
 Tsjibbe:     Ja folgens dat bewiis dan moat it noch in famyljegrf wze.
Symen:      Ja, dat sil‛t dan wol, Berber wie noch wol wat fan komf, hoewol har heit mar in skuonmakker wie, yn Ljout op it Saailn sa goed as ik wit, Berber hie ek in famylje namme,
                    lykas wol bekend  is wie har folle namme Berber Symens Attema, dat seit minstens safolle dat se t de eigenerfde stand is.

 Tsjibbe:     Ja sjoch boer, dat is wat dr‛t ik gjin ferstn fan ha, dat witte jo folle better omdat jo sels ek in achternamme ha, ik hyt Tsjibbe Minderts en dat is my ek altyd gench.
Symen:      Ja no, en hoe tochten jimme der oer doe‛t jim dr by Eelke Wopkes byinoar wienen?
 Tsjibbe:     Ja, Sytse Douwes wie der doe ek noch by, dy kaam dr even, dy hie ek noch alris by har wekke, dy woe ek wolris it ien en oar witte, dy tocht ek lykas wy, dat se yn har eigen grf,
                   yn‛e tsjerke yn Tytsjerk, beierdige wurde moast.

Symen:      No, wat begearte hie se noch mear?
 Tsjibbe:     Ja, har begearte wie ek, dat Piter Andries fan Tytsjerk har deafet makke.
Symen:      En is der oars ek noch wat?
 Tsjibbe:     Ja en dat is dat jo as earste fan de famylje har neifolgje.
Symen:      Dat is flink fan Berber, mear is der no ek net wol?
 Tsjibbe:     Ja noch al wat.
Symen:      En dat is?
 Tsjibbe:    Dat ek de dragers en de kloklieder noege wurde op de begraffenis.
Symen:      En hat se ek sein wa, en hoefolle fan har famylje oansein wurde moatte?
 Tsjibbe:    Hja hat sein wy moasten yn Ljout Willem fan Raak oansizze, en as dy dan sa goed wze wol de oare famylje even fersykje te wollen, en dan Rinse Douwes en bysitter van der Meer fan                            Aldemiede foaral net ferjitte as famylje t te noegjen, en dan hjir op it Heechhiem allegearre, en dan fansels Domeny as de leider en master Klaas Bouwes, en dan de tsjerkflden,
                    Wierd Bouwes en Jochem Roels en de tsjerkerie. En dan de deagraver master Jan Jansen fan Tytsjerk ek noegje.

Symen:      Ja Tsjibbe mar hoefolle kinne der dan meiinoar wol net komme?
 Tsjibbe:    Ja boer, dat witte wy ek net sa krekt, want wy witte net hoefolle famyljeleden as der komme kinne en komme sille.
Symen:      Dr hoege we net folle foar te rekkenjen, de famylje die oars ek al net folle foar har, de diakens ha se der ommers de lste jierren sawat alhiel mei rde litten, no‛t se earm wie,
                   ik wol der net oer prate as doarpsnfanger, dat begripe jo wol Tsjibbe, mar tsjin jo sein, se hat s wol wat koste, yn 1729 is se hjir troch har famylje yn Suwld kaam, omdat se
                    hjir ek noch famylje hie, doe wie hja al foar de twadde kear widdo, har lste man wie in Coenders, dat wie in offisier, of‛t se ek bern hn ha wit ik net, dr ha ik noait wat fan heard,
                    mar lyk as jo ek wol witte, wie it earst altyd ‛juffrou Berber‛ en sa woe se altyd noch wol graach neamd wurde.

 Tsjibbe:     Ja boer, en sa neamde ik se ek altyd noch.

Symen:      No ja, dat wol‛k ek noch wol leauwe, mar ik net, as‛t se by my kaam dan wie it: dei, of jn Berber; mar om fierder te gean Tsjibbe, wer  woenen jimme dy begraffenis dan hlde,
                    want as der safolle minsken noege wurde sille, wer moat men dy dan bergje?
Tsjibbe:     Ja just boer, dat hienen wy ek al tocht, it like s it bste ta, yn‛e tsjerke. Dr soe tocht s yn dit gefal ek neat op tsjin wze.
Symen:      Dat kin tominsten frege wurde!
Tsjibbe:     No ja, wy binne hjoed 27 febrewaris, de skuorren binne no ek noch net leech oars soe dat noch wol kinne, mar no giet dat ek net sa bst.
Symen:      Mar Tsjibbe, hawwe jim it der ek oer hn wat der dy dei foar dy begraffenis wze moat?
Tsjibbe:     Ja, ja, mar no woe ik wol boer dat jo dat no earst marris seinen.
Symen:      Harkris Tsjibbe, jimme hawwe der mei jim fiiven wol twa oeren oer praat, dat kin ik sa yn ienen mar net sizze.
Tsjibbe:     Nee, no dan sil ik it earst wolris sizze, ik ha it op in pompierke stean en it allegear sa sunich berekkene as wy mar koenen, sjoch hjir ha‛k it.
Symen:      No siz it my mar.
Tsjibbe:     Ek goed, in fet bier, net ien fan de grutste, 100 mingels hienen wy tocht. Acht mingels brandewyn, 105 leedbrean, santich wite en fiifentritich mei krinten en 14 fearn bter.
                   En dan tochten wy boer, dat jo de bter mar leveren en dy acht mingels brandewyn dr ha wy ien fan ferbrkt by it flizzen fan Berber, dat hie ik dy jns daliks mar meinaam,
                   lykas jo ek wol witte, ha ik altyk wol wat mingels krkjes yn‛e kelder stean, en it leedguod dat moat Hindrik Piters fan Burgum mar bakke tochten wy, en it bier fan Gaikema fan                                            Burgum en de brandewyn fan Hindrik Harkes fan Tytsjerk.
Symen:      No,No dat komt my meiinoar noch al wat te kostjen.
 Tsjibbe:    Ja dat is wol wier, mar ik stel my sa foar dat de famylje wol mei de begraffenis kosten rde sil.
Symen:      No, jo ha better ferwachtings as ik, mar wy sille wol sjen hoe ‛t dat tpakt. Jo Tsjibbe, Jo moatte daliks nei de begraffenis nei Piter Andries gean foar de rekken fan it deafet en ek fan de                          oare nkosten.
 Tsjibbe:     Goed hear

---------------------------- ✤ ------------------------

2e bedriuw deis nei de begraffenis.

Symen:      Jn Tsjibbe.
 Tsjibbe:     It koe noait moaier.
Symen:      Ja it koe dr net oars, och ja, ik bin der oars ek wol foar dat earme minsken eare oandien wurdt.
 Tsjibbe:     Wa soe dat ek net!
Symen:      Lit marris sjen. Wegens het maken fan een tweeduims eiken doodvat voor wijlen Juffrouw Berber Attema, laatst weduwe fan den eerzaamen heer Coenders officier in den dienst enz.
                    De somme van 20 caroly guldens en 13 stuivers. Die 13 stoeren is foar de drank fansels.                                                                                                                                                   
Bterbryfke fan Snits
                    Nota van J. Jansen schoolmeester en doodgraver te Tietjerk wegens het maken van een graf in de kerk te Tietjerk, somma 1 caroly  gulden                         en 10 stuivers.
                    Sokke dagen hat master ek net folle yn syn libben dat er safolle fertsjinnet.
                    Goed smyt se dr mar del. Nee ho! Fuort net fuortrinne.
                    Ik sil it jo earst allegearre mar even betelje en dan moatte jo moarn daliks mar hinnegean en betelje de lju en bring my dan sa gau as it kin de                       rekkentsjes wer werom.
                    De bter giet der f dy notearre neffens 22 gne de fjidder dat wie tiisdei de priis 1ste keur yn Snits hat Sytske sein en dy tinkt dr altyd goed                     om.


               Bterbryfke


------------------------  ✤  -----------------------
3e bedriuw in dei letter

Symen:        Goejn Tsjibbe, kom bin jo der, ik hie jo justerjn al ferwachte, mar ik bin bliid dat jo der  no mei komme.
 Tsjibbe:     Ja, dat hie ek bst kind.
Symen:      Frege Piter ek wat ik fan de rekken sein hie? No Tsjibbe kin ik jo fertelle dat ik ek yn dizze saak wer ‛ntfanger‛ west ha.
                   Fan‛e moarn hat Willem fan Raak hjir west en dy hat de obligatie ten laste fan Berber 35 gne mei de rinte fan 15 maaie 1731 meiinoar 46 - 16 car.gne foldien,
                    en fan‛e middei ha Rinse Douwes en Fokke van der Meer hjir west en dy ha my 80 gne brocht foar it goed dat wy oan Berber dien hienen,
                   no noch wat t it boelguod fan har meubels en har fjirde part fan it hs op it Saailn, dan kinne we wol wer tefreden wze!
 Tsjibbe:     Ja dat hinget net f fan de goedens fan de famylje.
Symen:          Goejn Tsjibbe!

---------------------------  ✤  --------------------------


De minsken dy‛t neamd wurde wienen allegear minsken t Suwld en omkriten en libben dr om 1745 hinne, Juffer Berber kaam yn de kohieren fan 1749 net mear foar, dat de begraffenis moat al wat earder west hawwe. No sille jim wol nijsgjirrich wze nei wa‛t dat allegear wienen, en foaral wa‛t dy Juffer Berber wie, ik sil myn bst dwaan dat t te sykjen foar it folgjende stikje.


Inkele persoanen dy‛t yn it stik spilen

Allle nammen dy‛t yn it stik foarkomme binne nammen fan minsken dy‛t yn dy tiid yn Suwld libbe hawwe, guon drfan kinne jo ek noch fine yn P Datema Suawoude siden 213,214 en 215. Ik sil se hjir net allegear nei foaren helje, mar fan guon falt dochs wol wat mear te fertellen.
 
TSJEBBELE MINNERTS wie doopt as Tjebbele, soan fan Minnert Yans yn Eastermar 1712. Doe‛t Tsjible Minnerts en Sietske Wouters trouden, 4 nov. 1739, kamen se beide t Suwld. Se krigen twa bern: Wouter 28 apr. 1749; Roel, 3 mrt. 1751; beide doopt yn  Suwld yn 1761. Fan Roel is fierder neat te finen, mar Wouter troude 16 maart 1777 mei Maaike Tjeerds; hja hienen trije bern:Tjeerd 1777; Sytske 1780 en Tsjible 1786. Tseard troude 18 maaie 1804 mei Eelkje Piters
Yn 1811 namen Wouter Tsjibbeles en syn bern de namme Hiemstra oan:
Tjeerd mei syn bern: Maryke en Maaike wennen yn Suwld
Tjibbele en syn bern: Eelkje  wennen doe yn Readtsjerk

Tsjible en Sytske wennen yn 1749 as arbeider mei in pear kij op nr 2, dat is dr‛t no it leanbedriuw fan Van der Meulen sit. Yn myn tiid, de tritigerjierren, wenne dr in Tije Luinstra, it wie in ldhs, dat yn twaan bewenne waard, mooglik de foarein fan in ldfryske pleats.  Yn de tiid fan dit ferhaal, sa om 1750 hinne waard it faak ek troch twa hshldings bewenne werfan ien fee hie, of snder fee, mar dan waard it ln en de stl troch in oaren brkt, byg. Sipke Symens Algra yn 1769.
Yn 1750 wennen se op nr 22, it fierste hs op it reedsje sdlik fan de iisbaan, mei noch ien ko, yn 1751 op itselde reedsje yn in keamer by Boate Sybrens op nr 20 it pleatske fan de diakenije, mar yn 1752 is dy keamer leech en de skoarstien ticht mitsele, dan hoechde Boate der gjin skoarstienjild fan te beteljen. En doe wennen Tsjible en Sytske op nr. 18 op it Heechhiem mei oantekening ‛wordt onderhouden‛ yn 1753 stiet der "Tjibble Minnerts wordt onderhouden, in zijn plaats Albert Wessels." Der stiet net by wer‛t Tsjibble hinne ferhuze wie. Yn‛e floreenkohieren komt hy dan wer foar yn 1756 op nr. 33 it diakenijehs op‛e Noarderein, oan‛t 1768. Yn 1769 wennet dr syn widdo noch; "wordt onderhouden en woont in een armenkamer." Yn 1776 wurdt meld: "Tjeble Minderts weduwe getroud aan Tjeerd Harkes van Tietjerk".
Har soan Wouter Tsjibles en Maaike Tseards begjinne dan it oare jier op nr. 2.
 
Oan‛t safier de floreenkohieren. En dan de diakenije rekkens:
Yn 1758 cg 0.17.8 reperaasje oan Tjibble Minnerts hs (it diakenijehs op‛e Noarderein). Yn 1760 nochris cg 2.24.16 en hy barde 16 stoeren foar in putsje hekkeljen, yn 1761 stoar Heere Cornelis, dy‛t doe yn nr 18 op it Heechhiem wenne, en barde Tsjible 10 stoeren foar it beklaaien, yn‛e kiste lizzen en de drby brkte 1 mingel jenever en 1 stoer foar in grouwweiten ble. Yn 1764 barde hy noch 4 stoeren foar in mingel jenever by de ferhier fan Albertje Martens 1 med. 3 febrewaris 1769 barde master Klaas Bouwes, doarpsrjochter en ntfanger snt 1755, 4 stoeren foar it opsizzen fan hierkontrakt fan it hs fan Tsjible Minderts, mooglik wie hy yn janewaris 1770 stoarn,  mar de widdo mei de bern bleau op itselde nr. te wenjen.
En 17 febr. 1770 betellet de diakenije 6 stoeren foar "een pomp bij diaconiehuisje bewoond door de wed. Tjible Minderts." 
Wat Tsjibbele mankearde witte we net, mar hy hat nei 1749 it wurk as boerearbeider net mear oankind en waard troch de diakenije nderhlden. Syn bern wienen lokkiger, en ik tink dat der noch hielwat fan syn neiteam yn Suwld wenje.

ALBERTSJE = Albertsje Martens
Dmny Datema mient dat Albertsje Martens dr earder ek yn dat diakenijehs wenne hie en dr stoarn wze soe om 1753 hinne. Mar neffens de floreenkohieren wenne hja yn by Hinke Eelkes yn nr 31 dat foar it earst yn 1753 neamd wurdt, en dat duorre noch oan‛t 1760. Dat kloppet mei Albertom syn oantekens. Dy skriuwt dat Albertsje Martens it hs nr 18 op it Heechhiem yn 1758 skonk oan de tsjerke op foarwaarde dat hja der oan‛t har dea yn wenjen bliuwe mocht en hja stoar yn 1761. Yn july 1763 betellet de diakenije oan de erfgenamen fan Albertsje noch in jier hshier fan it hs op it Heechhiem, dr‛t Heere Cornelis yn wenne hie (nr 18) en dat yn maaie 1761 al betelle wurde moatten hie. Mar dan is it hs net mear fan de tsjerke, mar fan Kornelis Meints. En letter fan dy syn widdo, dy‛t dan by Hinke Eelkes op nr 16 ynwennet, mar nr 18 yn eigendom hat. Deselde fersoargings sitewaasje;  Knjilles Meints keapet it hs fan de tsjerke, syn frou skinkt it wer oan de tsjerke, op‛e selde foarwaarden as Albertsje Martens earder en wurdt oan Hinke Eelkes tbestege foar fersoarging.
Albertsje Martens oardelmed ln hie hja oan de diakenije skonken, mar hja barde noch de helte fan de hier as nderhld, de diakenije betelle de kosten fan ferhier en hekkeljen. Mooglik hat hja har net mear allinne rde kinnen en is hja oan Hinke Eelkes foar fersoarging tbestege, dan hie hja noch rjocht op de hier oant har dea ta. De ldereinsoarch gie doe noch wat oars as no.

BOER SYMEN  De boer is de doarpsrjochter/ntfanger Symen Folkerts Algra, dy‛t wenne op nr 1, Syn pleats stie dr‛t no H.F. van de Meulen wennet.  De yn it stik neamde Sytske wie syn tredde frou Sytske Sipkes, der‛t hy  7 december 1738 mei troud wie. Hja krigen noch trije bern, yn 1739, 41 en 43, dy‛t folle letter as folwoeksenen doopt waarden. Yn‛e ledematen list stiet ek dat der problemen wienen en dat se net mear meidienen oan it nachtmiel, hoewol hy in pear jier earder noch diaken wie. Sytske stoar 28 jannewaris 1751. En Symen 4 july 1754 (sjoch  P. Datema Suawoude side 145)                                                                                   

EELKE WOPKES  Eelke Wopkes en syn suster Antsje Wopkes wennen op nr 21 hy wie bakker en sil him slim passeard field hawwe, dat in burgumer bakker de ble foar it leed levere, wylst hy by de buert hearde.

SYTSE  DOUWES Sytse Douwes wie feanbaas en komelker en wenne op nr 17 de pleats op it Heechhiem, dy‛t hy hierde fan Eelke Wopkes. Mooglik dat syn frou Harmke hiet.

WIERD BOUWES  Wierd Bouwes tsjerkfld  wenne op nr 6. De pleats fan Wierd Bouwes brnde yn 1762 f. Nei de dea fan Wierd Bouwes yn 1763 kaam Rinse Douwes op dy pleats, dy‛t it eigendom wie fan syn styfskoanheit Foeke Hayes.
Foeke Hayes van der Meer wie bysitter (it gritenijgerjocht bestie neist de grytman t twa bysitters, deftich hiet dat assessor) hy wenne yn Burgum, hy wie de twadde man fan de mem fan Rinse Douwes syn frou Aaltsje. It is mooglik dat hja beide famylje wienen fan Juffer Berber, want dy waard earder ek neamd as mei eigener fan dy pleats. (sjoch P. Datema Suawoude side 53 en 146)

DUMNY dat wie dmny MartinusVitringa, 1741-1750; Juffer Berber komt yn de kohieren fan 1748 net mear foar, sadat we oannimme moatte dat hja doe al wei wie.  (sjoch foar de wenten dy‛t by de nmers hearre P. Datema Suawoude siden 213-15.)


JOCHUM ROELS,  tsjerkfld wenne op Nr 3 sunt 1752 en kin doe‛t Berber stoar dus noch gjin tsjerkfld west ha.
MASTER JAN JANSEN, wie skoalmaster, koster, kloklieder en deagraver yn Tytsjerk. 
HINDRIK PITERS,  mei bynamme Haagjes wie bakker yn Burgum
EGBERT CORNELS GAIKEMA, wie bierbrouwer en doarpsrjochter yn Burgum oan‛t 1745, doe folge syn soan
Kornelis Gaikema  him op as brouwer en as diaken.
Tige begoedige minsken mei net allinne in brouwerij mar ek buorkerij en in protte ln.

‛Juffer‛ Berber

In juffer Berber Synes Attema,  widdo Coenders, dy‛t snt 1729  yn Suwld wenne, mei in famylje grf yn Tytsjerk! Sa stie it yn de ‛samenspraak.‛
No, doe‛t hja troude neamde hja har Berber Sijnes Attama. Mar hja wie doopt yn Ljouwert as dochter fan de master skuonmakker Siene Freerks en dy syn twadde frou Diltje Harmens, 30 aug. 1674.

Dat hja it earder ek al net rom hie blykt  t in feroardieling wegens skoaien op it Bild. Op 12 septimber 1710 waard hja mei twa oare froulju oppakt by St Anna, omdat hja op trije plakken skoaid hienen om in stik iten, mar jild krigen en oannaam hienen, wylst hja bewearden mei hannel by de streek te wzen. Berber blykte dr doe ek in pas fan it provinsje bestjoer foar te hawwen.  En neidat hja finzen naam wienen, hie hja yn'e herberge noch twa spegeltsjes en in string jern ferkocht. Hja waard feroardiele ta fjirtsjendagen tuchths.

In jier letter troude hja op 8 november 1711 mei luitenant Sybrand Walta van Coenders fan Wurdum, mar hja wie doe al 37 jier en faaks al widdo en wenne doe ek  yn Wurdum, mar fan in earder houlik en bern ha ik neat fine kinnen, faaks wie se doe dus noch ‛ldfaam.‛ Siebrand wie berne yn 1660 as soan fan Jonkheer Johan Coenders en Jonkfrou Margareta van Walta.  Hy wie doe‛t hy mei Berber troude dus ek  al 51jier.
Ek fan him ha ik gjin earder houlik fine kinnen.
De Walta‛s wienen lju fan ‛adel‛ en meast hege militairen. De Coenders  wienen ek beropsmilitairen, en guon nochal hege. Hja trouden faak mei adelike dames en de dochters mei hege militairen, faak btenlanders dy‛t yn tsjinst fan de Republyk wiene.
               
Dat Juffer Berber  yn 1729 yn Suwld kaam te wenjen stiet net yn de ledematen list fan de tsjerke.  En yn de Specie kohieren fan Suwld fan 1749 komt Berber net mear foar, mar noch wol yn it register fan hsgesinnen yn Tytsjerksteradiel fan 1744, hja wenne doe tusken Wopke Sieerds (moat Wopke Eelkes wze!) en Kornelis Meines, en der stiet by ‛wordt gealimenteerd‛ It is mooglik dat hja op nr 13 by Kornelis Meines ynwenne. Neffens ds Datema wenne dy op it Hiemstee, krekt foar dr‛t no Jan v.d.Meulen wennet. Of der moat noch in hs stien hawwe tusken it Hiemstee en wat no ‛de twadde hikke‛ is, dr‛t doe Wopke Eelkes wenne, of dochs op it Heechhiem, sa as Albertom tocht. It is mooglik dat hja, omdat hja harsels net mear rde koe, har eigendommen oerdroegen hat oan de diakenije, yn ruil foar fersoarging oan‛t har ferstjerren.

It grf yn de tsjerke fan Tytsjerk is nr. 6310 t "Friezen uit vroeger eeuwen" de tekst op de stien wie: Anno 1705 den 2 juni is in den Heere ontslapen den eerbaren deughleijke Diltie Harmens wedue van Synne Freerks in leven mr. Schoenmaker binnen Leeuwarden in haar 61e jaar en leit alhier begraven.
   
    Mijn lichaam leit hier onder‛d aard
    Mijn ziel is met mijn God gepaard
    Sta leezer en bedenk dees‛ korte woorden zin
    Alwie met Cristus leeft is sterven groot gewin.

Dat wie dus it grf fan juffer Berber  har mem, mar it is net mear werom te finen yn de tsjerke fan Tytsjerk, dy‛t neitiid gns feroare is en dr‛t de lde grven op twa nei nder de estrikken flier ferdwn binne.

Ynwenners fan Tytsjerksterdiel, nr G2501 fan de bybleteek fan it Streekmuseum yn Burgum hat:
Siene Freerks Attema, Mr schoenmaker te Leeuwarden.overleden 1698 of 1702,
Hy wie troud mei Diltje Harmens, Suawoude 31-8-1673; en hja hienen twa bern: Hermanus en Berber.
Siene wie mede eigenaar "nomina uxoris" van Suawoude stem 7(1640 Harmen Sjoerds), 1708 de erven. (Nomina uxoris betsjut t namme fan syn frou)
En yn 1678 mede eigenaar "nomina uxoris" Bergum stem 9. (1640 Beern Theunis) en dat wie Diltsje har pake. Beide pleatsen wienen dus foar in part fan Diltsje en letter fan har bern Hermanus en Berber.

 Juffer Berber har mem Diltje Harmens kaam dus fan Suwld en wie de twadde frou fan Siene Freerks. (By har houlik kaam de namme Attema of Attama noch net foar mar t "ynwenners fan Tytsjerksteradiel" blykt dat Siene Freerks sa wol bekend stie, en har soan Hermanus, dy‛t dmny wie yn Burum, neamde him ek Hermanus Attema.)
Siene wie earder troud mei in Kinske Alberts fan Ljouwert, en hie drfan ek al in dochter dope litten mei de namme Berber. Blykber hie hy frou en bern ferlern.

Sa troude hy yn 1673 mei Diltsje, dy‛t 29 juni 1645 doopt wie yn Suwld as dochter fan Harmen Jans en Siouck Beerns. Harmen kaam fan Tytsjerk en Siouck fan Sumar.  Hja hienen fjouwer bern: Michiel, Jan, Wilke en Diltsje.
Harmen Jans wurdt ‛de weert‛ neamd, hy wie blykber herbergier yn Tytsjerk, op Altenburg? Hy die belidenis yn Suwld  yn 1651, hy hie dr ek twa broers te wenjen, Jan Jans en Sikke Jans.

Sjoukje Beerns wie berne yn 1613, as dochter fan Beern Theunis, dy‛t yn yn Burgum en yn Noardermar earmfld wie en eigenerfd boer, earst yn Sumar, letter yn Noardermar, en yn 1640 eigenaar fan Burgum stim 9; stoarn yn 1670.
Bern: Sjoukje, Aukje en  Theunis, dy‛t him letter Terwisga neamde.
Sjoukje troude yn 1657 (Harmen wie doe blykber al wei) mei in Hillebrand Hillebrands, en erfde yn 1670 it spul fan har heit.
Har soan Michiel wie doe herbergier op Altenburg, (faaks hie syn heit dat foar him west)
Har twadde soan Jan Harmens troude mei in Wytske Klazes, en harren soan Harmen Jans, wie eigener bker fan de pleats mei stim 7 en 8 yn Suwld, diaken yn Suwld 1706-1708, mei keaper fan Algera state yn Tytsjerk en  troud mei in Aukje Alles en hja hienen sn bern: Wytske, Sytske, Michiel, Alle, Jan, Sjouke,( jong ferstoarn) en Sjoukje dy ‛t 11-1-1722 berne waard, mar yn it selde jier rekken Harmen en Aukje beide al wei, want doe waard de pleats ferkocht foar 2000 mar de skuld wie 6000, sadat de wezen ferearme achter bleaunen.
En sa lze jo by Datema, side 51 dat yn 1640 in Harmen Sioerds eigener wie fan de pleats mei stem VII en floreen nr 6, yn 1698 Jan Harmens, Siene Freerx en syn frou Diltsje Harmens en har omke Theunis Beerns Terwisga.
En tsien jier letter yn 1708. De erven fan Siene Freerks, ds Hermanus Attema, en Berber Sienes Attema weduwe fan Luitenant Sybrand Walta van Coenders.Yn 1720 hawwe hja dy pleats ferkocht oan Harmen Jans en Aukje Alles.

Jimme sjogge dat it net slagge is om folle mear oer Juffer Berber en har man Sybrand te witten te kommen. Fansels moat der noch hielwat famylje fan har yn Suwld wenne ha fan it Harmen Jans folk. En faaks wenje der noch wol in protte fan yn de omkriten,
Mar fan de famylje Coenders van Walta stiet yn it Stamboek fan de Adel neat.



 Tafallich fn ik yn in skrift mei oantekens t it argyf fan de tsjerke fan Suwld in oantekening fan Albertom, dr‛t hy alles yn byinoar brocht hie oer Berber Sijnes Attama laast weduwe Coenders, en dat wie in hiele list.
Dy hiele list sil ik hjir mar net oanhelje, mar gearfette wienen der oan kosten foar ferpleging en sykte fan Juffer Berber Attama makke 363 caroli gnen 7 stoeren en 12 peinjes. Oan neikommen rekkens wienen der noch 116 car. g. 5 st. 8 p; de begraffenis koste 48 car.g. en 9 st. sadat der oan onkosten wienen 528 car.g 2 st.  4 p.
Dr stie oan ynkomsten tsjinoer, wat fan de famylje, in kwart fan it hs oan it Saailn yn Ljouwert en fan it boelguod fan har neilittenskip meiinoar 224 car.g. 11 st. sadat der oan kosten foar de tsjerke oerbleaunen 303 car.g. 11 st.  4 p.
Dat wie in hiel fermogen yn dy tiid en ik fernderstel dat hja drfoar, doe‛t hja har sels net mear rde koe en help nedich hie, op‛e selde manier as Albertsje Martens, har hs yn Suwld oan de tsjerke of oan de diakenije skonken hie, op foarwaarde dat de diakenije har fierdere fersoarging regele en betelle. Dat dat hs der wie blykt wol t de rekkens foar ripperaasje oan it hs fan Berber Attama.
Dat hja meieigener wie fan‛e Douma‛s pleats en in hs oan‛t Saailn, en in eigen hs hie yn Suwld, lit wol sjen dat hja dat net t earmoed die, mar harsels net mear rde koe en ferpleging nedich hie.

Ut de rekken blykt dat hs oan it Saailn de sulversmidswinkel te wzen fan Dominicus Silversmid. Mooglik dat dy it by har ferstjerren wol kocht hat fan de famylje Attama.
  Sulvermerk fan Wibe Dominicus
Sulvermerk fan Wibe Dominicus
Dominicus, Wibe. Werkzaam te Leeuwarden. Geboren Leeuwarden 1720. Huwelijk te Roordahuizum in 1757 met Tieltje Andeles. Mr. 1744. Activiteiten als zilversmid gestaakt voor 1781. Overleden te Leeuwarden 20 mei 1789.
 Oernaam fan:http://members.home.nl/jan.schipper/merkenfrindex.html


Aldereinsoarch yn‛e 18-de ieu.

Aldereinsoarch hat der altyd west, meast waarden de lden troch de bern meiinoar, of troch ien fan de bern, dr‛t dat lang fan te foaren al mei oerienkaam wie, fersoarge.
Troch boeren waard de pleats faak neilitten oan ien fan de bern, soms de ldste mar faak ek de jongste fan de jonges, dy‛t op de pleats bleau  en by heit en mem ynwenne mei it betinkst dat hy meidertiid de pleats oer kriege en de fersoarging fan syn lden op him naam.
By rike lju wie it gjin probleem, dy koenen folk gench betelje om har te fersoargjen.
En as hja sels net mear goed mei de holle wienen, dan koe in notaris of in rintmaster dat wol foar harren regelje.
Mar foar immen dy‛t safolle jild net hie, en gjin famylje en gjin bern; en dy‛t him of har net ynkeapje koe yn in gasths, wie it wol in probleem en dat moast op‛e tiid regele wurde.

Earder yn de midsieuwen wie dat in taak foar de kleasters. Dy namen faak sokke minsken op, en waarden dan de ienige erfgenamd, dy alle eigendom en alles dat harren noch tafalle mocht t erfpoasjes of fergoedings yn eigendom krige en drfoar de minsken oan‛t harren ferstjerren ta fersoargen en ek noch drnei foar begraffenis en sielemissen boarch stienen.

Gasthuzen en earmhuzen hienen yn‛e std dy taak oernaam. Yn in gasths koe men jin ynkeapje, yn in earmhs soargen stedsbestjoer of tsjerke foar de nedige stipe.
It hong hiel bot fan de fermogensposysje fan sa‛n gesticht en fan de kundigens fan de lieding f hoe goed dy fersoarging wie. Men kin fan tinken wol ha dat it yn it gasths aardich better wie as yn it earmhs!!!  Mar it wie foaral foar siken tige ‛primityf.‛
Siken leinen faak mei in protte minsken yn ien seal, en faak mei twa of mear!! yn ien bd of bedstee. Gjin wnder dat de measten leaver ths bleaunen en har troch bekenden fersoargje lieten en yn it doarp wie ek gjin gasths.

Foar Berber begn it yn 1729, hja kin al wol langer yn Suwld wenne ha, mar dr ha ik gjin bewiis foar of tsjin. Yn 1729 wurke hja sels noch mei en krige fergoeding foar it meitsjen fan 2 himden foar Durk Gerbens.
Mar fanf 2 jannewaris 1730 wurdt der betelle foar har nderhld. Soms kriget hja wat bsjild, de rekkens fan leveransiers wurde foar har betelle en guon minsken wurde betelle foar soarg en ferpleging dy‛t hja oan Berber jn hawwe.

 Dat liket dochs wurk fan de ‛buert‛ te wzen; it binne foaral Antsje Wopkes en Albertsje Martens dy‛t har fersoarge hawwe. En Sytse Douwes en Wopke Sierds, dy‛t holpen as dat nedich wie. En fierder binne it allegear minsken fan‛e Suderein en it Heechhiem.
Dat wie foar har dus de ‛buert‛. En dat wiist der ek op dat hja op it Heechhiem wenne.

Fan 5 des. 1751 oan‛t 27 febr. 1752 waard hja ferplege yn it hs fan Ludzer Tseards in arbeider, dy‛t neffens Datema wenne dr‛t yn‛e 70-ger jierren Tjitte Kooi wenne, by de iisbaan, no Suderein 20. Ludzer syn frou Harmke Joukes ferpleechde har doe en tsjinne dr foar by de neikommen rekkens, boppe it kostjild foar dy 12 wike 14 car.g. 5 st., noch in rekken yn  fan 3 car.g. Earder wie it nderhld iderkear 11 stoeren yn‛e wike, mar de ferpleging kaam drmei op mear as it dbele, 29 stoeren yn‛e wike.
Omdat it kostjild 27 febrewaris 1752 ophld, nim ik oan dat hja yn dy lste wike ferstoarn wie. (En dus net foar 1749 sa as ik tocht omdat hja net yn de kohieren fan 1749 foar kaam. Mar dr fine jo Wopke Sierds ek net yn, en dy komt yn‛e doop en trou boeken fan Suwld/Tytsjerk wol foar, en ek yn dizze rekkens.)

Boer Symen, wurdt yn‛e rekkens allinne neamd foar it leverjen fan bter op‛e begraffenis. En Tsjebbele Minnerts, dy‛t in haadrol spile yn it stik komt alhiel net yn de rekkens foar; allinne syn frou Sytske Wouters ‛voor ghedane diensten aan Berber Attama‛ 6 stoeren, hat hja betsjinne by de begraffenis? Hja wennen doe op it Heechhiem en hearden dus by de buert.

De measte minsken dy‛t yn‛e rekkens foarkomme ha we al besprutsen yn it maart nmer 2008 fan Meiinoar en dy steane ek wol yn "P. Datema Suawoude" side 214.
En hja sille de lzers fan dizze stikjes stadichoan hast like bekend yn‛e earen klinke as de Suwldsters fan hjoed-de-dei.


TWA BREGEN YN SUWALD

    Yn de oantekens fn ik noch in mienskiplike administraasje yn Suwld yn de 19de ieu.
Yn dy administraasje, dy‛t Albertom net alhiel oerskreaun hat, mar allinne dat dat hy fan belang fn, giet it oer it nderhld fan twa brgen, in grutten en in lytsen.
    Ik wie hiel nijsgjirrich wr‛t dy brgen wienen, want dat stie der nergens by.
Gelokkich stienen der nkosten yn foar it skriuwen fan ‛rekwesten‛. It wie ddlik dat dy oan it gemeentebestjoer rjochte wienen en dat joech de kns dat dy yn it gemeente argyf wrom te finen wienen. En dat bliik ek sa te wzen.
 It gie neffens de "Inventaris Eilers" nr 259 "over het wegnemen van het brugje bij de Hogendijk onder Tietjerk"
Yn eltsgefal ien brge, mooglik beide, leinen dus yn de Alde suwldsterdyk.
    Ik naam oan dat de brgeflden en de kontribsje betellers de belanghawwenden by de brgen wienen, omdat hja dr gebrk fan makken om by har hs of ln te kommen, krekt sa as dat gie by de barten op‛e Rchfinne, dat wie hjir folle minder maklik fst te stellen. Fan mar in pear minsken wurdt de namme neamd foar it beteljen fan kontribsje en dat allinne omdat hja ien of twa jier achter wienen mei beteljen.
     Achternei bliik dat it nderhld fan dy lde Suwldsterdyk of Hegedyk foar rekken fan de ynwenners fan Suwld wie. It hiele doarp betelle der dus oan mei. De oantekens begjinne yn 1810, (dus noch yn de ‛frnske tiid‛) en rinne oan‛t 1861.

    Yn 1810 begnen Wybren Rinderts Gerritsma "als administreerend Bruggevoogd te Suawoude en Yke Ritskes Bergsma als toeziend voogd aldaar."  Blykber begnen hja yn july nei in rekkengearkomste dr‛t de fgeande brgeflden, de "Weduwe  Sipke Symens Algera en Tseerd Wouters (Hiemstra) volgens akkoord bij de stemming " noch 20 gne fan oerdroegen, dat wienen doe noch de carolignen ferdield yn 20 stoeren en de stoer yn 16 penningen of ‛duiten‛, skreaun as: 1-19-15, ien gne 19 stoeren en 15 duiten. Dat rekkenjen yn carolignen gie noch troch oan‛t 1830, doe waard de skriuwwize foar datselde bedrach ƒ 2,00;(de 15 duiten frne nei boppe makket de 20 stoeren fol en dan is it twa gne.)
 De jierlikse kontribsje wie net foar elk gelyk, en wie ek net alle jierren gelyk, sadat ik oannim dat de oanslach rekken hlde mei de grutte fan it ln en mei de kosten dy‛t yn de tiid fan de fgeande brgeflden makke wienen en op de rekkendei fststeld waarden. Sa gie it by it barteset en de mne ek.
De nkosten gienen oer de reparaasjes oan de brgen, it is meastal wurklean en materialen, hout (hnsmeide)spikers, izerwurk, ferwe, tarre en fracht.

    Yn maart 1823 wie it brgedek fuort, mei heechwetter en stoarm der fslein? Klaas  Mellema krige 8 stoeren om it wer op te sykjen.
 Yn 1853 en ‛54 waarden der ferskate ‛rekwesten‛ skreaun "over het wegnemen van het brugje" mar yn 1855 wurdt der wer goed ƒ 8,– tjn foar it opmeitsjen fan it bregje, it bleau dus bestean.
Gelokkich binne de rekwesten, dy‛t master Beerda yn 1854 skreau, noch yn it argyf fan de gemeente en ek de antwurden fan it gemeente bestjoer dr op.
It blykt te gean oer de de "brug in de Hogedijk" en "in de Suawoudster Oudedijk lopende tussen de Zomerweg en de Warren" en twa kear "de brug in de weg naar Suawoude. De Suwldsters, fertsjintwurdige troch Douwe Ykes Bergsma en Daniel Bouwes van der Meulen, wolle it bregje opromje en ferfange troch in daam mei in pomp dat is folle minder kostber en folle feiliger foar de "rijtuigen".

Mar it gemeente bestjoer hat de fjildwachter der op tstjoerd om de miening fan de oare belanghawwenden te hearren, en dy woenen der neat fan witte, omdat dat de wetterlossing yn gefaar bringe soe.
Sadwaande koe it gemeentebestjoer it fersyk net tastean en waarden de brgeflden der op wiist dat hja dus ferantwurdlik bleaunen foar degelik nderhld fan de brge en trochstreaming.
Dy fjildwachter sil wol net de suwldster fjildwachter west ha; Sake Ritskes Bergsma, dy‛t buorke dr‛t no it leanbedriuw fan van der Meulen sit, en sdlik drfan. Yn it kadaster komt hy foar as ‛de veldwachter R.S.Bergsma, hy folge yn 1819 syn broer Yke Ritskes op as brgefld oan‛t yn 1823 en ndertekene ek letter noch frekkeningen.
Noch yn 1858 kaam der foar ƒ30,50 in nij brgedek, mar der stiet net by foar welke brge, dus ik tink foar de grutte. In earder brgedek foar de lytse brge koste mar ƒ8

De Alde Hegedyk
Fan ‛59 bin der gjin rekkens, mar yn april ‛60 wurdt de beskoeiing wer opmakke en de leuning fernijd. Op 6 juni 1861 wurde de lste kosten betelle oan Yke Douwes Bergsma, in kwartsje foar it rnsizzen fan de frekkengearkomste.
Ut dizze nkosten blykt wol dat it om houten brgen gie, gjin barten, se koenen dus net flapt, draaid of flutsen wurde. Dan leinen hja net oer fearten dr‛t gruttere skten troch farre koenen, heechstens in pream of in fiskersskou dy‛t der ndertroch koe.
De ynkomsten blike te bestean t "contributie van ingezetenen van Suawoude" 10 gne 4 stoeren foar twa jier, ut it ferhieren fan de fiskerij yn de brge (oan‛t 1822), en it ferhieren fan it grs op de ‛hoge dijk‛. Dy namme hegedyk sei my ek neat, mar faaks binne der guon fan de lzers dy‛t noch witte dat de lde suwldsterdyk sa neamd waard.
Yn it gemeente argyf wurdt de wei dr‛t de brge yn lei Hogedijk neamd, en dumny Datema neamde de lde wei fan de Noarderein nei de Simmerdyk ek Hogedijk
 (P. Datema, Suawoude, side 89)
Doe‛t  yn 1830 oergien waard op de nije nederlnske gne waard de ferhiering fan it grs op de hegedyk oerlitten oan notaris Brouwers. Mar dat levere mar sa‛n bytsje op, dat se it yn 1837 wer nderhns dienen.  Yn 1855 barden se foar it ‛rijs‛ ,(biezemriis), fan de hegedyk ƒ0,30. Blykber wienen dr dus  beamwllen mei bjirken.

Yn 1851 barden se foar it earst ƒ 5,25 subsydzje fan de gemeente. Yn 1860 noch ris ƒ23,50 en dat wie blykber om de brgen op te heffen, want op 6 juny 1861 waard de lste rekkendei hlden " ten huize van Bouwe Danils van der Meulen, hij wordt door allen bedankt en de brugadministratie ontbonden."

 En wer kinne dy brgen no lein hawwe. It stikje kaart hjir njonken is in stikje fan de kaart fan Eekhof t dyselde tiid. It lit de hegedyk sjen mei namme de oude-weg fan de Simmerdyk oan‛t de Warren, der binne twa plakken dr‛t hja wetter krste, by de eastlike hals fan de "Zanding" en  efkes sdliker dr't de feart om itselde polderke de wei krste.
( Sjoch de pylken )  Mooglik wienen dat de plakken dr‛t de brgen leinen.
Wis is dat lykwols noch net, dat as immen der mear fan wit wol ik dat wol graach hearre.










    Sterfgevallen waarvoor wij de doodkist hebben gemaakt

Sa as we by de stikken oer de begraffenis fan Juffer Berber al seagen, yn Meiinoar fan febrewaris 2008, waarden alear de deakisten troch de doarpstimmerman op maat makke. Yn de oantekens fan Albertom komt dan ek in boekje foar mei de nammen en leeftiden fan de minsken dr‛t Albertom fan 1891 oant 1926 in deakiste foar meitsje moast, meiinoar 220 stiks.
De administraasje is net alhiel krekt as men it ferliket mei de gemeente administraasje, it is faaks letter t it nthld optekene, en soms binne nammen en leeftiden net mear bekend, en stiet der "kindje van D. Oosterman oud?" of  "Hielkje J. van der Meulen" snder datum of leeftiid, wylst it in Sijke blykte te wzen fan 7 dagen ld.
It koste efkes tiid om de bern snder namme en leeftiid op te spoaren mar mei help fan Ria van Hemmen op it gemeente argyf en www.alle friezen.nl is it dochs slagge.

    In pear opmerkings
It past net om dy list hjir alhiel f te printsjen  dochs jout it oanlieding ta in pear opmerkings.
Elk wit dat de snenssoarch goed hndert jier ferlyn sa goed noch net wie as no en it wie fansels ek net oeral gelyk. Yn de grutte steden, foaral de steden mei  universiteiten en akademyske sikenhzen wie it in stik better as op it platteln, mar dr wie ek in soart fariaasje troch omstannichheden, earmoed, tradysjes, gewisse beswieren, bygelyks tsjin ynintsjen ensafuorthinne.

    Bernestjerte
Opfallend is it hege stjerte sifer foar bern oant en mei 1jier, 48, en fan bern fan 2 oant 5 jier ,8, meiinoar 56, dat is mear as 25 % fan it tal ferstoarnen.
En it is ek net sa dat der nei 1900 folle ferbettering is. De heechste getallen komme foar yn 1892,-93 en -95,elk jier 3 en foaral 1904 mei 7 en 1905 mei 4 springe der t, mar dat jild ek foar de ldere leeftiids groepen, wylst der  trochinoar 6 ferstoarnen yn it jier binne , binne der yn 1904 meiinoar 15 en yn 1905  18. En ek it oantal ferstoarnen yn de gemeente wie yn dy jierren ngewoan heech, snder dat de jierferslaggen melding meitsje fan slimme of besmetlike sykten. Men soe sizze, der moat dochs wol wat oan‛e hn west hawwe.

    Net goed gench foar statistyk
No wie it net sa dat Albertom de ienige wie dy‛t kisten makke. Yn 1894 makke hy 4 kisten, mar der wienen 9 begravingen yn Suwld. Yn 1900 makke hy 2 kisten, mar der wienen 10 begravingen, neffens de jierferslaggen  fan de gemeente.
Dat makket dat dizze list fan Albertom allinne net goed geskikt is foar in statistyk oer de berne-stjerte yn Suwld yn it earste kwart fan de foarige ieuw, dan moat men djipper yn de gemeente administraasje dke, en alle oanjeften fan ferstjerren neisjen. Dy komme meidertiid allegear op it ynternet te stean yn www.alle friezen.nl, fan guon gemeenten steane se der no al yn, Tytsjerksteradiel moat noch skent wurde, dus dat duorret noch efkes, mar nammen en data binne al oernaam, dy binne dr dus al te finen.

    De Spaanske gryp   
Eins hie ik ferwachte dat der foaral yn‛e earste wrldoarloch troch earmoed en min iten, en foaral yn 1918 en -19 troch de Spaanske gryp, folle hegere sifers wze soenen, mar dy wienen mar in bytsje heger as trochinoar; 10 yn 1918 en 9 yn 1919, en dr wienen grif in oantal slachtoffers fan de gryp by, de lderen fan jimme kinne der fst in mannich t har famylje opneame.

    De T.B.C.
Ek is it mei dizze list net mooglik de ferskate golven fan tuberkuloaze nei te gean. Dochs wie dat yn it begjin fan de foarige ieu, ek yn Suwld, noch in folle foarkommende kwaal. It heucht my dat der yn Suwld yn‛e tritigerjierren ferskate ‛tintsjes‛ stienen, gelokkich stoaren dy, meast jonge minsken, der net allegear oan, mar de sykte wie minstens sa berucht as de kanker hjoed-de-dei.

    Rampen
Dochs komt men wol in oantal skrynende gefallen tsjin.
Bouwe Wouters Hiemstra ferlear syn earste frou Antsje 10 dagen nei dat hja befallen wie fan in lytse Wouter. Hy troude 4 jier letter wer mei in Geartsje Loonstra, en hja krigen noch fjouwer bern. 15 jier gie alles bst, doe sloech it needlot ta. Geertsje wie al 44 doe krigen se noch in neikommerke, in Martinus Johannes, mar 9 dagen letter stoar earst Geartsje, in pear wike letter de lytse Martinus, it folgjende jier jannewaris Aafke fan 12 en yn maart Antsje Geartsje fan 6jier. Yn ien jier fjouwer stjergefallen yn ien hshlding. En sokken wienen der mear, ik ha te min romte om se allegear op te neamen.

    Mar guon waarden ek ld.
De ldste yn de list waard 92jier. Dat wie Hendrik Ruurds Posthuma berne  28-11-1834 yn Aldegea Sm en ferstoarn 24-12-1926 Suwld. Hy wenne dr yn by syn soan Ruurd Posthuma. Hja wennen neist bakker Sipke Wadman, yn wat doe nr 61 wie, yn 1928 wenne Ruurd dr noch allinne.

Douwe Siemens  Algra waard 90 jier en 10 moanne;
Ieskje Jans Haarsma,de widdo fan ds Kreulen 90 jier en 8 moanne;
Sijke Lefferts Annema, widdo fan Anne Piekstra 89 jier;
Anne Eetzes Sikma, (de heit fan "Sake Baaie"), 88 jier en 11 moanne.

Yn de list steane 30 dy‛t lder waarden as 80 jier. 13,6% fan de 220.
De libbenstiidferwachting by de berte wie doe net heech ik skat it net heger as 40 jier. No is de libbenstiidferwachting yn s gemeente foar manlju 75 en foar froulju 80 jier. Dat is al in hiele ferbettering neffens 75 jier ferlyn.
In goed foartsicht dus foar s jongerein, at se teminsten goed op har snens passe!
Mar it is net elk jn om sa ld te wurden. Snens is in jefte dr‛t je sels mar in bytsje oan dwaan kinne en dus tige tankber foar wze moatte.

DE OFHANNELING FAN IN UNGELOK

Minsken binne net altyd foarsichtich gench en dus giet it faak noch krekt goed, mar soms giet it goed mis, en dan sprekt men fan in ngelok. Dat wie by lds al krekt lykas no, al wie it ferkear doe hiel oars as no, ngelokken kamen doe ek foar en soms ek slimme mei in protte slachtoffers. Fierwei it measte ferfier fan fracht en persoanen gie doe mei beurtskippen. Suwld sil ek altyd wol ien hn hawwe.

Yn de oantekens sit in beskriuwing fan de fhandeling fan in ngefal op‛e krswetters nder Garyp.
De oanjefte wurdt op tekene troch de sikretaris fan Tytsjersteradiel Jetze van Sminia, mei as getuge Fokke Ypey, as  ‛mederegter‛. Hja makken dr dit stik fan op:

 "Inventarisatie en beschrijvinge van de losse goederen door Jan Jochems, Pyter Symens, Goijtzen Atzes en Jan Reins veerschippers van Optwijzel en Cootstertille alhier int regthuis gebragt van een vreemdeling genaamd Harmen thuishoorende in de Pekel A.
Hja wienen de 25'ste juny mei ngefear 60 persoanen op har skip nderweis nei Snits. – It sille foar in part ‛hantsjemieren‛ west hawwe, nderweis nei de greidhoeke om de boeren dr te helpen yn de ngetiid--. Harmen wie troch it omgean fan de fok oerboard slein en ferdronken.
Syn plunjesek wrdt yn it bywzen fan de skippers ‛visiteerd‛; de ynhld bliik te bestean t:
            Twa manlju‛s himden murken mei de letters H.N.
            Twa lde Turkslinnen broeken. Ien lde linnen ‛hemd rok‛.
            Ien pear ‛gespikkelde Uitlandsche kouzen‛.
            In koker mei in skearmes.
            In Amsterdamse almanak fan it jier 1787.    
            In pear skuon mei riemen.
            In lde blikken tabaksdoaze mei wat stopjern, in swarte manlju‛s hoed.
            En in dbele linnen sek.
Aldus geinventariseerd door ondergeteekenden: en dan folgje de seis hanteekens.

 En dan is der noch in rekken mei oantekens fan de doarpsrjochter fan Burgum, Hinse Wytses.
De doarpsrjochter fan Garyp hat sa lang socht dat se de ferdronkene fn hienen en him oan ln brocht en mei de wein nei Garyp ferfierd en dr beklaaid, kiste en begroeven. Dat blykt t de rekken:
            Dorpsregter van Garijp heeft bij de overledene aan geld bevonden 21 cargld.
            De losse goederen, (dat wie dus it guod fan de ynfentaris hjir boppe) wienen by opbod ferkocht en hienen opbrocht 9-9-8 meiinoar dus     30-9-8
            It finen, t it wetter heljen en ferfier fan de Krswetters nei Garyp     2 - 4-0
            in lekken en in deadshimd                                                                1-12-0
            beklaaien en flizzen                                                                        1 - 8-0
            foar de kiste                                                                                    7 - 0-0
            Oan de deagraver foar it begraven                                                   0-16-0
            en foar de oeren, onkosten en reiskosten fan de doarpsrjochter        5 - 0-0
                                                                                                meiinoar     19 - 0-0
Der wie dus noch oer 11-9-8 as neilittenskip foar de widdo of erven.
Ut neat blykt dat de neibesteanden berjocht hn hienen of dat it jild dr hinne stjoerd of brocht waard. Dat koe ommers net snder kosten, en dan wienen dy grif oanjn.
Alles meiinoar wie it yn in goed wike fhannele, de datum nder de rekken fan Hinse Wytses is 2 july 1787.
Aebelins
Harmen wie dus blykber gjin meander, want dy namen har ark, in seine en harring sels mei. En dat komt yn de ynhld fan syn plunjesek net foar. Mar ek gjin hannelswaar fan in bakjerinner. It sil dus dochs wol in ngetider west hawwe.

Men freget jin f, mar hat men mei safolle minsken op it skip dan neat dien om de man dy‛t oerboard foel te rden? Wie der net ien oanboard dy‛t swimme koe?
In protte k:ns fan net, ek skippers koenen doe meastal net swimme.

 En dan wol 60 minsken op sa‛n beurtskip, wie dat net wat te folle? Wy binne sa gelokkich dat der krektlyn in ‛replika‛ fan sa‛n beurtskip yn Earnewld te wetter litten is, dan kin men wol sjen dat 60 minsken op sa‛n skipke wol in hiele protte is en dat der dan, by it troch de wyn gean en it omgean fan de fok, maklik ien oerboard slaan kin

En it is net mooglik mei in silend skip  samar te stopjen of om te swaaien. As de drinkeling net fuort yn it foarbyfarren oppikt wurdt, duorret it foar ien dy‛t net swimme kin fierstentelang eart it skip wer by him is. Oer feilichheids maatregels as swimfesten, reddingsboeien of sa beskikte men doe noch net. Hoewol t de "oktrooyen en reglementen" foar beurtskippen blykt dat de skippen goed ticht, feilich en oerdekt wze moasten en dat dat troch de oktrooy jouwers, de stds en grytenij bestjoeren ek geregeld kontrolearre waard. Oerbeladen wie ek net tastien, as der tefolle fracht oanbean waard of tefolle minsken mei farre woenen, dan moast de beurtskipper foar in reserve skip soargje en de lst ferdiele. Allinne as dat minder opbrocht as ƒ15 mocht er dat wegerje.

Yn it argyf fan de Leeuwarder Courant kin men in hiele protte rampen en ngelokken mei beurtskippen fine, de measten op de Sudersee/Isselmar mar ek ferskate op‛e  binnewetters
En sa as men koartlyn lze koe, giet it ek hjoeddedei by sktsjesilen wol ris mis, reitsje der minsken te wetter, of komme mei stikkene ribben yn it sikenhs te lne. Mar no is der hast altyd wol help by de hn, draacht elk in swimfest, en kinne de measten goed swimme! En dat wie eartiids wol oars.





De Aebelina

JURJEN SCHENK VAN TOUTENBURG

Yn de oantekens is in stik fan 8 kantsjes, oer de steedhlder foar keizer Karel V, Schenk van Toutenburg. Net sa frjemd fansels, Albertom kaam op syn reizen nei Ljouwert altyd de Swartewei lns en it plak dr‛t de Toutenburg oan‛t 1856 stien hie foarby. Albertom wie fan 1863 en hie dat ld kasteel dus sels net mear kent, mar sil der noch wol in protte oer heard hawwe en it sil him altyd wol tige ynteresearre ha.

    Jurjen (of George) Schenk van Toutenburg
van Toutenburg wie yn 1496 mei Frederik fan Baden, biskop fan Utert yn it ln kaam, en yn 1502 troch dy biskop oansteld as syn drost yn Oeryssel op syn kasteel yn Vollenhove. Yn 1517, by de dea fan biskop Frederik, gie hy oer yn de tsjinst fan Karel V, dy‛t yn oarloch wie mei Gelre, dat ek in grut part fan Frysln en Grinsln beset hie. Yn 1521 beneamde Karel him ta steedhlder yn Frysln, dat joech him de mooglikheid sels in kasteel te bouwen by Vollenhove en foar syn wurk yn Frysln ek ien by Ryptsjerk oan‛e snwei fan Ryptsjerk nei Tytsjerk. De ferbining mei Ljouwert wie min, by‛t simmer oer de Lytsegeast, dan troch it fjild nei it Tynjeset op‛e ein fan de Tynjedyk. En by‛t winter oer Gytsjerk, de Canterlnsdyk, Miedum en Lekkum en de Lekkumedyk nei de Hoeksterpoarte. Doe allegear noch reden en snpaden, op‛t hynder wol te dwaan, mar mei riderij tige min.

    De Swartewei
Yn 1529 stelde hy de steaten foar om in wei oan te lizzen fan de std nei syn hs en dy te fersjen fan brgen en mei pn te ferhurdzjen. De steaten seinen dat hja har beriede soenen, de std Ljouwert stie foar in treddepart fan de kosten en Eastergo sei  800 florenen ta, mar de oaren woenen fan neat wite, hja hienen der gjin belang by.
Twa jier letter by de lndei wie der  noch neat bard. Mar doe hienen de Ljouwerters har nocht en begnen mei it oanlizzen fan de wei earst oer de Lekkumerdyk oan‛t de Bonkefeart, dr‛t se in tolhs setten om de kosten te bestriden, en doe fierder bylns de Bonke, mei in hegebrge oer it Alddiel en de sknsenbrege oer de feart tusken de Grutte en de Lytse Wielen, dr kamen noch twa sknsen by om de wei nei de std te ferdigenjen by in oanfal, en sa nei de Toutenburg, en dr hyt it no noch altyd Swarteweisein. Twa jier letter regele it Hof fan Frysln de fergunning foar it tol, dus doe wie de wei klear.

Swarte wei
   
    De Gelderske oarloch
As steedhlder wie van Toutenburg it meast beset mei de oarloch tsjin de Geldersken, dy‛t yn‛e mande mei Eastfrysln, Grins en de Fetkeapers, har tsjin it Boergondyske gefaar fersetten. Derby hie hy gns sukses, ek al omdat it it Boergondyske ryk net oan jild ntbriek, en  hy net sa bang wie en drby ek faak syn libben weage en sels gauris ferwne waard, yn 1522 in skot yn syn skonk foar Genemuiden, by Surhuzum yn in slach mei de Geldersken in skot yn‛e earm, in wne oan‛e skouder foar Dokkum en ien yn‛e side foar Sleat, tagelyk mei syn fjildoerste Wassenaar. Hy hie it gelok dat syn wne wr bettere, wylst Wassenaar in pear dagen letter stoar.
Yn 1528 waard de wrldske macht oer Oeryssel en Drinte oerdroegen oan de Keizer en doe waard van Toutenburg huldige as steedhlder fan Oeryssel en Drinte.
Yn 1536 hie hy Grinsln ek alhiel yn hannen en waard dr doe ek steedhlder.
Sa waard hy ien fan de machtichste mannen fan it Boergondyske ryk. Ridder yn de oarder fan it Gouden Flues, in rntsje fan de 50 machtichste mannen fan syn tiid.
Hy wie gjin maklik man om mei om te gean. Tige betft mar ek tige wreed yn syn oarloch fieren.  Albertom neamd as foarbylden: It deaslaan fan Heerke Feykes fan Marsum en syn mannen, by it ynnimmen fan Waltahs te Wiuwert. It ophingjen fan njoggen man fan de Geldersken, dy‛t har oerjoegen by de ferovering fan Warkum en it ophingjen, nthalzjen en ferspen fan de dopersken nei de ferovering fan Blomkamp.

belegering Blomkamp
    De Werdopers
Neist, en mei troch it oarlogjen en de opkommende reformaasje en troch earmoed en nrjocht, wie der in protte soasjale nrst en opstannen.
Keizer en steedhlder wienen dr fl tsjin en besochten it mei geweld te smoaren.
Net sa frjemd as je wite hoe‛t it der yn Mnster oanwei gien wie. Dr wienen de dopersken oan‛e macht kaam en hienen al wa‛t him net dope litte woe de std tjage. Hja rpen de std t ta it Nije Jeruzalim, alle eigen besit waard fskaft, op it sndigjen tsjin de tsien geboaden kaam de deastraf, hja ferwachten elk momint it lste oardiel.
Hja stjoerden boaden t nei alle lannen om dopersken op te roppen har te helpen en de std, dy‛t troch de ferjage biskop belegere waard te ntsetten. Yn Frysln kaam as boade Jan van Geelen en sammele mear as 300 dopersken, dy‛t har nestelen yn it kleaster Blomkamp by Hatwert, peaske 30 maart 1535.
 Toutenburg belegere it kleaster en besocht har earst mei nderhanneljen ta reden te bringen. Hy woe gjin opstn tlokje; mar hja rekkenen der op dat it folk yn opstn komme soe om har te helpen. Dat barde net.
Nei sn dagen fan besjitting en ferskate bestoarmingen waard it kleaster ynnaam, de measte ferdigeners deaslein, de lsten ophong, de froulju meinaam nei Ljouwert en dr troch it Hof feroardiele en ferspt yn de Himpenser mar.

    De Diken
By al dat oarlogjen wienen de diken min nderhlden en by stoarmen yn 1524 en 25 foaral yn Westergoa slim beskadige.  De dykplichtigen dienen har bst, mar koenen it net allinne oan en woenen help hawwe fan de binnendyksters (eastlik fan de Slachte)  mar dy en Eastergoa, dat syn diken ynoarder hie, woenen fan neat wite. De steedhlder slagge der yn in regeling te treffen. Seis stoeren op‛e floreen yn trije jier te beteljen. It duorre oan‛t  1533 eart der in goede regeling kaam foar it nderhld fan de diken yn Westergoa en de Snwlden. Dy regeling it ‛Grut arbitramint‛ gie 7 maaie 1533 yn.
Op 2 febrewaris 1540 stoar Jurjen Schenk van Toutenburg, noch gjin 60 jier ld, op syn kasteel by Vollenhove oan de behandeling fan de wne oan syn skonk, dy‛t hy by de belegering fan Genemuiden opdien hie en dy‛t nea alhiel bettere wie. Syn soan Carel  erfde it slot Toutenburg op Swarteweisein.


SKOALLETASTANNEN

Yn de oantekens binne der in pear skriften mei skoalle ferhalen, ynplakte kranteknipsels fan stikken dy‛t master F. Bos om 1910 hinne yn it Nieuwsblad van Friesland skreaun hie nder de titel: ‛Schooltoestanden voor 100 jaar.
It giet oer de skoallen yn it 4-de ynspeksjedistrikt yn Frysln, mei as ynspekteur ds. Horatius Nieubuur Ferf; en dy ferhalen komme allegear t de ferslaggen yn it "Memoariaalboek" fan de ynspekteur. In man dy‛t syn wurk mei in protte tawijing die.

It giet dus om ferhalen oer tastannen t in wide krite om Suwld hinne, Suwld foel ek nder dyselde ynspeksje. No de skoalletastannen yn Suwld yn dyselde tiid binne al troch ds. Datema beskreaun, siden 169-179, dus sjogge we no efkes by in oar, mocht der noch al wat nijs oer Suwld te foarskyn komme dan nimme we dat ek wol mei.
Krektlyk as yn Suwld wienen ek  yn de oare doarpen de skoallen in oanbouw fan it kostershs, dat wie yn de ieuwen drfoar altyd sa west.  Troch de grutte bernestjerte, en de earmoed wienen der faak mar in pear bern dy‛t nei skoalle gienen. Twintich op in doarp as Suwld of Jistrum wie in protte. Underwiis oan in hiele klasse wie dus net mooglik, master rp in pear bern fan sawat deselde leeftyd en beleardens by syn ‛kateder‛ en behannele mei harren in leske, joech se wat opjeften mei en rp dan in folgjend groepke. It wie net maklik sa oarder yn‛e skoalle te hlden, guon bern ferfeelden har ferskriklik en ferfoelen dan maklik ta kattekwea.  Yn 1806 kaam der in skoalle wet en dat betsjutte ynienen folle mear bern en dr wienen de masters, de skoallen en de learmetoaden net op berekkene.

    Btenpost
De master yn Btenpost gie dat oer de fst, hy hie wol 80 bern yn ien lyts lokaal nmooglik om les te jaan en oarder te hlden, sadat hy oan‛e drank rekke en de bern mar frij joech ‛omdat de loft blau en de master dronken wie‛. Yn 1808 waard hy fset, en it duorre noch oant 1823 eard der in nije gruttere skoalle kaam.

    Burgumerheide
De bern fan‛e Burgumerheide, wol in 100, hienen alhiel gjin skoalle, hja rnen neffens de ynspekteur as wylden om yn‛e heide of joegen in protte oerlst, omdat hja nei de omlizzende doarpen stjoerd waarden om te skoaien.
Yn it begjin wie Kkherne noch it sintrum, alles gie doe noch mei‛t skip, mar it slagge,  ek mei help fan de ynspekteur, net dr in skoalle fan‛e grn te krijen.
In skoalle yn Kkherne soe bern lke t trije gemeenten, en it wie nmooglik dy trije gemeenten ta in ienriedich beslt te krijen.
Dat feroare earst doe‛t der in wnder barde. Der kaam in strjitwei! fan Ljouwert nei Grins. Dwars oer de heide fan Hurdegaryp oan‛t de Swarte tille. Dat makke dat der oan beide kanten fan de nije wei heide oanmakke waard en pleatsen en hzen boud, sadat de bewenning no by de strjitwei lns kaam.
En wnder boppe wnder, de kening sels, kening Willem II, "De held fan Waterloo", kaam yn july 1841 nei de heide en stoppe dr efkes, sadat de heidebewenners harren held bewnderje en ta jubelje koenen. Fan dy gelegenheid makke de ynspekteur gebrk om de kening in petysje oan te bieden, om befoarderje te wollen dat der in tsjerke en in skoalle kaam op‛e heide, sadat de bern dy‛t him no tajuichten en dy‛t gjin inkel nderwiis krigen, net opgroeie soenen ta galge en rd, mar opfied wurde mochten ta alle kristlike en burgerlike deugden.
Om‛t er bang wie dat sa‛n fersyk by alle drokte tewei reitsje soe, skreau er fuort ek in brief oan de goeverneur fan Frysln, de baron Van Sytzama, en melde him dat hy de kening in fersyk dien hie ta it stiftsjen fan in tsjerke en skoalle op‛e heide. De kening soe de goeverneur grif om advys freegje, hy hope op en geunstich advys en stelde t om it drmei ntsteande tsjerkedoarp Kkherne te neamen. Lykwols, ek dat levere neat op.
De oplossing kaam fan in hiel oare kant, april 1842 besleat it gritenijbestjoer fan Tytsjerksteradiel, om op‛e heide in earmhs te stiftsjen foar minsken dy‛t harsels net mear redde koenen. En sa kaam der net sa fier fan de strjitwei in gebouw mei in romme ytseal, dy‛t ek wol ta skoalle en tsjerketsjinsten brkt wurde koe.

Earmhs
    De skoalle yn it earmhs.
Ds. Nieubuur Ferf seach fuort dy mooglikheid en sette alles yn it wurk om dat foarinoar te krijen.
Hy hie ek al in nderwizer dy‛t himsels oanmeld hie, mar dy‛t hy, as ien fan syn learlingen ek tige goed koe en heech wurdearre.
Bouwe Sjoerds Teijema, in soan fan de skoalmaster fan Garyp, dy‛t al nderfining opdien hie yn Suwld, Tytsjerk, Burum en Nijegea-De Pein.
De ynspekteur sette fuort tein, al foar dat der offisjeel ta besletten wie, dat de ytseal fan it earmhs drfoar brkt wurde mocht.  Mar it gritenijbestjoer en de earmen kommisje en de provinsjale steaten gienen akkoord.  En sa kaam der in earmenskoalle, yn de ytseal fan it earmhs; dr hoegden de bern, dy‛t dat net koenen, gjin skoaljild te beteljen, en dat hie ek noch foar dat bern, dy‛t ths gjin of temin iten krigen, dr middeis mei ite koenen.
 Folwoeksenen dy‛t lzen en skriuwen leare woenen koenen dr jns les krije en sneins waard itselde lokaal brkt foar in tsjerketsjinst. De lange tafels en banken koenen gewoan stean bliuwe, as de itenspannen opromme wienen, kamen de inketpotten op‛e tafels of sneins de psalmboekjes. Sa sjogge jo wat in goede ntsluting foar in achterbleaungebiet betsjutte kin.

De19-de novimber 1843 waard master Teijema oansteld as tydlik skoalmaster en boekhlder foar de earmflden en op 6 desimber waard de skoalle troch ds. Nieubuur Ferf iepene, doe wienen der al 91 learlingen, in hiele opjefte foar sa‛n jonge master, hy wie doe 23 jier.  As ‛provisioneel‛ fertsjinne hy ek noch hast neat, mar hy hie frije kost en ynwenning yn it earmhs. En de earmbaas, Jan Visser, hie twa grutte dochters, en mei Minke de ldste koe hy tige opsjitte. As by‛t simmerjns it wurk dien wie, swalken hja graach tegearre oer de bloeiende heide, sadat de tiid dy‛t hy wachtsje moast op in fste oanstelling en in goed traktemint him net lng foel. Yn desimber 1844 wie it safier, de kening hie 200 gne subsydzje tasein, doe moast der noch in ferlykjend examen flein wurde, en 31 maart 1845 krige hy syn fste oanstelling as nderwizer fan‛e 2-de rang, dr‛t hy krekt ek examen foar dien hie, en yn augustus waard hy ek lid fan it widdowfns, in teken dat hy net fan plan wie om frijgesel te bliuwen.


TSJIPKE  FOLKERTS FENNEMA
In Skoalmaster yn it begjin fan de 19-de Ieu

De oare kears seagen we al dat it skoalmastersfak hiel wat fan in minske ferge, dr wie lang net elk geskikt foar. Fansels wienen der gjin twa gelikense, mar omdat we se net allegear besprekke kinne ha ik der ien tkeazen: Master Tsjipke Folkerts Fennema t Sumar. Net omdat it sa‛n "geweldigen" is mar krekt omdat hy sa typearjend is foar de masters en de omstandichheden fan syn tiid, de earste helte fan de 19-de ieu.

Tsjipke Folkerts, wie al jong skoalmaster wurden. Hy wie it al yn 1806 doe‛t de earste nderwiis wet kaam en doe wie hy noch mar 20 jier, hy hie der ek net foar leard.
Mar de wet fan 1806 skreau foar dat hy in rang hawwe moast. Dat de dmny fan de gemeenten Sumar,Garyp en Earnewld, W. Beekhuis, dy‛t doe ‛Schoolopziener" wie naam him in examen f en ferliende him drneffens de 4e rang. Dat wol sizze dat hy knap lze en skriuwe koe, en de bern de begjinsels fan taal en rekkenjen by bringe koe. Gench foar in begjinnende nderwizer, mar it wie fansels net de bedoeling dat it drby bleau.
Mar it wie de grins fan master Fennema syn kapasiteiten, mear hie er net leard en oan fierder learen kaam er net ta. En dochs wie hy sa‛n iverich en goed skoalmaster, dy‛t sa goed mei bern omgean koe, dat de skoalle ynspekteurs, Beekhuis en letter Horatius Nieubuur Ferf him net fsette woenen.

Master Fennema hlde skoalle fan allerheljen oan‛t ldemaaie.  Yn maaie kamen der gjin bern mear, dan wie it waar al sa moai dat de lytse bern wol bten boartsje koenen, dus wat soenen se dan noch yn dy stjonkende skoalle. En de grutteren moasten dan noadich heit en mem helpe om troch de tiid te kommen, dat dy bleauen ek wei.
In skoalmaster moast ek ite. Hy sil grif en stikje bou of in tn hn hawwe. Fierder fertsjinne er de kost mei fiskjen mei fken en dbers op‛e mar, en as los arbeider, skieppeknipper, of ngetider by de boer, en by‛t hjerst en winter mei it jeijen op einen en guozzen, de slachpennen koe hy dan wer oan de bern ferkeapje foar pennen, ek de inket makke hy sels. Hy wie dus neist skoalmaster in drok beset man. En blykber koe hy der fan rnkomme, want 25 septimber 1808 troude er mei Foekje Minzes van der Sluis. En yn 1810 hienen se al twa jonges.
Men lst fan him net dat er, sa as meastal mei skoalmasters, der ek koster, deagraver, kloklieder en foarsjonger by wie. Dat makket dat ik tink dat er master wurden is omdat hy lichaamlik net goed bysteat wie it swiere boere wurk te dwaan, en dus ek kosterjen, deagraven en kloklieden him te swier wie. Dat hy net bst sjonge koe, wurdt troch de ynspekteurs wol opmurken, as de bern mar goed ld songen fn hy it al moai. 

Ds. Beekhuis jout as beskriuwing: in boersk mantsje, klaaid yn boere klean, op klompen, dy‛t hy folstoppe hat mei strie om gjin klde fuotten te hawwen. Mei in grutte keppel bern, yn in ald hok mei in liemen flier, in iepen fjoer yn‛e midden en in gat yn it dak dr‛t de reek ta‛n t moat, de doar stiet midden yn‛e winter yn‛t wiidst iepen oars soenen de bern smoare. De bern sieten op lange banken, mei har skoallebakje, in houten doaske mei in skodeksel dr‛t se it skriuwark, laai en griffel, papier,guozzefearren en inketpotsje en learboekjes yn meinamen, op‛e knibbels, omdat der gjin of temin tafels wienen.

    Spelend leren.
Nieuwolds Spelend LeerenHja hienen ek net allegear deselde boekjes. Guon brkten noch it lde Hoanneboek.
Wylst masters en ynspekteurs leaver de nije methoade "Spelend Onderwijs" fan ds Jan Hendrik Nieuwold fan Wergea brke woenen.
Guon boekjes wienen al hiel ld en wienen troch heit of mem of pake of beppe en hiel wat omkes en muoikes ek al brkt.
Earmoede en nbegryp makken dat it nmooglik wie jild te finen foar ien goede methoade foar allegear, en boeken fan de skoalle. 

Op 24 juny 1815 krige master Fennema in rnskriuwen oerhandige troch master Bosma fan Eastermar, dat hy nei it lzen te hawwen, neffens it roaster dat der nder stie, wer fierder bringe moast  nei Earnewld, nei master Zwaagman. Dy siet yn‛e ngetiid en die him it lzen net oantiid, sadat hy Fennema de brief fuort mar mei wrom joech, en dy levere him noch de selde deis wr yn by ds Nieubuur Ferf yn Burgum.
It wie in oankondiging fan ds Nieubuur Ferf, dat hy no yn it plak fan de ferstoarne ds. Beekhuis troch de kening oansteld wie as ‛schoolopziener‛ en wat fan plannen as hy dr by hie. Dat hy him mei ds. Visser fan Warns en ds Nieuwold fan Wergea al lang ynspand hie foar better nderwiis.  Dat de nderwizers, dy‛t har fansel ek ta it terste ynspanden ta better nderwiis, fan him op in krftige stipe rekkenje koenen.
Nieubuur Ferf neamde yn in brief oan it grietenijbestjoer yn 1818: In Suameer is de school zulk een bokkinghang, dat ik niet begrijp hoe de kinderen het er in uithouden, daar de deur midden in de winter wijd open staan moet, zullende de kinderen niet verstikken, om van andere in het oog loopende gebreken maar te zwijgen. En yn 1820: Het schoolgebouw, de meubelen en het onderwijs in Zuidmeer zijn zo boven alle beschrijving slecht, dat het welzijn van het opkomende geslacht de tussenkomst van het grietenijbestuur aldaar dringend vordert.
Hy makke him dan ek tige drok om in bettere skoalle en in better salaris foar de skoalmaster, dy‛t wol te min oplieding hie, mar fierder tige syn bst die en net nbekwaam wie. Hy woe dan ek dat master Fennema in jonge helpnderwizer neist him krije soe, mei tredde of noch leaver twadde rang sadat de kwaliteit fan it nderwiis ferbetterje soe.  Want hy koe der net takomme om him fsette te litten.

Dat slagge op‛tlst beide. Yn 1827 kaam der in nije skoalle mei skoallehs. En in traktemint fan 120 gne en frij wenjen, dat  wie earder 30 gne en dan moast er sels in hs hiere. In geweldige ferbettering foar master Fennema.  It hie sa moai wze kinnen, mar hy hie yn novimber 1824 krekt syn frou ferlern. Dat hy kaam as widdener yn it nije hs dr‛t hja sa nei tsjoen hienen.

Mar hy troude yn it selde jier mei in Eelkje Stel t Jistrum. En troch in fersyk fan de ynspekteur en it gemeentebestjoer oan de kening, krige er der ek noch 75 gne jiers by t de steatskas. Sadat er no foar syn dwaan in rejaal ynkommen hie.
Hy naam net in helpnderwizer, mar joech al syn oare wurk deroan en sette him alhiel yn foar de skoalle. Sa dat de skoalleopsjenner net oars dwaan koe as syn iver priisgje.
 Dat foel mei syn lderwurden en it tannimmende tal bern noch net ta. Oan nije fakken sa as natoerkunde, ierdrykskunde en skiednis kaam er alhiel net ta.
Hy en ek de measte lden fnen dat ek alhiel net nedich. Dy bern wisten folle mear fan de natoer as de measte stedske boekje skriuwers.
En wat moasten dy bern, dy‛t faaks har hiele libben net fierder kamen as it eigen doarp, har tiid fergrieme mei ierdrykskunde!
Mar de pleatslike tasicht kommisje, Hindrik Krol en Albert Jelmers de Boer en de ek al griis wurdende skoalleopsjenner, lieten it der net by sitte. Master gie achtert, it tal bern naam ta, der moast in helpnderwizer by fan minstens tredde rang en dat koe no‛t de wet feroare wie t de grietenij kas.
De grytman wie it der net mei iens. En dus waard it fuort neat. En master Fennema sette allinne troch, oan‛t hy op 23 jannewaris 1847 yn Huzum, der‛t hy by syn soan Wolter op besite wie, ferstoar noch mar 61 jier ld

DE MASTERS BEERDA

Noch in pear opmerklike skoalmasters binne de Beerda‛s.
Teake Reints Beerda waard yn 1805 skoalmaster yn Driesum. Hy kaam doe fan Gruttegast en wie oansteld as foarlopich nderwizer, mar fst fan plan om it fierder te bringen, en oertsjge dat der in protte oan it skoalle-wzen en nderwiis ferbettere wurde moast. Hy wie ien fan de oprjochters fan it nderwizersselskip, it waard by him oan hs oprjochte en de skoalleopsjenner, dmny M. Martens fan Holwert, wie dan ek tige oer him te sprekken.

Problemen kamen der, doe‛t yn 1815 dmny Nieubuur Ferf skoalleopsjenner waard.
Hy hie de nderwizers fan it selskip, dat by toerbeurt by ien fan de nderwizers oan hs gearkaam, oanrd, om dan ek de skoalle fan dy nderwizer dr‛t hja gearkamen te besjen. Beerda hie grutte beswieren en wegere, mar koe dat net folhlde en moast belies jaan.

Yn maaie 1819 moast Beerda foar it kantongerjocht ferskine om him te ferantwurdzjen oer in klacht fan de kastlein yn Driesum, dat hy him en syn dochter, in famke fan 9 jier, mishannele hawwe soe. Beerda waard net skuldich befn, mar wol feroardiele ta de kosten fan ƒ 25. Ds. Nieubuur Ferf fertroude it net en liet him by him ths foar it ferhoar komme. Master betsjoege it famke straft te hawwen en nei hs stjoerd, mar doe wie de heit, mei tefolle drank op, by him kaam en hie him bedrige. Beerda hie him mei de tange fward, de man wie drby stroffele en hie de holle beseard. Dmny en master tekenen dy ferklearring, mar dmny  liet it der net by sitte.
Hy frege om in kopy fan it presesferbaal fan it kantongerjocht, dat waard him wegere. Doe besocht hy it by de tsjerkerie fan Driesum, want hy hie heard dat Beerda nder sensuer steld wie en fan it avondmaal weard. No dat wie ek sa net, de tsjerkerie hie him fermoanne en Beerda hie betterskip tasein.
Dmny kriich oplst dochs in kopy fan it kantongerjocht.  En doe klage hy Beerda oan by de provinsjale kommisje fan nderwiis, Beerda woe wol omlyk en sei betterskip ta. Mar it oardiel fan dmny Nieubuur Ferf oer Beerda wie sa geunstich net as dat fan syn foargonger.      Gedrag: verdacht;  ijver: matig, een oploopend en kruiperig man.

It btere net sa tusken de master en de skoalleopsjenner en dat waard net better doe‛t de tsjerkerie fan Driesum, op oanstean fan master Beerda, yn 1827 de skoalle ferboude, snder de skoalleopsjenner dr berjocht fan te dwaan.
Ds.Nieubuur Ferf yn syn eare oantaast en ferwoest! 
Doe waard yn 1831 it ynintsjen tsjin pokken ferplichte. In protte minsken yn‛e Dokkumerwlden hienen dr gewisse beswieren tsjin. Master Beerda en syn soannen, Julle yn Kollumersweach en Reint yn Suwld hienen dy beswieren ek.
Master Reint Beerda yn Suwld wie de flste en krige drom al yn 1838 syn ntslach en moast fierder as mostermnder en keapman yn moster troch de tiid.
Julle makke yn Kollumersweach gjin spul en besocht de ferplichting safolle mooglik te ntdken.
De skoalleopsjenner klage master Teake Reints Beerda yn Driesum oan, mar de goeverneur makke der noch gjin drokte om, hy krige in warskging fan de grytman, en dr bleau it by.
Der wie ommers in probleem, der wie noch gjin learplicht. As lden de bern net ynintsje litte woenen, en dat woenen de measten net! En master se dus net op skoalle talitte mocht, dan hlden se se ths en dan miste master it skoaljild, en ntstie der faaks in "illegale" skoalle.
Mar doe‛t der yn 1842 wer in goarre fan de pokken kaam en in protte bern en  folwoeksenen de poksykte krigen, waarden de regels en it tasicht ferskerpe en rnen Teake en Julle Beerda beide tsjin‛e lampe, omdat se, wollens en wittens, net yninte bern op skoalle hienen.  Hja wienen net de ienigen, ek yn Damwld, Ikkerwld, Burdaard en Westereen wie dat sa.
De skoalleopsjenner klage doe master Teake Reints Beerda, 71 jier ld, oan by de provinsjale kommisje, om him wegens bedroch, opsteande foet, snder pensjoen, t it amt te setten. Dat barde net, der waard in pleatslike kommisje fan tafoarsjoch oansteld, dy‛t der omtinke moast dat master Beerda him oan de wet hlde, sadat hy noch 4 jier folmeitsje mocht.

De wiere reden nder de kwesjes tusken ds. Nieubuur Ferf en de Beerda‛s wie, dat hy it grut foarstander wie fan better nderwiis, yn bettere skoallen, tsjin folle better salaris. En dr die er ek syn terste bst foar! Mar dan wol iepenbier nderwiis neffens de wet en nder tasicht fan de steat, dat wol sizze, fan de skoalleopsjenner!
En de Beerda‛s wienen it folsslein mei him iens oer better nderwiis, skoallen en salaris, en it wienen goede skoalmasters, mar hja hienen har by de fskiedenen foege, tsjerken by dmny Van Velzen yn Droegeham, en wienen foar in kristlike skoalle nder ferantwurdlikens fan de alden. En dat wie nei it oardiel fan Ds. Nieubuur Ferf, sektaryske driuwerij.

It wienen dan ek net allinne de Beerda‛s, dy‛t mei de skoalopsjenner yn konflikt kamen. Ek de skoalmasters fan Damwld en Ikkerwld hienen dy problemen en dat joech in flinke oanfarring mei master Feenstra fan Ikkerwld, dy‛t neist syn skoalmasterskip mei in 150 learlingen, ek noch boer wie en fransk, latyn en wiskunde studearre. Dy weage it om wat te skriuwen tsjin in stik fan dmny J. van der Zwaag fan Foudgum en Raard en dat skeat de skoalleopsjenner alhiel yn it ferkearde kielgat.
Earst besocht hy it mei ‛freonskiplike fermoanning‛; doe mei in ekstra kritysk besyk oan de skoalle; en doe‛t dat master Feenstra ek net ta oare gedachten bringe koe, klage hy him oan by de provinsjale kommisje.
Mar de kommisje krige yn dy tiid safolle fan dat soart klachten, dy  woe gjin maatregels nimme tsjin masters dy‛t fierders goed nderwiis joegen.

Master Teake Reints Bearda stoar 4 july 1846, 75 jier ld, syn soan Jan, dy‛t al help nderwizer by him wie, hja hienen dr mear as hndert bern op skoalle, folge him ‛foarriedich‛ op yn Driesum. Ut de rede, dy‛t ds. Nieubuur Ferf yn augustus fan dat jier op de jiergearkomste fan it nderwizerselskip hlde, blykt wol dat it ferstjerren fan master Beerda, ndanks harren mienings ferskillen, him lang net kld liet.
Dochs waard Jan Beerda net de opfolger fan syn heit yn Driesum. Soks moast de offysjele wei lns en dat betsjutte sollisitearje en in ferlykjend eksamen.
En hoewol Jan de twadde rang hie, en ek de skoalle al in jier op‛e noed hie, en krekt de haadpriis yn in wedstriid yn ‛schoonschrift‛ wn hie; der waard in oaren keazen. Ek dr sil it feit dat hy Kristlikgriffermeard wie grif yn meispile hawwe.



DUMNY - SKOALLEOPSJENNER  HORATIUS NIEBUUR FERF

Ik kin my foarstelle dat guon fan jim sizze: "No, fan dy man ha we no al safolle heard."  Dat is ek sa, mar dat wie wol wat iensiedich en die gjin rjocht oan de betsjutting fan dizze man foar de wide omjouwing, troch syn skoalleopsjennerskip foar it fjirde district yn Frysln; Tytsjerksteradiel, Dantumadiel, Achtkarspelen, Kollumerln/Nij-Krsln en in part fan Smellingerln, en syn  posysje as Dmny en aktyf foaroansteand lid fan de doarpsmienskip yn Burgum.
Horatius Niebuur Ferf
Horatius waard 17 septimber 1776 berne yn Ljouwert.
Dr folge hy de legere en latynske skoalle, en gie doe nei Utert om godgeleardheid te studjearjen. Dr promofearre er yn 1799 op in proefskrift oer: De Berchrede fan Jezus yn Matteus 5-7.

Op 18 maaie 1802 die hy, as kandidaat, syn yntrede yn Molkwar, en op 25 septimber 1806, as dmny, yn Burgum. Dr wurke hy net allinne as moderne dmny fan‛e Grinzer rjochting, dy‛t hiel goed preekje koe. Hy die ek mei yn it Nut, en soarge mei foar in Nutssparbank yn Burgum: "ter bevordering van nijverheid, spaarzaamheid en verbetering der zeden," en drfoar stimulearre en holp hy ek mei oan it oprjochtsjen fan bybleteken yn Burgum, Trynwlden en Eastermar. 
En drneist wie hy dus fan 1816 f oant 1857 skoalleopsjenner fan it fjirde distrikt en lid, en faak bestjoerslid, fan de provinsjale nderwiiskommisje.

Dat we safolle fan him witte, en fan syn skreppen foar better nderwiis foar de bern, bettere skoallen om les yn te jaan, en better salaris foar nderwizers, om sa de kwaliteit fan it nderwiis te ferbetterjen, dat komt omdat hy alles dat hy die, foar de ynspeksje, byhlde yn in "memoriaalboek" ek fskriften fan‛e brieven dy‛t hy ferstjoerde.
Ferskate minsken ha dr gebrk fan makke foar stdzje oer de skiednis fan it nderwiis.
Ut de artikels fan master Bos, P.L. van Eck jr., en J. van der Bij, dy‛t dat memoriaalboek bestudearre hawwe, kriget men in aardich ddlik byld fan dizze dmny-skoalleopsjenner,wat him dreau, wat hy berikte, en wat wurdearring hy drfoar krige.

Men moat dat dan ek sjen neffens de tiid dr‛t hy yn libbe. It ein fan de 18-de ieu, doe‛t hy as jonge yn Ljouwert libbe, wie in tiid fan ekonomyske achtertgong, nfrede tusken ‛patriotten‛ en oranjeklanten, dy‛t trn op de revolsje, de Bataafske republyk, de franske tiid nder Napoleon, dy‛t it ln frijwat trpele; oan‛t yn 1813 it keninkryk Nederln ntstie, en men tochte dat alles no wer better wurde soe, "lykas by lds".
Mar lde tiden komme nea werom!  It ln wie earm, en it oansjen en de betsjutting fan Nederln yn‛e wrld wie sterk fermindere, de hannel moast alhiel fan‛e grn f wer opboud wurde. Doe kaam der noch oarloch mei Belgi, dat ynpleats fan better waard it al mar minder, de leanen wienen noch hast itselde, de prizen mear as twakear sa heech. Tsjin dy achtergrn moat men ek it tsjinakseljen fan tsjerke en gritenijbestjoeren sjen, tsjin it ferheegjen fan de salarissen en it ferbetterjen fan de skoallen. De Suwldster ‛commitearden‛ ferklearren yn 1824 dat hja ek wol seagen dat it sa net langer koe, mar hja hienen it jild net! En faak seagen gritenijbestjoeren ek wol dat der wat barre moast, mar dat stie dit jier noch net op de begrutting en hja hienen neat oer.
Tsjin dy hlding moast de skoalleopsjenner oproeie, want hy seach it as syn ferantwurdlikens, dat der oan de wetlike noarmen foldien waard.
Omdat de wet fan 1806 hast syn iennige stipe en boarne fan arguminten foarme, wie hy ek deadsbenaud foar frijheid fan nderwiis.
Foaral omdat hy bang wie dat dan al syn skreppen om‛enocht west hie.

Yn 1841 skreau hy: Nog nimmer begon ik in nieuw jaar onder donkerder uitzichten voor het schoolwezen, dan dit welk ik nu ben ingetreden. Terstond na de aanvaarding van de regeering van koning Willem 2 verhief zich de luide kreet: "Vrijheid van Onderwijs!" in een menigte petitin van Roomsgezinden, op aanblazen van paus en Jansenisten. Hy wie blykber allinne bang foar de roomsken, want oer Groen van Prinsterer  en de fskiedenen praat er net, mar Groen wie doe ek noch foar in Herfoarmekristlike iepenbiere skoalle en dat wie ek it ideaal fan Ferf. Dat blykt foaral t de rede, dyt hy hlde by it feest ta eare fan syn 25 jierrich jubileum en syn 64-ste jierdei yn 1840.

"Over het allergrootste belang van een echt godsdienstige vorming der jeugd."
Hy set dr yn tien dat de bern net allinne kennis bybrocht wurde moat, mar dat ek harren "zeden", foarme wurde moatte, en dat dat fierwei it bste kin troch se kristlike neistenleafde by te bringen en foar te libjen en har it foarbyld fan God, de al Goede, en fan Jezus, it grutte foarbyld fan genede en neisteleafde foar te hlden. Hy wie der ek foar, dat men de lessen mei in earnstich gebed begn, en om de bern drfoar yn‛e goede stimming te bringen, earst in psalmferske song. En dat men ek de lessen mei in tankgebed en sjongen fan in psalm of gesang fsluet.
Ek moasten hja net allinne "vaderlandse" mar ek bibelske skiednis leare, troch har ferhalen t de bibel te fertellen. Drmei woe hy de ‛driuwers ‛, dy‛t in kristlike skoalle woenen, de wyn t de seilen nimme. De skoalle moast iepenbier wze, dus foar elkenien, mar net nkristlik, mar geskikt foar kristenen fan alle nominaasjes, herfoarmen, luthersken, menisten, snder de neidruk te lizzen op de ferskillen, mar op wat yn it algemien foar wier oannaam waard. Sa woe hy de ienheid yn doarp, tsjerke en skoalle bewarje.

De nderwizers t syn distrikt ferearen en tanken him tige. En mei rjocht, want hja hienen in protte oan him te tankjen, dochs misten der in pear  op syn feest, dy‛t net meidwaan woenen "oan it ferfgoadzjen fan de skoalleopsjenner". Soks rekke him pynlik, want hy wie alhiel net in man dy‛t op eigen rom twie, mar der krekt alles foaroer hn hie om harren in better libben te besoargjen. Dat hy drby ek grutte fouten makke hie, wie hy him wol bewust. Hy wie in taaie trochsetter, dy‛t it himsels en oaren net maklik makke, mar drtroch yn syn distrikt en yn de provinsje in protte foar it nderwiis berikt hie.

Haadynspekteur Wijnbeek beoardiele him yn 1845 sa:
Bejaard, doch nog vol vuur en een levendige belangstelling voor verbetering van het onderwijs.  Doch deze schoolopziener is bevooroordeeld ingenomen met hetgeen hij noemt de leerwijze van Nieuwold en wil met onverbiddelijke strengheid, dat men zich daaraan houdt. Sommige onderwijzers kennen die leerwijze niet. Anderen, die niet van stilstand in het onderwijs houden volgen een verbeterde leerwijze, in spijt van het drijven van de schoolopziener.
Dmny Horatius Nieubuur Ferf lei syn amt as skoalleopsjenner del yn 1857, hy wie doe 81 jier, it kin ek om syn snens west hawwe. Hy ferstoar 6 septimber 1859.

FERKIEZINGS EN STIMMEN

Dat Albertom tige ynteresjearre wie yn polityk wist ik troch in ferslachje fan him, dat hja nei in gearkomste fan de A.R. kiesferiening yn Burgum west hienen, ik tink fan foar in sprekkerij fan Ds. A.S. Talma yn 1901. Yn‛e tritigerjierren siet er blykber mei yn it stimbero. No‛t we midden yn de ferkiezings sitte, is dit wol in aktueel nderwerp.

    Hoe kamen we oan stimrjocht?
It rjocht foar guon minsken om te stimmen en har eigen wrldske en geastlike lieders, rjochters en prysters te kiezen is wierskynlik folle lder as de skreaune skiednis.
It heart by ferienings en dat model foarme de basis fan de ‛demokraatsy‛, (bestjoer troch it folk). Dat harket moaier as it wie en is, want meastal wie in grut part fan de befolking  (earmen,froulju, bern, slaven, frjemdlingen) dochs tsletten fan kiesrjocht.
Mar dat it oan de basis fan s kultuer stiet, dat lze jo yn de Edda: as der wat bysnders barre moat, dan komme de goaden (de goadinnen likegoed) yn gearkomste byinoar en nimme besluten. It sil by s ek sa west ha, dat alle warbere man opkaam op de lndei en dr syn stim tbrocht. Dat sil by ‛foar‛of ‛tsjin‛ roppen dien wze en dat wie dus stimme! Sa gie it teminsten by lds op Iisln, en noch net sa lang lyn ek noch op plakken yn Switserln.
Of‛t de minsken drby allegear gelyk achte waarden, is tige de fraach. Dat liket wierskynliker by de ntginning fan de feankontrijen, de tige lykmjittige ferdieling fan it te ntginnen gebiet, wiist op gelykberjochtichheid fan de dielnimmers. Dy sille harren belangen yn gearkomsten besprutsen en by mearderheid fan stimmen besletten hawwe. En drt ntstie ek it idee dat hja, de eigeners en dielnimmers yn de ntginning, it dr foar it sizzen hienen.
Dat hawwe hja mooglik net iens doe betocht, faaks wie it ‛altyd al sa west‛ dat it rjocht om mei te beslissen bn wie oan it eigendom fan de grn. Doe‛t dy grn ek de grnslach fan de belsting waard, waard it noch folle ddliker. Dyjingen dy‛t belesting betellen, mochten mei beslisse.

    Stimrjocht yn Frysln nei 1500
Yn de oantekens is in artikel oer ‛Het Stemrecht in Friesland‛ sa te sjen oerskreaun fan Petrus Wierdsma syn boekje mei de selde titel t 1792. Koart gearfette:
Doe‛t de Saksers, hjir baas waarden, hienen hja sward de Fryske frijheden en gebrken te respektearjen en de belesting net te ferheegjen, mar foar har oarlogjen hienen hja altyd temin jild, en it systeem dr‛t yn Frysln de belesting neffens betelle waard foldie de Saksers net. Yn 1511 moast, nder eed, fan elke pleats de hierwaarde yn florenenen oanbrocht wurde, en neffens dy florenen waard tenei belesting betelle.
Doe‛t Karel V hjir baas waard wie der ien probleem dr‛t hja it net oer iens wurde koenen.
Wa beneamt de prysters, en oare legere geastliken yn doarpen en stden? Omdat de keizer krap siet, wie hy nei lang nderhanneljen ree, it  rjocht dat hy drop miende te hawwen, f te stean en it te litten sa‛t it wie. Dat waard drby fstlein en drt blykt dat stimrjocht hienen: "Heerschappen, eigenerfden, huisluiden en andere inwoonderen hebbende schotschietende huizen ofte ploeggangen." De eigeners fan belesting beteljende hzen en lnnen hienen stimrjocht. Dat bleau sa yn de republyk.
Dizze ‛floreenplichtigen‛ waarden de woansdeis foar de earste moandei yn febrewaris, troch kloklieden byinoar roppen, en brochten dan har stim t, ‛snder oansjen fan stand of steat‛ en de measte stimmen jilde. Dat waard de manier wrop de pryster, de tsjerkflden,de doarpsrjochter, de grytman en syn bysitters, en de ffurdigen nei de steaten (de folmachten) stimd waarden.
De eigeners, en dus besochten de adeliken safolle mooglik hzen en dus stimmen yn besit te krijen. Under de republyk wienen der safolle klachten oer, dat der yn 1640 aparte stemcohieren foar elk doarp fstlein waarden. Mar doe gie it der dus om of‛t in stim yn it cohier stie en net of‛t der belesting op betelle waard, dat joech noch mear mooglikheid ta sjoemeljen, troch de stim allinne op it ‛hoarnleger‛ it oarspronklike hiem te lizzen, en dat te ferhieren foar net te folle, en it ln mei de lesten te ferkeapjen en sa in protte stimmen en dermei in protte macht te sammeljen, snder belesting te beteljen of folle grnbesit te hawwen, dat sette dus it oarspronklike systeem op‛e kop. Doe‛t der yn 1748 oproer tbriek, mei oer ditsoarte misstannnen, waarden de stimmen wr safolle mooglik op de hiele pleatsen lein.  Sa gie it oan‛t de Bataafske republyk.

    Yn it keninkryk
Nei 1813 wie der earst ‛census‛ kiesrjocht, dat wol sizze dat allinne minsken mei foldwaande oplieding en fermogen kiesrjocht hienen. Dat wie minder frjemd as it liket, want wy ha yn de stikjes oer de nderwiistastannen sjoen, hoe min de oplieding fan it sljochte folk wie, fierwei de measten koenen lze noch skriuwe.
Mar troch better nderwiis feroare dat hurd, en drtroch easken en krigen hieltyd mear minsken stimrjocht, oan‛t yn 1919 sawol de manlju as de froulju, boppe de 25, letter 21  en noch letter 18 jier, aktyf en passyf stimrjocht hienen, dus stimme meie en stimd wurde kinne, foar gemeenterieden, steaten, twadde keamer, of Europeesk parlemint.
Mar yn it doarp hienen nei de fransketiid de floreenplichtigen it noch altyd te sizzen.
De skoalle en de tsjerke waard noch oant 1887 ta, bestjoerd troch de floreenplichtigen, en dat wienen op in protte plakken de grutgrnbesitters, faaks guon dy‛t alhiel net yn it doarp wennen. Dy beneamden de dmny en de tsjerkflden, en hoechden net iens lid fan de tsjerke te wzen!
Sjoch oer de sitewaasje yn Suwld "P.Datema, Suawoude" siden 29-39.

    De tritigerjierren.
Yn de tritigerjierren wie der noch net salang algemien stimrjocht, en it heucht my dat guon dat stimrjocht foar froulju,(snt 1919), alhiel net sa nedich fnen, ‛wat ferstn soenen dy fan polityk hawwe!‛ Dochs moasten doe ek de froulju stimme, der wie doe noch opkomstplicht, wa‛t net opkaam krige boete. Dus waarden der listen fan alle kiezers makke, dat s no in prachtige list fan de Suwldsters foar de keamer ferkiezings fan 1937 oplevert.
Op de alfabetyske list binne de kiezers oanjn mei kiezersnmer, hsnmer, en bertedatum; de jongsten binne fan 1912, want om stimme te meien moast men 25 jier wze. Alle stimmers dy‛t opkamen krigen in streepke, sa dat ik no noch krekt sjen kin wa‛t wol, en wa‛t net stimd hawwe.
Op in aparte list waard oantekene yn wat folchoarder hja opkamen. Pieter Jelmers de Boer fan nr.1 wie de earste, de twadde wie Binne Vriezema fan nr. 138, op Aldemiede,  de tredde wie s heit, Geart E.van der Veen. De lste mei folchnr. 346 wie Frans Joh. Bergsma. Der binne frjemde nammen by, dy‛t ik net ken, dr steane krskes by, en op‛e kant fan it bld is oantekene: "de namen met een kruisje zijn poldervolk van elders die hier gestemd hebben." Sadwaande hienen se doe 346 stimmers. Dat wie mear as oars, yn 1933 en 1935 wienen der 306 en 305, yn 1939 330 kiesgerjochtigden, wrfan 328 stimden, twa wienen foar de ferkiezing stoarn, in pear wienen siik, en de oaren "onbekend of afwezich. Likegoed, in opkomst fan 99%! Jim moatte it al hiel goed dwaan as jim dat yn juny ferbetterje.


STEMGEREGTIGDE BURGERS

No hie ik yn it stikje oer ferkiezings de stemmingsregeling yn de Bataafske republyk oerslein, omdat it alhiel fwikend regele wie, en sa faak wer feroare, dat it in hiele protte tlis fergje soe. Mar no kaam ik yn it Streekmuseum in kopy tsjin fan:

De Lyst der Stemgeregtigde Burgers
behorende tot de Grondvergadering nom. 4 in het District Tietjerksteradeel, uit welke door de stemgeregtigden, n tot Ringkieser moet worden benoemd, en de navolgende vereischten moet bezitten.

Ten eersten, Dat hy zy Stemgeregtigd Burger, staande ter goeder naam en faam.
Ten tweeden, Dat hy geduurende de laatste ses Jaaren binnen het Deparement hebbe gewooond en als nog woonagtig zyn moet.
Ten derden, Dat hy behoore tot de Grondvergadering waar uit gekozen word, ten waare geen drie gequalifiseerde Burgers tot de post van Kieser gevonden wierden, in welks geval de keuse zal mogen geschieden uit de geheele Gemeente waartoe zoodanige Grondvergadering behoort.
Ten vierden, Dat hy de volllen ouderdom van 25 Jaren hebbe bereikt.
Ten vyfden, Dat hy ingevolge Art. 26 der Staatsreegeling, en Stemreglement van den 18 February 1803, in eigendom of vruchtgebruik, drie duizend guldens aan Vastigheden, niet bezwaard met Speciale Hypoteecq, en geleegen binnen het Departement, moet bezitten.
En dan folgje de nammen fan de 23 ‛stemgeregtigde‛ Suwldster manlju, dy‛t net allegear oan dy easken foldienen, mar immen kieze moasten dy‛t dr wol oan foldie. Dy ‛ringkiezer‛ moast harren fertsjintwurdigje op de districtsgearkomst.
List fan kiesgerjochtigden
1 Rindert Wybrens 7 Ritske Lykles 13 J.(arig) Eeltjes
19 Claas Sytses
2 Albert Clases 8 Claas Hendriks
14 Petrus Ydes 20 Sye Willems
3 Jacob Clases 9 Jurjen Andries 15 Bouwe Johannes 21 Lykle Allerts
4 Jacob Sybes 10 Jippe Tsjerks 16 Hendrik Jans 22 Claas Allerts
5 Jelle Clases 11 Theunis Peters 17 Theunis Durks 23 Abraham Sytses
6 Rindert Sipkes Algra 12 Jan Wybrens 18 Sake Ritskes

1 Rindert Wybrens aldfeint, soan fan Wybren Rinderts,  Gerritsma op nr 11
2 Albert Clases        fan de Algra‛s pleats nr 1
3 Jacob Clases   op nr 12, yn1804 nei nr 3 Bosma
4 Jacob Sybes    op nr 16, yn 1804 wennet dr Lammert Harryts
5 Jelle Clases
6 Rindert Sipkes Algra wenne yn Tytsjerk mar buorke op nr 2
7 Ritske Lykles        nr 5     Bergsma
8 Claas Hendriks    nr 32    Allema
9 Jurjen Andries    nr 10     van der Wal, yn 1811 yn Hurdergaryp
10 Jippe Tsjerks
11 Theunis Peters
12 Jan Wybrens    nr 24 op ldemiede,  Miedema
13 J.(arig) Eeltjes    nr 17 opt Heechhiem; van der Kooi
14 Petrus Ydes       nr 22  yn 1804 op31 geallimenteerd.
15 Bouwe Johannes    nr 4 De Vries
16 Hendrik Jans      nr 13 yn 1811 Hurdegaryp?
17 Theunis Durks    nr 34 Feenstra
18 Sake Ritskes                Bergsma
19 Claas Sytses      nr 30 Aldemiede
20 Sye Willems       nr 26 de Boer Aldemiede kooipleats
21 Lykle Allerts       nr 18  Heechhiem fbrutsen
22 Claas Allerts       nr 33 ? Aldemiede
23 Abraham Sytses    nr 28 Kroodsma Aldemiede

 de nmers binne de hsnmers fan de speciekohieren, de achternamme dr achter, de namme dy't yn 1811 oannaam waard, foarsafier bekend.

Mar 23 !; der wienen 37 hzen, en yn guon wol mear as 1 man. In grut part waard dus tsletten, net omdat hja te earm wienen, want yn dizze list sitte ek minsken dy‛t troch de diakenij nderhlden waarden, of net lze of skriuwe koenen, mar omdat hja as polityknbetrouber oardiele waarden, mooglike oanhingers fan it lde federale en oranjegesinde bestjoer, dy‛t de eed fan trou oan de ‛ien en ndielbere‛ Bataafske republyk net flein hienen.
De ‛grondvergadering‛ bestie t ‛500 zielen‛ en de districtsvergadering t 40 grondvergaderingen, en fertsjintwurdige dus lykernch 20.000 ‛zielen‛.
De grondvergadering stoerde 2 man, in ringkiezer en in ferfanger, nei de distriktvergadering, en dy stjoerden dan wer in folksfertsjintwurdiger en in ferfanger nei folksfertsjintwurdiging. Hja mochten ek oars neat dwaan as dat. Nei de ferkiezing moasten hja fuort wer tinoar gean. De ‛Bataafske gelijkheid‛ easke dat elk op de gearkomsten gelyk wie, gjin oerlis mei oaren hie en alhiel nei syn eigen bste witten stimde. Elke partij of klykje foarming wie ferbearn.

FERKIEZINGEN YN 1901

En ik fn ek noch wat werom fan it stik fan Albertom oer de ferkiezingsgearkomst yn Burgum yn 1901. In ttypt stik fan Hindrik Algra, dat foar de Nederlandse Gedachten bestimd wie.
It giet oer de ferkiezing fan Ds. A.S.Talma, foar it kiesdistrict Burgum, dat 5 gemeenten omfette, Tytsjerksteradiel, Smellingerln, Achtkarspelen, Kollumerln en Dantumadiel. It ln wie doe ferdield yn sokke kiesdistrikten, dy‛t elk ien fertsjintwurdiger nei de Twadde keamer ffurdigje mochten. De fertsjintwurdiger hoechde net t it distrikt te kommen, al hienen de measte minsken dat leaver wol.
Yn 1897 hie de A.R. kandidaat Jan Durks de Vries, haad fan de kristlike skoalle yn Burgum it ferlern fan de S.D.A.P. kandidaat Piter Jelles Troelstra.
Men moast foarkomme dat dat wer barde, want Troelstra wie wer de kandidaat fan de S.D.A.P.  Drom moast de C.H.U de kandidaat fan de A.R. stypje, en dy fielden net safolle foar de griffermearde master De Vries. De tsjerklike tsjinstellingen wienen sa koart nei de dolensje tige grut.
De gearkomste wie yn de no fbrutsen Drie Gekroonde Baarzen op de Daam.
Sa as Albertom al tocht hie, en him ek it bste like, woe it distriktsbestjoer de herfoarme dmny fan Arnhem, A.S. Talma kandidaat stelle, omdat dy foar de Kristlikhistoarysken ek tige oannimlik wie en lid wie fan de A.R.  Mar in protte yn de seal woenen dr neat fan wite. Hja koenen dy man net, en hoe koe sa‛n man t Arnhem no it distrikt Burgum fertsjintwurdigje, hja woenen dus master De Vries foarstelle en der waarden noch mear nammen neamd. It like der op dat hja it net iens wurde soenen.
Minister Ds A.S.Talma
Minister Ds. TALMA

No wie der yn‛e seal ek in lid fan it provinsjaal bestjoer fan de Antirevolusjonaire partij, Dr. H.H. Kuyper, dmny te Ljouwert, dy‛t fansels net mei prate mocht, mar nei frin fan de diskusje dochs it wurd frege en krige. Hy lei t dat as hja in kns hawwe woenen in ffurdige nei de keamer te stjoeren, hja dochs folle mear kns hienen as hja in yn it hiele ln bekende en tige wurdearre persoan lykas dmny Talma, de foarsitter fan Patrimonium, en in bekende drankbestrider, kandidaat stelden. Dy soe ommers net allinne de stimmen fan de A.R. en C.H.U. loeke, mar ek fan in protte oare minsken, dy‛t leaver net op de S.D.A.P. of de Liberalen stimden. Dat soenen hja mei in oare kandidaat, foaral omdat hja it dr net oer iens wurde koenen, nea berikke. Doe wie der eins wat fersleinens, want elk begriep dat de man folslein gelyk hie. Doe‛t der stimd waard, krige Ds. A.S. Talma wol 90% fan de stimmen en waard dus kandidaat steld foar it distrikt Burgum.
Mei grut sukses. Nei in pear kear sprekken yn it distrikt en diskusjes mei Piter Jelles Troelstra, dy‛t hij skoan oankoe, wie elk it der oer iens dat dit de jste man wie.  

By de ferkiezing waard ds. Talma fuort by de earste stimming keazen, mear as 3000 stimmen tsjin goed 1200 foar Troelstra en goed 1100 foar de Liberale kandidaat De Kanter.
En hy foldie yn it distrikt sa goed, dat hy ek yn 1905 wer kandidaat steld waard. Fan 1901 oant 1908 wie hy lid fan de twadde keamer, en fan 1908 oant 1913 minister fan ‛Handel Nijverheid en Landbouw' dy‛t in begjin makke mei soasjale wetjouwing. Yn 1963 ha se yn Burgum in boarstbyld fan him oprjochte.


ALDENFANDAGENTOCHT

De krisis fan de tritigerjierren, dy‛t doe faak noch de ‛malaise‛ neamd waard, makke dat in protte minsken djip yn‛e earmoed rekken, AOW en bystn wienen der doe noch net, in bytsje steun foar de wurkleazen, en in pear sinten fan de earmmaster of de diakenije, dr moasten de minsken fan rnkomme, en dat sopke net sa rom. Nei fiif jier, yn 1934-35 wie de krisis op syn djipst, drnei begn it wer wat te betterjen.

Yn dy tiid wienen tochten foar alde minsken wat nijs, dat wie mooglik wurden troch dat der hieltyd mear auto‛s kamen. De measte lde minsken kamen it doarp noait t. In protte koenen net iens fytse of hienen gjin fyts mear. Nei‛t my ferteld waard wienen der doe noch minsken yn Suwld dy‛t yn har libben it doarp oars nea t west hienen, as doe‛t se nei Burgum west hienen te trouwen! In reiske fan in hiele dei wie foar har dan ek hiel wat bysnders!

En reiskes kamen doe, ndanks de earmoed, yn‛e moade.
Skoalle-reiskes, op‛e fyts nei Sklenboarch oan de Burgumermar te poatsjebaaien.  Letter mei de bus nei Olterterp.
Reiskes fan de knapenferiening, de "jongelings" -en "meisjes"- ferienings.
Of in boattocht fan de musykferiening mei de stoomboat de "Burgemeester" t Garyp.
Yn in bult doarpen waard de alden fan dagentocht in jierliks tsje foar de alde minsken. Der waard jild foar ynsamle en minsken dy‛t in geskikte auto hienen, stelden dy beskikber foar minsken dy‛t min t en yn‛e bus komme koenen. 
En yn Suwld is dat oan‛t yn de tachtiger jierren folhlden, en hjir en dr wurde se noch organisearre, mar dan foar beheinden of minsken t ldereintehzen. Foar it organisearjen waard soms in aparte kommisje oprjochte, mar yn Suwld waard it troch doarpsbelang organisearre.

Knipsel AldenfandagentochtYn de oantekens fn ik dit stikje fan Arjen Veeninga, t de Burgumerkrante van 25 sept. 1964.
 It ferslach fan Albertom, dr‛t oer praat wurdt, koe ik yn‛e oantekens net fine, mooglik is it oerplakt mei kranteknipsels.
Yn it stikje is sprake fan 26 en 31 dielnimmers, yn dat lste sille de autobestjoerders mei teld wze. Ik tink dat de leeftyd dr‛t men as lderein op mei mocht op 65 jier steld wie, neffens myn administraasje wennen der doe 34 minsken yn Suwld dy‛t yn of foar 1869 berne wienen, fansels wienen der guon dy‛t net mei koenen of woenen, mar de measten dienen blykber wol mei.
 
It heucht my noch dat ik de oankomst fan de auto‛s en de bus en it ynheljen mei musyk fan Speelt Wel meimakke ha. Der waard troch ien fan de dielnimmers, in ferslach fan wat hja belibbe hienen jn en in tankwurdsje sprutsen, mar ik wit net mear wa‛t dat die. It soe moai wze as der noch immen wie dy‛der foto‛s fan hie. Der sille grif wol foto‛s makke wze.
Ek fan de auto‛s ha ik gjin foto‛s fine kind, wol B-nmers. En mooglik in foto fan de bus. It stiet my wol foar dat it sa‛n soarte bus wie,  In Spyker C 2De bus C 2 fan Spyker
Foar safier as ik wit, fan hearren en sizzen, hie Marten Piekstra in Spyker, wat foar auto it wie in luxe of in  bus fan dit model, de ienige bus dy‛t Spyker makke hat, dat wit ik net.

Hoewol‛t der yn dy tiid noch net folle auto‛s rieden yn Suwld, of faaks ek wol krekt drtroch, rekke myn broer Danil, doe in jonkje fan njoggen jier, doe‛t er snder t te sjen fan it skoalleplein f de wei op rn, by Marten Piekstra nder de auto. De foet stikken en nei it diakonessenhs. Nei in pear dagen kaam er mei de foet yn it gips wer ths. En hy gie noch net wer nei skoalle, doe‛t master Schreiber yn Suwld kaam te wenjen, it moat dus yn febrewaris 1932 bard wze; en it heucht my dat men it der oer hie, dat dy auto fan Marten Piekstra in Spyker wie en dat ik dat in rare namme foar in auto fn, dat like ommers neat op in spiker.
It stiet my net by dat Piekstra ea in bustsjinst fan Suwld t begn is. Wol dat hy minsken nei Ljouwert of nei Tytsjerk nei de trein brocht. Hy hie mooglik 2 auto‛s, mei de nmers B-3658 fan 1920 en B-15889 fan 1931(http://www2.tresoar.nl/kentekens/)

De aldenfandagen tochten binne noch in moai skoft trochgien, yn "Suwld Bylden fan Alear" stiet in foto fan de dielnimmers oan in tocht yn 1963.
It is altyd in toer om de minsken op lde foto‛s teplak te bringen as de nammen der net by steane. Wy moasten eins nochris in jn of dei belizze, dr‛t alle minsken t Suwld mei alde foto‛s mei nbekende persoanen byinoar kamen, om te sjen oft we se teplak bringe kinne; twa witte mear as ien! 

Doe‛t der hieltyd mear auto‛s kamen waarden foaral yn de gruttere doarpen de kolonnes sa lang, dat it ta gefaarlike sitewaasjes late, sa gefaarlik, dat it yn guon gemeenten ferbean waard mei safolle auto‛s yn kolonne te riden. Drby kaam dat de soasjale needsaak ferfallen wie, om‛t hast elk sels in auto hie, en aow en pensjoen, sadat men net mear by de doarren lns hoefde om jild foar in reiske foar de alde minsken byinoar te heljen.

FERDRONKEN JONGELINGEN
Sturtswylje

It rint mei dizze stikjes t de oantekens fan Albertom nei de ein. Dit is dus noch wat sturtswyljen, as jimme teminsten noch witte wat dat is.
Wat der noch oer is, is in stikje nei oanlieding fan in ngelok dat yn it lst fan syn libben him yn Suwld foar die. It ferdrinken fan twa jongkeardels yn it Nijdjip op pinkstermoandei, 29 maaie 1944.
Der wienen doe noch net folle swimbaden, en ek gjin skoalleswimmen, wy moasten it ssels mar wat leare mei help fan ldere bern.
As lytsje bern poatsjebaaiden we yn‛e nije sleatsjes by de nijewei lns, en letter meast yn it baaiersplak yn‛e skipfeart. As je dr no komme kinne jo je net yntinke dat dr ienris skippen farre koenen, en dat dr in moai plak te baaien wie mei sawat 80 sm wetter.
It kaam s as jonkjes fan in jier of tsjien oan it boarst ta. Doe‛t we wat swimme koenen swommen we ek wolris yn it Nijdjip, dr wie it wat djipper, mar men koe it dr yn‛e midden dochs wol bedjipje.
Letter swommen we op‛e Suderein yn it kanaal, ik wie doe tolve jier tink ik, ik moast earst wol in proef fan bekwaamheid flizze!
Twa fan de aldere jonges namen my mei nei de midden fan it kanaal en lieten my dr los, ik moast sels mar sjen dat ik wer by de kant kaam.  No dat is snder ngelokken slagge, oars hienen jim dit no net lzen.

It heucht my noch dat wy yn‛e Bolderen hearden dat der yn Suwld twa jonges ferdronken wienen, en dat ik my doe net foarstelle koe, hoe‛t dat barre koe, as it dr net djipper wie as heechstens 1,20 meter, it wienen gjin lytse bern mear.
Mar it is fansels altyd mooglik dat der ergens in djipper plak wie, en it wie noch maaie, dan is it wetter ek op in waarme dei noch frij kld, mei in flinke kns op kramp foar guon dy‛t net went binne te swimmen.
Yn it berjochtsje yn de Ljouwerterkrante stiet ‛boerenknechts‛, mar neffens de leeftiid kinne it ek beide nderdkers west hawwe.
 
 Dit ngefal komt sa yn de oantekens foar: 

Den 29 mei 1944 2de pinksterdag heeft te Suawoude zich een droefig veit doen voorkomen 2 jongelingen gingen in de namid te baden in het Niewediep even ten zuiden van het betonbrugje bij de ruigfenne, en niet kunnende zwemmen en het water te diep, zijn jammerlijk verdronken. De ene hete Sietse Wijbenga van Giekerk wonende bij Klaas Hulder oud 15 jaar en de andere Dirk Greidanus wonende bij Klaske Hulder, wed. G. Fekkes oud 20 jaar afkomstig van Winsum.

Yn de Ljouwerter krante fan 31 maaie 1944 stiet dit berjocht:
Suawoude 29 mei: Twee boerenknechts, de 18- jarige D. afkomstig fan Winsum en de 16-jarige S.afkomstig fan Giekerk en werkzaam bij de Wed. Fekkes en K. Hulder alhier gingen hedenmiddag baden in het Nieuwe diep onder Suawoude. Daar zij niet op tijd thuis kwamen te melken, trok men op onderzoek uit. Toen men de kleeren achter de polderdijk vond vreesde men het ergste en ging aan het dreggen. Vrij spoedig werden de drenkelingen gevonden, doch de levensgeesten waren bij beiden reeds geweken. Beiden waren de zwemkunst niet machtich.
Sa as jo sjogge is der in lyts bytsje ferskil yn de leeftiden yn de beide berjochten.

OOIEVAARS
En dan noch in kranteknipsel fan 16 augustus 1963 fan Arjen Veeninga, mei as titel "Ooievaars". Ik nim it hjir mar oer sa as it der stiet, want in foto is net goed mooglik troch de plakbn dr‛t it mei ynplakt is.
Ooievaars op nst
Ooievaars.
Toen ik enkele dagen geleden las van het terugbrengen van een jonge ooievaar in het nest te Oudega, kwam bij mij in herinnering een geval, nu 60 jaar geleden, met twee jonge ooievaars. De boerderij van onze buurman werd van buiten geverfd, ook kregen de lebuorden een beurt. Nu was er al jaren een ooievaarsnest gebouwd tegen de makelaar van het achterste (leboerd). Al waren de ooievaars en zwaluwen in die tijd bij ons als jongens, favoriet in de bescherming boven de andere vogels, de schilder dacht er misschien iets anders over, in elk geval de beide ooievaarsjongen kwamen naar beneden en het nest werd gedeeltelijk verwijderd. De jongen moesten dus menselijke bescherming zoeken en ik had de eer die op mij te nemen.
Een "stukje" in de courant deelde het geval mede, met de aantekening, dat het zoontje van de dorpstimmerman zich over de jongen had ontfermd. Wat een eer!
Die eer moest ik hoog houden en nam fol moed de verzorging ter hand; eerst met wormen en kikkers, later begonnen de vogels al een gedeelte voedsel zelf te zoeken, maar ze kwamen steeds bij hun jonge baas terug.
Wel kreeg ik af en toe bericht de ooievaars vast te houden, omdat ze noch al eens een  kuikentje bij een kloek weg pikten, ‛t welk met veer en al naar binnen werd gewerkt.
Vasthouden ging evenwel niet, het zijn vogels die alleen dierlijk voedsel eten.
Dit werd langzamerhand een plobleem, en over naaar warme streken te trekken, dachten ze niet!
Een van hen ging het wel iets zuidelijker zoeken, ik meen van naar Wirdum en kwam bij een slager terecht; die had misschien noch wat afval. De blijver kon men noch zien lopen, soms naast ons op het ijs in de dorpsvaart ( skipfeart), maar koude en honger kregen de overhand en daarmee de dood.
Tegenwoordig zou daar wel een oplossing voor te vinden zijn geweest, maar 60 jaar geleden was dat moeilijk en er waren immers ooievaars genoeg, zeker 8 10 nesten in ons klein dorpje, zodat er door een jonge vogelliefhebber dan ook geen probleem van werd gemaakt.  16 augustus 1963 A.V.

Safolle earrebarrensten ha ik yn Suwld ek net mear mei makke, al wienen der doe, yn‛e tritigerjierren, noch wol in pear, mar ik doar net krekt sizze hoefolle.
Yn dy tritich jier wie it dus al aardich ynkoart en doe‛t nei de oarloch de DDT en oare bestridings middels populr waarden en ruilferkaveling en djipntwettering har leefgebiet oantaasten, liken de ooiefaars alhiel tstjerre te sillen. Gelokkich binne der troch fokprogramma‛s, lykas it Eibertshiem yn Earnewld, noch in pear oerbleaun, en troch it tanimmen fan natoergebieten, groeit it oantal no wer, sadat jo om Earnewld en Beetstersweach hinne no wer gauris ooiefaars weidzjen sjen kinne. En dat is ek mar goed, want it binne prachtige fgels, dy‛t by de minsken altyd heech wurdearre waarden.

NOCH TRIJE SKRIFTEN OANTEKENS FAN ALBERT VEENINGA NDUTSEN.


Fan Wytske Kleinhesselink - Veeninga t de Joure krige ik noch trije skriften tastjoerd mei oantekens fan Albertom. Ik ha se troch lzen, der is in protte bij dat net sa brkber is.
Foaral oer genealogy, dat wie 80 jier ferlyn noch net sa goed beskikber, en doe wienen syn oantekens fansels tige nijsgjirrich, mar no kin immen dy‛t wat oer syn foarlden witte wol, mei websiden as "tresoar.nl" of "alle friezen.nl" en noch in hiele protte oaren, folle makliker wat fine as t dizze potlead oantekens. En der binne ek wer in protte ynplakte krantestikjes mei artikels fan master F. Bos t de oantekens fan ds Nieboer Ferf oer de skoalle tastannen, doe foar 100, mar no alhast foar 200 jier. It geskiktste drfan ha we al behannele en de skoalletastannen yn Suwld, binne wiidweidich beskreaun troch dmny Datema.

Ik ha fan dizze skriften in ynhld opmakke, as immen dr belang by hat, moat se/er my even in mailtsje stjoere, ik set it adres hjir wol nder. De skriften geane, sadra as ik der mei klear bin, nei Tresoar om se by de oare argyfstikken fan Albertom op te bergjen.
Doch is it net sa dat der gjin ynterresante stikjes ynsitte. Sa as bygelyks oer de earste ‛alden fan dagen tocht." mei in ferslach fan de reis en de nammen fan alle dielnimmers. Spitich dat der gjin foto fan bysit. Mar ja, dy aldenfandagentocht hienen we ek al behannele, dat hjir mei kin ik it stik op myn webside faaks noch wat oanfolje. Dr kinne jim trouwens hast alle stikjes werfine dy‛t ik yn Meiinoar skreaun ha.
En dan bliuwe der noch in pear artikels oer dy‛t wol brkber binne foar Meiinoar. Hjir komt it earste.

OFBRAAK EN NIJBOU FAN IN HS FOAR JOCHUM ROELS.


Wa wie Jochum Roels?
Yn 1748, doe‛t de speciekohieren begnen, wenne de famylje Roel Jochums mei fjouwer minsken op nr 3, neffens ds. Datema wie dat de pleats dr‛t Jan Zuidema en letter Jan Kampen wennen, en dy ‛t yn 1962 fbrutsen is. Doe‛t ik in jonge wie, wennen dr twa hshldings, Jan Zuidema en Sjouke Medemblik. No is der allinne noch it reedsje drhinne.
Yn 1750 wennen der noch 2 persoanen Roel Jochums mei syn soan Jochum Roels, dy‛t ek in pear kij hlde. Yn 1751 troude Jochum mei Sybrich Durks en doe die hy yn febrewaris belidenis en liet yn augustus in famke dope dat Pytsje neamd waard. En fanf 1751 wie hy ek tsjerkfld en yn 1757 die hy as administrerend tsjerkfld de boekhlding.
Yn 1754 ferstoar syn heit Roel en buorken Jochum en Sybrich fierder mei 3 kij, 2 rierren 6 pnsmiet bou en trije hynders. Hy hie der faaks wat fuormanderij by. 
Yn 1764 wie Pytsje 13 wurden en telde dy ek mei, snt wienen se mei syn trijen. Pytsje troude yn 1770 mei Hermanus Innia fan Tytsjerk. Oan‛t 1772 ta buorken Jochum en Sybrich dr sa troch, stadich groeide it bedriuw wat.  Mar doe waard de pleats dy‛t hja hierden ferkocht en ferfarden se nei Tytsjerk 36, net foar lang, twa jier letter wienen se al wer werom, mar no op in noch hast nije pleats, Suwld nr. 34 yn de speciekohieren.

Yn 1767 wie de pasterije pleats ferkocht snder it hs. It hs, nr 8, wie fbrutsen, en der stie bij "wordt niet weder opgebouwd", en letter stie der by nr 8 altyd ‛nihil‛.
Mar yn dat selde jier kaam der in nr. 34 bij. Der wenne doe de eardere hierder fan de pastorijepleats, Rein Hinnes, en der stie as opmerking by. "Het huis met daar onder meer dan 30 pm land op een koud steed geboud in‛t jaar 1767 op de geweeste pastorie sathe die zonder huis is verkocht." Ik nim dus oan dat dit hs achter de pasterije stie. Dr‛t letter de famylje De Vries wenne. No Mostermne 2.
Yn 1774 gie Rein Hinnes nei Burgum en kamen Jochum en Sybrich op nr 34 te wenjen. Der steane wol iderkear 3 haden oanjn, dat mooglik hienen se noch in feint of in faam yn‛e hs. Dr buorken se noch tsien jier frij knap.
Yn 1784 ferhzen hja nei nr. 33 it diakenije hs op‛e noarderein, no noarderein nr. 18 mei noch 2 kij en een pear pnsmiet bou. Dr ferstoar Jochum Roels yn 1793, syn widdo Sybrich ferhuze nei Tytsjerk, en master Klaas Bouwes kaam op nr 33 te wenjen.

It nije hs foar de diakenij.

Noarderein 18Dit is in gearfetting fan de oantekens dy‛t Albertom makke oer it fbrekken fan dat hs en it bouwen fan in nij.
Yn 1785 waard it diakenijehs boufallich en Jochum Roels waard der ek net better op. Mar it hs dat koe sa net langer, de minsken mear hier betelje litte wie ek net mooglik 10 gne it jier wie foar harren al in hiel protte, hja hienen mar 1 ko mear en moasten ek noch 6 gne belesting betelje it jier en hja hienen by de tsjerke ek al in skuld fan 100 gne.  Lykwols besleat de diakenij om in nij hs foar harren te bouwen.
Dat gie doe noch wol wat oars as tsjintwurdich.
 De diakens en tsjerkflden besleaten om Andries Pieters, boer en timmerman yn Tytsjerk, in bestek en tekening meitsje te litten en him ek it opsicht oer fbraak en weropbou op te dragen.  Hy naam dat oan foar 4cg en 10st.
En hja sochten ek earst sels de bedriuwen t dy‛t de materialen leverje mochten.
Keapman, houtsager, Van der Meulen soe it hout leverje.
Keapman Hein Polak de stien.
Widdo F. Adema de estrikken foar de flier en de ‛stientsjes‛ foar it hurdstee en de reeklieding.
De smid Foppe Harmens fan Garyp it izerwurk, en Hindrik Bosma de spikers. Andries Pieters syn broer Sjoerd begn alfst mei de kezinen en glsramen.
Doe earst waard yn de doarpen dr omhinne bekend makke, dat der de 18e april fan 1785 oanbesteding wze soe ‛by jenever en strykjild‛, fan it fbrekken fan it lde hs en it bouwen fan it nije, neffens bestek en tekening. Blykber allinne it wurk. De materialen wienen al besteld by fan lds bekende en fertroude adressen, dr‛t se fiks ftingje koenen snder dat se oer de kwaliteit yn noed sitte hoechden.
It wurk waard gund oan Hermanus Inia (Jochum syn skoansoan) en syn maat Jan Pieters, foar 60-15-12. It hs waard mei reid dutsen.
Noarderein 18                                                                          De totale kosten kamen op 465-4-8, of op s manier skreaun ƒ465,22.
Neffens Albertom wie de keamer yn syn tiid noch frijwol gelyk, mar der wie letter in skuorre achter boud en doe wienen der dakpannen op kaam yn pleats fan reid en wie der ek in reinwettersbak by kaam.
It hs stiet der noch en sjocht der noch kreas t, al is it wol wat feroare nei 1785.


YNVENTARISAASJES


As der immen stoarn wie moast der in opjefte dien wurde fan it besit. It erfskip yn rjochte line dus fan lden nei bern, wie net belste, mar nei broers en susters en omke- en muoike- sizzers wol. Der kamen dus taksateurs en beskriuwers oan te pas, foar s binne dy ynventarisaasjes in moaie kns om te sjen wat hja om en oan en yn’e hs hienen.
Albertom hie 3 ynventarisaasjes yn syn oantekens opnaam. Fan in hierboer t Ryptsjerk, fan in eigenerfde en fan in domineeske t Suwld, dat s ek gelegenheid jout it ferskil yn wolstn te ferlykjen. It giet hjir dus net om tige earmen of tige riken.
Ien fan de earste dingen dy’t opfalt is de yngewikkeldens fan de hshldings, in gefolch fan in grut probleem yn dy tiid, it stjerren fan safolle jonge froulju, faak yn it kreambd.




















Libbensein
Libbensein










Leppelboerd
Leppelboerd

Hear yn rok, himdrok en broek
Hear yn rok, himdrok en broek

























Tsjernskammel
Tsjerneskammel








Frou yn'e pronk
Frou yn'e pronk

Pultrum
Pultrum

Ribbelbraak
Ribbelbraak
tjernmneskommel
Tsjernmneskommel




Pikelfet
Pikelfet









Goudgne  of floreen
Goudgne of Floreen






































































Dame yn Damast
Dame yn blomd damast

Kapsluier
Kapsluier


































John Bunyan
               



Jean de Labadie

OwenJohn Owen    

















Waltha of Thetinga state
Waltha of Thetinga state Wiuwerd

In hierboers hshlding yn Ryptsjerk.

Sibe Piters, yn dy tiid noch skreaun as Sijbe Pijtters, ien fan Albertom syn foarlden, stoar yn 1746. Hy kaam fan Oentsjerk, hie buorke yn Readtsjerk en letter yn Ryptsjerk as hierboer fan grytman Glinstra.
Hy wie yn 1706 troud mei Ytsje Sapes, hja krigen 4 bern werfan’t mar ien, Piter, yn libben bleau. Dizze Piter, wie al troud
Yn 1722 troude hy mei Aukje Theunis, hja krigen 5 bern, dr’t by Sibe syn ferstjerren noch fjouwer fan yn libben wienen.
En yn 1732 troude hy mei Lysbet Oenes, en fan har 5 bern wienen der by syn ferstjerren ek noch 4 yn libben. Dy wienen as ‘minderjierrigen’ noch yn’e hs. Yn 1744 wienen hja noch mei syn tsienen, doe wienen de bern fan Aukje dus ek noch alle fjouwer yn’e hs.

By de ynventarisaasje, op 5 maaie 1746, wie it fee en it ark ‘achter de middelmuorre’ al ferboelguodde, mar der wurdt net opjn wat it opbrocht hat. It gie dus noch oer it hsrie foar de middelmuorre, dat troch de taxateurs oan de widdo tataxeard wie.

De ynhld fan de ynventarisaasje doch ik fet printe sadat it ddlik te nderskieden is fan myn taljochtsjend kommentaar.

Bdeguod:                   
8 wite lekkens, 5 oare lekkens, 5 peuldoeken, 6 slopen, 3 bden mei 2 peulen, 4 tekkens, 2 holkessens, 2 pear bdgerdinen mei rabatten.

Sliepark foar 3 bedsteden dus en net folle reserve. In peul is in kjessen oer de hiele breedte fan it bedstee, yn it plak fan- of nder de holkessens. Men slepte doe meast op slkstrie, dy peulen wienen in soarte binnen sloop, ek wol peulsek neamd, fuld mei slkstrie, en dr in peuldoek omhinne.
Yn Rimen en Teltsjes fn ik noch in plaatsje fan bdgerdinen mei rabatten, mei de hjir tige tapaslike titel ‘Libbens ein’.  De Rimen en Teltsjes fan de bruorren Halbertsma binne wol t de earste helte fan de 19de ieu, mar geane foaral oer de tiid fan foar de Franske revolsje. Hja binne in rike boarne foar de gebrken en klaaiing en hsynrjochting en it boeren bedriuw fan de 18de ieu, foaral ek troch de prachtige tekeningen dy’t Ids Wiersma der by makke hat.
Ek “Uit Frieslands Volksleven” fan Waling Dykstra, hoewol’t der folle minder fbyldingen yn opnaam binne, kin s in protte leare oer it libben yn dy tiid.                                                                                                                                                            
Oar hsrie:
 In rek mei pannen oan’e wand, In skoarstienkleed, in fjoerpot, 2 izeren potten mei heak en in hingizer.  Op it plaatsje hjirneist sjogge jim achter de widze in hurdstee mei sa’n fjoerpot, mei dr boppe, in pot mei in heak op in hingizer.

In leppelboerd mei 16 (tinnen) leppels. 2 tinnen koppen, 2 bekers,

Ik fn noch in leppelboerd, al is it folle lytser as dat by Lysbet mei 16 leppels. It deistige iters ark wie doe fan tin. Dat koe in handige smid wol jitte.
De foarname lju en rike boeren hienen foar de pronk ek faak sulveren leppels.

In nrst? mei fuottebank:
Hat immen fan de lzers in idee wat drmei bedoeld waard? Dan bin ik tige benijd want ik ha it noch net tfine kind.
                                                                                                                                                                                       strykizer mei in koperen pantsje 
Strykizers hie men doe ek al nedich om, nei it waskjen, de knkels t de klean te striken. Hja waarden ferwaarme troch der in koaltsje fjoer yn te dwaan, it wie dan te hyt om it sa op in tafel te setten.

In skerm, in izeren jellen, wat sktelguod. in lampe, in spegel, in naaikoer, in skoarstientouw, twa glsdoeken, in pear stuollen, in pankoekpanne, twa moalfetsjes, 13 pn grou jern, 3 pn wollen jern en in protsje hjidde. 


Manljusklean:
Oan manljusklean wienen der noch trije himden, en in read ‘stainetten’ himdrok mei 30 sulveren knopen en in swartlekkense broek.
 De himden hlde de frou, de read stainetten himdrok gie nei Piter, en syn jongste healbroer Sape, fan twa jier, krige de 30 knopen. En Tseard krige de swart lekkense broek tadield.
Der wie noch wat bargeguod. Lysbet en de bern hlden 82 pn spek, 15 pn koartguod en in ribbe.De oare ribbe en 15 pn koartguod en 42 pn spek gie nei Piter. En der wie noch 3 cg ree jild. Alles meiinoar waard takseard op 91-6-8.

Ynskulden en skealike skulden:
Der wie noch wat jild yn te barren, 16-3-12  en op de pleats wie noch foar 110 cg oername. Mar dr stie noch in jier hier fan 120 cg tsjinoer, dat noch betelle wurde moast.
Al mei al in sobere hshlding.




In eigenerfd boer, doarpsrjochter en ntfanger yn Suwld

17 july 1754 ferstoar Symen Folkerts Algra, as widdener. Hy hie 3 kear troud west.
Yn 1716 mei Japke Gerrits; hja krigen 3 bern werfan net ien mear yn libben wie.
Yn 1723 mei Grietje Johannes Snoek, 4 bern werfan 2 al troud.
Yn 1735 mei Sytske Sipkes, seis bern allegear noch yn’e hs.

Erven:
Piter en Aaltsje beide al troud, en
Folkert en Tytsje mei as curator Doede Romkes en
Sipke, Aaltsje, Grytsje, Gerbrich, Sjoerdsje en Geeltsje, mei curatoren Rinnert Ottes, en Wibe Jans fan Surhuzum. De bern erfden allegear, elk foar in tsiende part!

Fstichheden;
1 In pleats yn Suwld
2 Noch in hs mei skuorre yn Suwld.
3 5 med ferhierd ln op it Suwlsterfjild
4 In pleats yn Tytsjerk
5,6, 7 meiinoar 17 med los ferhierd ln yn Tytsjerk
8 De taxaasje fan de opstallen, it hf en de beammen fan de pastorijepleats yn Tytsjerk.

9 It fee:
 8 kij, 5 rierren, 2 hoklingen, in inter en in twinter bolle, 4 kokeallen, in swartbonte inter okse, 2 okse keallen, 6 hynders, 2 flen, 1 skimmel inter merry, 3 skiep, 2 lde bargen en 2 spjallings.

It falt f dat sa’n grutte boer mar sa’n bytsje fee hie, mar dat kaam troch de feepest dy’t doe gie, hja leinen har doe ta op bou en it fokken fan hynders.

10 Bdeguod:
5 bden, 4 peulen, 12 holkessens, 7 lekkens, 10 wite lekkens, 8 peuldoeken, 4 peulsekken, 4 griene tekkens, 4 spaanske tekkens, 1 japanske bernetekken, 7 slopen, 2 servetten, 3 pear griene bdgerdinen mei rabatten, 2 reade glesgerdinen, 1 grien en 2 bnte skoarstien-kleden, 2 bnte tafelkleden, 4 tripen stoelkessens, 5 sekken, in tsjernekleed, 13 jellen nij doek, 40 jellen grou doek, in stik web by de wever en 3 lepsen flaaks yn it ln te waskjen.
                                                                                                                                                                                      
Dat wie gns rejaler en lkser as yn Ryptsjer. Dy servetten wienen fansels net foar deistich gebrk, mar foar deftige besite. Griene tekkens wienen doe yn’e moade. Spaanske tekkens wienen breidene wollen tekkens, japanske tekkens wienen breidene of haakte katoenen bernetekkens.  Gerdinen wie doe ek wat nijs om de hege ramen yn de pronkkeamer te omlisten, as it kld waard koenen de binnenblinen ek noch ticht.
In tsjerne kleed waard brkt as men de tsjerne in skoft net nedich hie, hy lei dan op in moai bewurke skammel, it koperwurk  gled poetst, en mei in moai bewurke kleed der oer hinne, yn’e keamer te pronk. Sa as op de tekening fan Wiersma ‘jierstne’ te sjen is. In lepsen flaaks is it flaaks fan 2 are.

11 Manljus klean
In brn sergien rok en kamisoal, noch sa’n rok en broek, 2 swartlekkense rokken en kamisoalen, in brn lekkens kamisoal, in sergien kamisoal, in brn lekkense reissek, in brn sergien broek, in swart lekkense rok, in wyt damasten himdrok mei 32 ribde sulveren knopen, en ien mei 24 sokke knopen, 2 huodden, 2 pear swarte hoasens, 4 himden, in swart greinen almanak mei sulveren beslach.

Serge wie in kepere tweed-achtige stof foar deiske ‘knappe’ klean. Lekken wie in wat ferfilte fyn wollen stof foar in deftich pak. Symen Folkerts koe dus wol foar’t ljocht komme.
In swart greinen almanak. Grein is in weefsel fan geitehier en wolle. Hiel moai gled, meast read. Swart grein wie dus wer wat bysnders, en dan noch mei sulveren beslach. Mooglik wie it in los omslach drt men elk jier it nije almanak ynstekke koe.

12 Frouljus klean dy’t de bern fan Sytske taparte wurde.
In pear swart krippen mouwen, in swart jakje, in brn jakje, in damasten boastrok mei 2 sulveren knopen, 2 swartwollen werpen skelken, in grien kroansajen skelk, in skier sergien skelk, in blau kroansajen rok, in read fluwielen taske mei in sulveren bgel, heak, gesp en learen riem, 2 blaustreepte skelken, 2 'relijven’, 3 himden, 3 bnte en 2 wite ndersten, in sinnehoed mei sulveren heaken, in gouden kroantsje mei 3 reade ‘coralen’, in gouden merkte hoepring.

De frou hjirneist is fierhinne klaaid yn de moade fan dy tiid of krekt letter, mei in gouden kroantsje en dtse mtse. Mar dr kinne jim har bgeltas net sjen.      
In sinnehoed t dy tiid koe ik net fine; en bgeltassen gench, mar gjin read flewielen, jim moatte dus dit swart flewiel mar read tinke.
In ‘hoepring’ is in ienfldige gledde ring faaks in trouring, dus net mei in stientsje.

13 Tin, koper en izerwurk.
Koper: 2 tsjettels, 4 earnamers, 1 aat, 1 panne mei deksel, 1 komfoar, 2 goatlingen, 1 bierhoarn,  1 mesken panne, 1 m. fjoerbekken, 2 m theebussen, 4 theetsjettels, 1 mesken kofjepot, 1 mesken potlid, 1 roede, 5 mesken heaken 
Tin: 5 sktels, 7 boarden, sltpot, mosterpot, healmingel, flapkanne, in mes mei sulveren doaze en ring, 20 leppels, 2 kandelers,4 treppots, 1 kofjemne.

Hjir liket allinne de bierhoarn wat bysnders, dy liet men heartiids op in feest fol mei bier rngean. It wie in hoarn fan in ko, mar dan wol in hiele grutten, en faak mei sulver fersierd.

Izer: 2 potten, 1 komfoar, 1 kandeler, 1 blikken theebus, in slachwurk, 1 tange, 1 jiske-skeppe, 1 blikken theetsjettel, 1 tsjettel, 1 hingizer, 1 trijepoat,1 pankoeksmes, 1 pankoeks-panne, 6 roeden, 1 lantearne, 1 ruster, 2 strykizers, 1 giter, 1 fjoerhurdsje, houten skealjens mei wichten en goud skealjens mei wichten. 4 bierglzen, 3 romers, 2 spegels.

It is appart dat se houten skealjens, bierglzen, romers en spegels by it izerwurk rekkenje!
In fjoerhurdsje sil lykas de fjoerpot bedoeld wze om it fjoer sa lyts mooglik te hlden en ticht by de pannen en tsjettels om keamer of koken net te bot op te waarmjen.
De houten skealjens wienen foar it fwagen fan de bter. En de goudskealjens sil wol in setje west ha om it gewicht fan jild te kontrolearjen, Symen wie ommers ntfanger. Dr by hearden fansels ek it pultrum en de boekekast. 

14 Houtwurk foar de middelmuorre
2 iken kasten, 1 pultrum, 3 tafels, 1 theetafel, 1 kiste, 1 boekekast, 16 stuollen, 1widze mei widzebank, 2 mantelstokken, 1 sktelbank mei stienwurk, 2 koppen op de kast, 16 pannen oan de wand, 16 theekopkes en pantsjes, 2 stiennen treppots, 2 stiennen spielkmen, 1 theekast, 1 bibel mei sulveren heaken en beslach, murken S. Symens 1747. 1 bibel snder beslach, mei in sulveren heak en 4 eagen, tekene: Aaltje Sipkes. 4 stoven, 1 mangelboerd mei mangelplanke en stok, 1 gldstien, 1 kleankoer, 2 fiarndels kuorren, 1 groatfet, 1 moalfet, 2 spinwielen, 1 hispel, 2 braken, 1 izeren ribbelbraak, 1 flaaksbtser, 1 turfbak, 1 leppelboerd, 1 skerm, 1 rak, 1 panrak.

It giet net allinne om de meubels, mar ek wat der yn en op stiet. In gldstien waard brkt om it linnenguod te striken. En t de braken en de flaaksbtser blykt dat se it flaaks sels bewurken. De izeren ribbelbraak wie wat nijs, hy moast mei de hn draaid wurde, mar wurke flugger en better as de hnbraak.  
Drnei moast it flaaks noch slipe en swingele wurde, en dan koe men it spinne; drfoar wienen der 2 spinwielen en in hispel. En dan koe men it jern nei de wever bringe om ta linnenguod ferwurke te wurden, by it bdeguod seagen we dat der sa noch 13 jellen nij doek en 40 jellen grou doek wie en noch in stik by de wever. Wurk by de bult dus foar de jonge froulju.

15 Houtwurk bten de middelmuorre
In tsjerne mei 1 koperen en 4 izeren hoepen, 1 tsjernmne, 1 tsjernwidze, 4 tinen, 3 spefetten, 1 aad, 6 houten amers, 2 jokken, 2 houten btersktels, 2 tobben, 2 temsen, 1 tsjerneskammel, 3 bterladen.

Bten it foarhs komt men no yn de tsjernherne, de molke waard doe noch meast yn houten amers oan in jok t it ln helle en nei de molkenkelder brocht. Dr waard it yn aden kuolle en dan freamme. De ndermolke waard ta tsiis ferwurke. De reamme moast earst op temperatuur brocht en sorre en gie dan yn in tsjerne, in tsjerne mei in koperen bopperne en fjouwer izeren hoepen wie in grutte tsjerne foar de tsjernmne.

De tsjernmne stie yn’e skuorre en waard oandreaun troch in hynder. It grutte kamred dreau in folle lytser red oan, en dr boppeop siet in ‘exentryk’ dat in lange houten stok hinne en wer beweechde, dy’t nei de solder boppe de tsjernherne gie. Der stie de tsjernskommel, dy’t dy hinne en wer geande beweging omsette yn in op en del geande dy’t de tsjernepols op en del gean liet.

Hjirneist sjogge jim dy stok rjochts nder troch de muorre kommen, dy beweechde hinne en wer en drtroch gie de tsjernepols links troch in gat yn’e solder op en del en sa koe men tsjernje, mar dan moast it hynder wol moai igaal syn rntsjes rinne, drom wie der wol tasicht by nedich; mar dy man koe ndertusken drom noch wol wat dwaan.
 De man op it plaatsje is dwaande by de tsiistine tsiisbrokken yn in fetsje te dwaan, san fetsje stiet foaroan, derneist skealjens mei in tsiis der op.

En as men by’t winter temin reamme hie foar de grutte tsjerne, brkte men in lytse tsjerne, drt men de pols fan mei de hn op en del die, mar noch better wie in tsjernwidze, dy't  lytse boeren hienen dy't net gench reamme foar in grutte tserne hienen
Dy sjogge jim hjirneist yn aksje. De frou is dwaande bter yn in bteraad te beredden, dat gie yn foarmen foar de lytse hannel, of yn fetten foar de eksport.
Wat fan de reamme oer bleau, as de bter dert wie, neamde men spe, men brkte dat te drinken of om brij fan te meitsjen.
Bterladen wienen houten draachdoazen dr’t men bter mei tsutele yn’e std. En it wie yn dy tiid ek in skelnamme foar Suwldsters. Blykber kamen dy sutelders faak t Suwld.



1 fleisfet, 1 kuoltrge, 1 wanne, 1 heallopen, 1 fiarndel, 7 foarken, 1 wine, 3 leppen, 2 skeppen, 3 hekkels, 1 donghekkel, 2 heagripen, 4 gripen, 1 besleine skeppe, 1 kniifstok, 1 tieme, 3 weinen, boppesketten foar in wein, 1 sjees, 1 ierdkarre, 2 ploegen, 2 eiden, 2 stel silen, 2 eidekettings, 1 ploechketting, 1 poalske slide, 1 skoslide, 3 bynstokken, 2 achterbinen, 3 foarbinen, 1 pear sitboerd heaken, 1 swipe, 3 pear barten, 2 kretten, 1 skip mei seil, fok en kloet, 2 ljedders, 1 seine, 1 pear bolleboeiens, 1 bargetrge, 1 hynstebongel,1 los tiksel, 1 snijmes, 2 bilen, 1 snoeibeitel, 1 spikerboar, 1 hammer, 2 noegers, 1 sage, 1 knyptange, 400 takkebosken, 1 sadel, 2 teamen, 3 haadstellen, 5 binen, 3 gereiden, sylbeagen en oar hynsteark, 30 foer reid, 20 snies reap.

As men in ko of baarch slachte dan moast dat fleis goed hlden wurde. Kuolkasten koe men noch net. Der wienen eins mar trije manieren: rikje, droegje en pikelje. Ek it spek dat droege waard waard earst pikele en rikke. Fleis bleau yn’e pikel stean en koe sa lang goed hlden wurde, krekt as tussearten en snijbeannen yn in keulse pot. Mar foar it fleis fan in ko wienen dy te lyts, dr moast in fiks fleisfet foar wze.  It measte fan it boppe neamde ark is noch wol bekend nim ik oan, en oars kinne jim it measte wol fine yn “Ald Ark” fan Mulder of yn t Ark fan de AFRON.(efkes googelje) Fan in ierdkarre koe ik gjin plaatsje fine. Dat wie, foar dat der kypkarren wienen, it reau om grn mei te ferfieren want de bak koe kypt wurde sadat de modder der fgliede. In besleine skeppe wie in houten skeppe dy fan foaren mei blik fersterke wie tsjin it sliten, faak brkt as jarreskeppe of yn’e moalbak om feefoer trochinoar te skeppen. In poalske- of russyske- slide wie in wat luxere belslide. Reap wie fan roggestrie draaid tou, en in snies wie twintich.
In skip, om fracht te ferfarren, of foar eigen ferfier en plesier, dat stiet der net by. It kin dus in pream, in boatje of in boeier west hawwe, mar der stiet skip, dus tink ik dat sa eat wie as hjir neist stiet, dat koe dat allegear.

16 feefoer:
hea, yn’e skuorre, opt fjild en op stannen. 11 lopen rogge, 2 lopen rogstale boekweit, 6 lopen hjouwer, alles noch op stannen. En 2 siden spek.

It wie july, en it hea wie noch net allegear binnen, der moast sels noch meand wurd.
 In ‘lopen’ is hjir in lopenstal = ljippenstl in lnmjitte fan   360 fjouwerkante roede = 0,5406 ha’.
 It boppesteande heallopen wie in ynhldsmjitte fan 42 liter.
 Boekweit waard eartiids yn’e wlden in protte ferboud, it easke net folle fan de grn, hoe earmer hoe better. Der wienen twa soarte, foar sn (dat sil de ‘rogstle’ wze,)en foar feangrn.

17 Ree jild goud of sulver
2 goudgnen, 6 caroly.gnen, 4 ryksoard, 22 skelling, 4 seisdehealen, 233 dbelstoeren, 2 stoeren, 38 duiten.

Dit jout in moai byld fan it jild dat doe yn gebrk wie: De grutste munt wie de goudgne of floreen, mei in wearde fan 28 stoeren en drom ek wol 28-ger neamd.
De caroly gne wie 20 stoeren, it ryksoard wie 12 stoer, in skelling wie seis stoeren, in seisdeheal wie 5 stoer, de dbelstoer hiet letter  dbeltsje,en wie 2 stoeren. In stoer wie 16 duiten.
Meiinoar wie hjir,sa as sy it doe skreaunen foar 95-14-6 oan jild.

Makke goud en sulver
In sulveren kappe murken G.S.; in sulveren leppel mei S.S 1716; in sulveren theeleppeltsje en in sulveren leppel mei de letters G.S.
In gouden earizer mei S.S. In gouden kroantsje mei fiif stringen gouden kettings, in pear gouden himdknopen, in pear sulveren skuongespen en in sulveren oerpypke.


De leppels mei ynskripsje kinne geboarte leppels west hawwe. It guod mei G.S. sil fan Grietsje Snoek west hawwe. Mei S.S fan Sytske Sipkes.
In oerpypke wie net foar de sier, mar waard brkt as in ko in betrape oer hie, wrtroch it oer ticht siet, om dat wer iepen te meitsjen en te hlden, oant it wer better wie.

18 Noch yn te barren skulden foaral hier.                         161 - -- - -
19 Noch yn te barren achterstallige belstingen                   
    fan it Reeel fan 1752 en 1754                                        186 - 3-12
    fan it Personeel 1754                                                        12-  3-10
    fan de Floreen 1750, 1751,1753                                     223-18-  8   
    fan de Specien fan f 1750                                             227-  3-13
    fan turf en branhout, foar de earmen?, diakonije?         18-18-12
                                        Meiinoar                                     829 - 8 - 7

Skulden fan achterstallige hier, mar ek lieningen.                       66 - 10 --

De suwdsters hienen dus nochal wat belestingskuld stean dat Symen foarsketten hie.
Dat sil ek wol in gefolch fan de feepest west hawwe, wrtroch in protte tige krap sieten.

Ut de boekhlding bliek fierder dat de trouden by har houlik mei krige hienen
Aaltsje                                                229 - 10 ---
Piter                                                    206 - 10 ---

20 Dan wurdt noch meidield dat de ferstoarne op syn stjerbd, nder getugen, in beskikking opmakke hat, in ‘opstel’ stiet der, troch him en de getugen ndertekene: Dat de twa ldste bern fan Sytske, elk 5 jier lang t syn boedel 10 cg krije, en de fjouwer jongsten elk oant er de 15 jier folmakke hat, jierliks 40 cg . Dy beide aldsten Sipke en Aaltsje wienen 14 en 13 jier, de oare fjouwer 11,9,7,en 5 jier. Dy jongsten moasten fansels earne by famylje nderbrocht wurde, de beide aldsten soenen al hast yn eigen nderhld foarsjen kinne.
Oer de bern fan Grietsje, Folkert en Tytsje fan 20 en 18 jier wurdt net praat.
Omdat fan de boedel fierder gjin wearde opjn wurdt, dat wie net nedich omdat de bern de erven wiene, en dan hoechde der gjin belesting oer betelle te wurden, drom kinne we t dizze ynventarisaasje net sjen wat doe de priis fan de dingen wie, en wat elk dr fan krige.
Dat moast noch troch in notaris opmakke wurde om ta in earlike ferdieling te kommen.
Neffens Datema ferhierden de bern de nferdielde pleats. It oare jiers meldt it speciecohier. “De dorpsrechter en ontvanger Symen Folkerts Algra overleden, in zijn plaats Freerk Dirks van nr 2 in Rijperkerk.
Freerk wie de man fan Aaltsje. Mooglik dat guon fan de bern by har yn wenjen bleaunen.
Tolve jier letter ferhuzen Freerk en Aaltsje nei Stiens, en waard de pleats dield troch Sipke Symens Algera en Ritske Lykeles, de foarfaar fan de Suwldster Bergsma’s.



In dumny's hshlding


Nei it ferstjerren fan Sjeuke Minnes Hajema, widdo fan dmny Durandus Duursma en wertroud mei ds. Thomas de Ring; opmakke troch WibeTsjebbes as commitearde en Fokke Ypey fiscaal; 1 okt. 1737. Foar de bern, Machtilde, berne 1722, en Catharina, berne 1724,  fertsjintwurdige troch harren omke Wybert Minnes t Brum, op fersyk fan harren beppe Tryntsje Rinses, widdo fan Minne Wyberts, en foar dmny Thomas de Ring.

Fstichheden.
1 In heal hs yn de Syprianus steech yn Ljouwert. Hierder Jilles Regneri
2 De helte fan in pleats mei hs, skuorre en ln nder Tytsjerk. Hierder Siebe Douwes
3 De helte fan in stik fean nder Noardwolde.
Dy eigendommen hie hja mandelich mei har swager ds. Martinus Duursma fan Drachten.

4 In hs mei hiem en hf op Burgumerdaam. Hierder Tsjerk Abes, beswierre mei acht goudgne grnpacht, drt Jelle Alberts de helte fan betellet.

Domineeske wie dus lang net nbemiddele. In dmny hie doe noch gjin pensioen.
Foar de fersoarging fan syn lde dei of syn neilitten famylje, moast hy dus in part fan syn ynkommen belizze, men die dat graach yn ln en huzen. Dat hlde syn wearde en dat koe ek wer oan de folgjende generaasje trochjn wurde, dat hie it foar op de pensioenen fan tsjintwurdich.

Bdeguod en klean.
2 bden, 2 peulen, 9 ‘oorkussens’ 17 lekkens, 19 wytlingen, 23 peuldoeken, 5 peulsekken, 3 wite spaanske tekkens, 2 japanske tekkens, 2 japanske berne tekkens, 25 kessenslopen, 3 wite dopkese en 2 streepkese en 2 wite tafelkleden, 27 servetten, 2 wite streepkese handoeken, 10 wite bernedoeken, in lapke nij doek, 20 jellen blokt nij doek, in spaans berne tekkentsje, in lapke nij doek, 11 jellen dopke doek, 2 jellen streepke doek. In pear griene bdgerdinen mei rabat, 4 wite glsgerdinen, 2 bonte skoarstienkleden, in stikje blomd damast, in stikje ‘sarje dubois’, noch in pear sokke lapen en 4 griene stoelkessens.   
 
Jim sjogge, wol wat rejaler en luxer as yn in boere hshlding. Foar al de tafelkleden en de servetten. No wienen servetten wol handich, want hja hienen noch gjin itensfoarken, mar ieten mei de hannen. 
Fierder wol stof foar it sels meitsjen fan klean, lekkens en handoeken, mar gjin wolle of flaaks om te spinnen.
Dopkes, streepkes en blokjes binne ynweefde patroanen. Sarje Dubois is krekt as ‘sergien’ en ‘sajen’ in fine wollen stof, mei in healwollen, katoenen of siden ynslach mei in diagonaal patroan.

Frouljus klean
In brnstikt sarje dubois rok, 2 blomd damasten rokken, 2 streepte katoenen rokken, in bonte blomkese rok, 2 brune sarje dubois skelken, 2 reinkleden, in fluwielen tas mei in sulveren bgel en heak murken mei S.D., in brn stoffen nachtrok, in greinen nachtrok mei in bontstreepte fuorring, in brn krippen jakje, 4 bonte jakjes, 22 himden, 13 wite boesdoeken, in swarte kraach, 10 wite halsdoeken, 2 boarstrokken, 12 dtse mtsen, in swarte kapsluier, in swart siden kappe, 4 pear wite moukes.

Dat is wol wat deftiger as by de boeren, hjirneist sjogge jim hoe deftich dat blomd damast der tseach. En de nachtklean sille boerinnen ek wol net hn hawwe.
De swarte kraach, kapsluier en swartsiden kappe wienen rouklean, har earste man wie noch mar 2 jier wei. It wie  in kappe sa as de frou hjir op hat, mar dan mei in swarte sluier, sa as de froulu op de tekening fan in begraffenis yn Rimen en Teltsjes dy drage, mei in swart reinkleed.

Manljus klean
3 wite en ien bonte mtse, 10 himden, 3 strikken, 5 pear moukes, 10 beffen.
Dy beffen sille by de toga heard hawwe.

Berneklean
3 wyt baaien ruften, 6 wite doeken, in read swachtel, 7 boppe mtskes, 4 himdsjes, 6 wite berne mtskes, trije vlippen, in nderste, 2 peulsekjes.

Dizze poppeklean wie al ld spul fansels. De dochters wienen al 13 en15 jier. Mar wat binne vlippen??  Yn gjin wurdboek te finen, ek it Meertens ynstituut wit net wat it wze kin.

Tin, koper en izerwurk
Koper: in tsjettel, in potsje, in komfoar, in stove, in panne, in goatling, in kraan, en in lyts tsjetteltsje.
Tin: 6 sktels, 2 kmen, 10 boarden, 2 sltpotsjes, in peperstruier en ien mei in blikken kappe, in stiennen kanne mei tinnen deksel, (in tinnen flapkantsje, is hjir by skreon mar dat is fan ds. de Ring), in healmingel, 2 treppets, in kofjepot mei koperen kraantsje, en in blikken mei in mesken kraantsje, 4 leppels, 2 pispotten, 2 kandelers, en 4 mesken mesheften.
Blik: twa tsjetteltsjes, in lampe mei mesken blaker, in gatsjesleef, in tromp, in lyts trompke, 2 theebussen, in tobbe en in houten amer.

Dat is no wer hiel ienfldich en sljochtweihinne, echt wat foar in puritein as dmny Duursma.
Mar droer woe ik it de folgjende kear hawwe, drom slach ik de boekekast earst ek oer.

Sulver en Goud:
In sulveren foarkje, 4 leppels murken mei (S.M.) 2 leppels, 4 mosterleppeltsjes, 2 theeleppeltsjes, in bril priem, in almanak, 2 knipperkes, in bshorloazje, in doaske mei drop “Amor vincit omnia” mei dr yn 6 lde ryksdaalders, in knyft, in sulveren heak mei droan 3 sulveren kettings mei sulveren spjelde koker en skjirre.
Goud: 2 rne gouden knopen, en in earizer murken mei S.D.R

Ek dit is tige ienfldich en foar wolstelde minsken foaral net twrydsk.
In brilpriem is faaks een brillegls op in sulveren stokje, de knipperkes sille kniipbriltsjes wze. It doaske mei “Amor vincit omnia” Leafde oerwint alles, is in knottedoaske. By lds bea in feint as hy syn faam frege mei him te trouwen, har in doek mei skellings, letter dukatons, dr yn bebn oan, as hja it drmei iens wie luts hja de knoop oan. Letter waard de doek ferfong troch in sulveren doaske It wie dus in ferlovings kado, fan har earste of twadde man.

PIETISME YN SUWALD


De ynhld fan ds. Duursma syn boekekast.

Boeken en hnskriften fan ds Duursma sels: Kort ontwerp van de leere der waarheid die na de godsaligheid is, opgesteld door eenige bedienaars des Heiligen Evangeliums [M. Duursma et al.] ten dienste van hare toebetrouwde gemeenten Auteurs: Martinus Duirsma, Durandus Duursma, Hillebrandus Mentus, en Augustinus Geukema.
It boek krige wis 12 printings en waard op ferskate plakken tjn. Der wienen ek Maleiske oersettings fan. It is noch yn ferskate bybleteken yn te sjen.

John Bunjan; 1665. Eens Christen Reize; John Bunyan wie in Ingelske Baptiste foargonger. Ferskate fan syn boeken binne yn it Hollnsk oerset, en wurde noch altyd lzen. De Christen Reize wie wol it bekendste, it is in allegoary (tbylding) fan it libben fan in wiere kristen.

Friedrich Adolph Lampe: 1683 - 1729 Ut Bremen, heechlearaar yn Utert. Ien fan de lsten fan de “Nadere Reformatie”. Fan him hie ds Duursma yn de kast:
De verborgentheit van het genaade-verbondt. 1721 4000 siden yn 5 dielen.
Synopsis Historiae Sacrae et Ecelesiasticae,  1721, Gearfetting fan’e Tsjerke skiednis.
De gestalte der Bruid Christi. In tiensetting oer Jes. 20 : 2 t 1703

Eduard Meiners 1691-1752 Christus alles en in allen; Emden 1724. Meiners wie in  Eastfryske dmny. Syn ‘kort ontwerp van de praktijk des Christendoms’ koe de Duursma’s wolris ynspirearre hawwe. Hja wienen ddlik fan deselde rjochting.

Pierre Yvon: Het heylige voor de heyligen:en Preservatyf tegen de verleyding  
Jean de Labadie: Kort-begrip van 't rechte en ware Christendom
Jean de Labadie en Pierre Yvon wienen  lieders fan de Labadisten, dy’t har yn Wiuwert op Waltastate delset hienen, mei in suvere hillige mienskip. De leden hienen gjin eigendom mar joegen al har fermogen en wurkkrft oan de mienskip. Hja wienen tsjin de bernedoop.

Wilhelm Sluiter: 1627 - 1673) Psalmen, lofzangen, ende geestelyke liedekens, op lees- ende sang-mate gerijmt, verbetert en van nieuws vermeerdert met het Hooge-liedt Salomons. 1701; Sluiter’s  lieten wienen tige sjonsum en geskikt foar de fromme selskippen.

Jacobus Schuts
(1678-1725 ) Het bescheyden deel der siecken. Schuts wie in flaamske ‘ziekentrooster’ yn Den Haach. In soart helppreker dy’t dmnys holp om by de siken lns.

John Owen:1616-1683:De gemeenschap met God den Vader, Zoon, en Heiligen Geest.
De zonde ; Het oordeel van geestelijke onvruchtbaarheid.
Verklaring van de heerlijke verborgenheid van Christus, God en mensch, Christologia.
De inwonende zonde in de gelovigen, vertoont in haar natuur.
John Owen wie net allinne foar de Puriteinen yn Ingeln, mar ek foar de Nadere Reformaasje  en de Pietisten en letter foar de fskiedenen, grifformearden en efangelysken, oan’t no ta, in wichtige skriuwer. Hy hat mear as tachtich wurken neilitten en de measten drfan binne noch wol te krijen, meast as sammele wurken yn ferskate bannen, en hja wurde noch altyd frege en printe.

Henricus Siccama: Kort begrip der ware Godgeleerheid 1729;
Eerste beginselen van de Waarheid 1733.
Siccama wie yn dyselde tiid ek in skriuwende dmny en kollega fan de Duursma’s

Baxter, Richard 1615 - 1691 De rechte manier van doen, om aan een geruste conscientie te geraken, in XXXII. bestieringen 1684.
Baxter is ek ien fan de ingelske puriteinske foargongers, dy’t de Duursma’s ynspirearre. Hy skreau: In protte nwittende minsken, dy’t al sa lang om’e nocht taharke hawwe, krije mear kennis en in beroufol gewisse, yn in heal re persoanlik petear, as fan tsien jier preekjen.

Kaspar Alardin: De geluksaligheyt van den weg der rechtveerdige als mede de fonteyne des levens, voorgestelt in eenige predicatien over den eersten Psalm, en Psalm XXXVI. 8, 9, 10  4e dr., vermeerderd met drie predikatien, over Joh : XIV : 6. Mat : VII : 13, 14 en Phil. : 1 : 23 / Amsterdam / 1720 (is noch op marktplaats)
Kaspar Alardin kaam t Bremen, wie mei 23 jier al dmny yn Sluis yn Seeln, en dernei yn Wezel en Arnhem dr't hy stoar doe't hy 34 jier wie. Hy wie lykas Lampe en Meiners in fertsjintwurdiger fan it dtske pietisme yn Nederln.

It Pietisme:

Yn de tsjerken, net allinne fan de reformaasje, ntstie in hieltyd mear learstellige geleardheid, dmny’s wienen wittenskippers, en wienen it, lykas alle wittenskippers, nea mei inoar iens. Sa ntstie der in preekkultuer dy’t in protte romte easke foar eigen miening en it bestriden fan dy fan oaren. Tige geleard, net sa from en net sa kristlik.
Dat joech fansels wer reaksjes fan minsken dy’t in praktysk, ynlik en from geastlik libben nediger achten as geleardens. En dy minsken dr hearden de Duursmas dus ek by.
Dizze beweging ntstie al yn de 16e ieu yn Ingeln as Puriteinen ‘suveren’ en letter yn Dtsln as Pietisme ‘frommens’ en yn de Republyk hiet it Nadere Reformatie.
Alle boeken yn ds Duursma syn kast ha dr mei te krijen, der binne alhiel gjin boeken fan ‘gewoane’ theologen by. Allegear fan minsken, meast gewoane dmny’s of lekefoargongers, dy’t har ynsetten foar in ferdjipping en ferynerliking fan it leauwen en it geastlik libben.
Der wienen sels boeken by fan de Labadisten, dy’t op Waltastate yn Wiuwert, in soarte fan bten de sndige wrld steande suvere gemeente, nei it foarbyld fan de earste kristengemeenten, foarmje woenen, snder persoanlik eigendom.  En dat wienen gjin ienfldige mislate fromme minsken, mar foaroansteanden en gelearden. Dat spriek tige ta de ferbylding fan de minsken, en hie blykber ek dmny Duursma syn belanstelling.

Mar ta fernijing fan de tsjerke te kommen, dat wie net sa ienfldich, yn in tiid dat hast de helte fan de minsken lze noch skriuwe koe, en de tsjerke sa dom wie in taal te brken dy’t men yn it deistich libben net brkte en dy’t in protte fan de leden dus wol hearden mar net goed begripen. Dr waarden wol in protte boeken oer skreaun, ek troch de Duursma’s, en blykber wie dr ek gench belangstelling foar, mar in protte minsken hienen dr neat oan, want dy koenen dochs net lze. Dus wie der in protte ferlet fan ‘oefeners’ dy’t yn’e wike geastlike lear-byienkomsten beleinen, fromme selskippen dy’t conventikels neamd waarden en by in protte theologen op net sa’n bste namme leinen.
Dr gie it net om de tlizzing fan it wurd, mar foaral om wat de minsken geastlik nderfnen, oft hja groeiden yn it leauwe, oft blykte t har wurken dat hja ‘werberne’ wienen, want allinne dan wienen hja echte kristenen en koenen dielhawwe oan doop en nachtmiel.  Dmny syn buorman, goede freon en hierder fan de pastorije pleats, Herman Inia, wie sa’n oefener en grif mei dmny syn tastimming en goedkarring.  En ek hy krige, lykas dmny, problemen mei de klassis en de synoade, sjoch it haadstik oer Durandus Duursma yn “Suawoude” fan P. Datema siden 183-190.

Hoewol’t der yn’t algemien ek by tsjerke- en provinsje- bestjoer wurdearring wie foar dizze fernijings beweging, (sels de Labadisten lieten hja mei rst, as hja de belidenisskriften nderskriuwe woenen, en dr hienen de Labadisten gjin beswier tsjin.)
Mar men hie it net stean, op minsken dy’t der oars oer tochten en dy belidenissen yn de kiif stelden en net omsizzen jaan woenen. En jst de measten fan dizze fernijers fnen dat hja God mear hearrich wze moasten as de minsken, en gienen faak temk gewoan troch. Soks joech fansels wriuwing.

Opmerklik is dat dizze opwekkings beweging yn alle tsjerken foarkaam, ek by remonstranten, roomsken en menisten, sadat de tsjinstellings dr tusken fuort driichden te fallen. Op plakken yn Grinsln gienen de ‘fine menisten’ en ‘fine herfoarmen’ by inoar!
Guon juichten dat ta, oaren seagen it as in slimme bedriging.
Hja hie rnom grutte ynfloed, net allinne yn de tsjerken, ek yn polityk en maatskippij. In ynfloed dy’t yn bepaalde streken oant hjoed de dei ta noch nei te wizen is. Dr’t ienris it Pietisme bloeide, begnen doe’t de tsjerke troch de ‘ferljochting’ oanstutsen waard, de fskiedingen. En sa sjogge we dat in geastlike beweging dy’t fier fuort begn ek Suwld berikte, al tochten guon dat dr de wrld mei krantepapier tichtplakt wie, dat koe fansels ek net oars, it leit ommers midden yn de wrld.  




























Fjoerpot en hingizer
Fjoerpot en hingizer






Strykizer
Strykizer mei koperen ndersetter















































Aldjiersjn
Aldjiersjn










Bgeltas
Bgeltas







Goudskealjens
Goudskealjens

Flaaksbtser
Hnbraak of Flaaksbtser




Molkenkelder
Molke freamjen yn'e molkenkelder

Tsjernmne
Tsjernmne yn'e skuorre
tsjernwidze
Tsjernwidze



Fryske pream
18e ieuwske Fryske pream








Caroly gne
Caroly gne
























































































Begraffenis














Knottedoaske
Sulveren knottedoaske















Lampe
F.A. Lampe
                   D
                             Eduard Meiners
Sluiter
W. Sluiter
W. Sluiter


DE FAMYLJE VEENINGA YN SUWALD

Doe‛t Albert Veeninga en Wytske Bosma trouden yn maaie 1890, kamen hja yn in nij troch Albert boud hs te wenjen, njonken de skipfeart, no
 Tsjerkebuorren 22. "de katoenen tsjerke" Tsjerkebuorren 22
De ‛earste stien‛ is net sa goed mear te lzen, mar der is noch wol t op te meitsjen dat er lein is yn 1890 troch syn skoanlden Tryntsje Danils van der Meulen en Jan Petrus Bosma.  J.P. Bosma mei frou en bernsbern

          Hjir op'e foto yn 1900 of 1901 mei trije fan harren
            pake en beppe-sizzers  Antsje Veeninga, en de
             twilling Hinke en Petrus van der Meulen

Omdat der yn dy tiid noch net in boufergunning fereaske wie, dat kaam earst yn 1903, witte we net folle fan de bouwurken dy‛t hy yn dy earste jierren boude, der sil grif boud wze, allinne witte we net wat en troch wa. 

De tsjerke
Wol lze we dat hy tige aktyf wie op tsjerklikgebiet. By de stifting fan de Griffermearde tsjerke yn Suwld yn 1894 wie hy diaken, omdat hja doe noch gjin eigen gebou hienen, kamen hja earst gear yn‛e pleats fan Van der Laan, en doe‛t dy ferkocht waard oan W. Mulder, fan 1895 oan‛t 1899 yn de timmerwurkpleats fan Albertom, dy krige de namme "katoenen tsjerke", omdat it plak fan gearkommen mei dekkleden fskut waard.
Ut de jierferslaggen 1920 - 1942 blykt dat hy ek noch tsjerkeriedslid wie fan 1919 - 22;1928/29;en 1931 - 34.
En t in krante berjochtsje fan 1934, oer it 25 jierrich jubileum fan de begraffenis feriening, blykt dat hy dr al dy jierren foarsitter fan west hie.

De skoallen
Hy wie in grut foarstander fan Kristlik nderwiis, en hie in protte belanstelling yn  nderwiis en skoallen en de skiednis drfan, sa as we sjoen hawwe t syn stikjes oer "Skoalletastannen". Al foar dat der in Kristlike skoalle yn Suwld wie, stjoerde hy syn soan Arjen nei Tytsjerk nei de Kristlike skoalle. Hy wie fan begjin f lid fan de feriening foar Kristlik nderwiis yn Suwld, levere de banken foar it needlokaal by de Griffermearde tsjerke, dr‛t de skoalle teinsette; hy bea de bougrn oan foar de skoalle en mastershs, makke dr bestek en tekening foar en hie it tasicht op de bou drfan. Hy siet fan it begjin oan yn it bestjoer, earst as lid, al gau as foarsitter en oan‛t 1918 as skathlder. Yn 1922 bea hy de skoalferiening de grn oan foar de nije skoalle, no de Suderfinne.
 
De buorren
Foar 1910 stienen der yn de buorren, fan de skipfeart oan‛t de griffermearde tsjerke oan beide kanten noch dikke iken beammen.(sjoch it plaatsje yn "bylden fan alear") foto 16. Oan de sdkant rn in sleat en it ln dre wie leech, neffens Datema wie it tfeante, neffens de lste foto yn "bylden fan alear"  wie it  in poel. 
Albertom kocht it ln yn 1909 fan W.Mulder en 3 jannewaris 1910 joegen B & W tastimming foar it dimpen fan de sleat en it roegjen fan de stobben. De beammen wienen blykber earder al kapt. Mei grn fan hegere stikken ten noarden fan de buorren waard de sleat en de poel dimpe en it ln ophege en geskikt makke foar bouterrein.
As men de lste foto yn "bylden fan alear" sjocht, soe men sizze dat it as in soarte wurkferskaffing tfierd waard. Wol 20 man oan it wurk yn‛e winter, dat wie de muoite wurdich! Mar der is yn it gemeenteargyf en yn it tsjerke-argyf gjin spoar fan te finen.
Allinne yn de Ljouwerter krante fan 8 maart 1910 stiet in berjochtsje oer dizze grn ferpleatsing. Dat ien fan de arbeiders, in J.v.d.W by it ferfier fan sn mei kypkarren op smelspoar, tusken twa karren beknypt rekke en drby in djippe fleiswne en in brutsen skonk oprn. Dr. Hingst ferliende earste help.
Sa ferrn it wurk dus net snder tsjinslaggen en ngefallen, want it seldsum hege wetter fan begjin febrewaris, wol 90 sm boppe A.P. sil ek wol in strop west hawwe.
Mar like goed begn de hzebou yn‛e buorren al yn april 1910 mei it hus, no nr. 28; dernei folge in slachterij, nr. 46 foar Bouke Boonstra yn 1913; in winkel foar Dirk W.Bergsma, nr. 30, yn 1914.
Yn‛e oarloch stoppe it even. Yn 1918 in dbel wenhs foar widdo A.R Kooistra, nrs. 42/44 en in hs mei postkantoar foar de Widdo A.Geertsma, nr. 40, yn 1919; in wenhs mei winkel en bakkerij, nrs 32-34, yn 1920; yn 1923 in bargehok en yn 1925 in skuorre mei feestalling achter nr 28; yn 1926 in winkelhs foar Kobus Hiemstra, nr 26; doe wie der noch 1 bouterrein oer, en dr boude Sipke Visser yn 1938 in hs op.
Sa wie troch it stribjen fan Albertom it oansjen fan de buorren fan Suwld gns feroare. 

Jan Durks pleats1910 wie dochs in drok jier want doe waard oan de oastkant fan de wei in skuorre mei feestalling boud achter it hs, nr 57,  dat yn 1901 boud wie foar dumny J.R. Kreulen, as men de styl fan dat hs ferliket mei dat fan nr 22 wit men fuort wa‛t it boud hat. 
En yn de nacht fan 3 op 4  septimber brnde de pleats drneist, bewenne troch de famylje Andringa, troch heabroei f. Troch kordaat yngripen fan oerbuorman Jan Scholte, dy‛t de brn fernaam en der doe fuort hinnegie en de ruten ynsloech, sa dat de minsken wekker waarden en troch de ruten ntsnappe koenen, wienen der lokkich gjin persoanlike ngelokken. En ek dy grutte pleats moast foardat de kei op stl koenen wr opboud wurde. Yn de Louwerter fan 25 oktober 1910 stie in nijsgjirrich berjochtsje, dat de stienparrebeammen neist de pleats, dr‛t alle bledden troch de brn fskroeid wienen, no stienen te bloeien. En sels yn in efangeeljesaasjebldsje yn Holln waard dat oanhelle as in blyk fan "nei libben t de dea."

Ek yn de twintigerjierren waard der noch hiel wat boud, dochs gie it saaklik net sa goed mear, it waardeleas wurden fan de russyske spoarwei oandielen, en it fallyt gean fan in pear minsken, dr‛t hy yn de goede tiid boarch foar wurden wie, makken dat hy en syn frou yn in keamer by syn dochter Nynke en skoansoan Warrentje Kamminga de lste jierren fan har libben slite moasten. Syn soan Arjen, dy‛t al in skoft yn it bedriuw meiwurke, sette nei 1 jannewaris 1927 it bedriuw troch.
Wikemuoi, dy‛t wat swiersettich wie, koe min oer dy tsjinslaggen, mar Albertom bleau oan‛t syn ferstjerren yn 1944, warber foar it doarp en de polityk en syn skiednis stdzje. En drmei ferlear it doarp in man dy‛t him, salang as hy dr wenne, tige ynset hie foar de mienskip en it oansjen fan it doarp belangryk feroare hie.

DE FAMYLJE ARJEN VEENINGA

Arjen en Tryntsje mei de bernArjen Veeninga wie as jonkje frijwat beheind, troch te lytse heupkmen wie syn iene skonk langer as de oare, drtroch koe er min rinne en dat wie eat dr‛t yn dy tiid noch neat oan te dwaan wie, as in dikkere soal nder de skoech.

Doe‛t hy yn Tytsjerk op skoalle gie, waarden se dr dan ek hinne brocht mei in hnekarre. De ald hn wie hast blyn sadat de karre ek alris yn‛e sleat bedarre. Omdat syn heupen net rjocht stienen fergroeide ek syn rch.
As bouvakker, op‛e steiger of yn it swiere wurk wie hy net geskikt. Mar hy koe goed leare en lei him as architekt mear ta op tekenjen en boukunde as op timmerjen.
Sa as we yn it stikje oer de oaiefaars al seagen, wie hy in leafhawwer fan fgels, in echte fjildman. Hy mocht graach aaisykje en jije, hie drom altyd in jachthn, en hlde ths kanarjes en dowen en koe eins alle fgels, planten blommen en bisten dy‛t er yn it fjild tsjinkaam.


Arjen Veeninga en Tryntsje Bakker mei harren dochters flnrj Joke, Nynke en Wytske.

Lykas syn heit sette hy him ek tige yn foar it doarp, de tsjerke, skoalle, en polityk.
Sa wie hy riedslid foar de Antirevolusjonaire partij fan 1939 oan‛t 1940 en fan 1946 oan‛t 1953. Blykber die hy, foar de pleatslike A.R. kiesferiening, ienkear yn it jier ferslach fan it wurk dat de rie yn it frnejier ferset hie. Dy ferslaggen binne der noch. Dr t blykt wol dat hy him soargen makke oer de nei oarlochse politike feroarings, de sintralisearring en burokratisearring fan it bestjoer, wrtroch de gemeenterie allinne noch jaknikke of neeskodzje mocht op alles dat "den Haach" en de amtenaren foarbakt hienen. Sa bleau der fan de ferantwurdlikens fan de gemeenterie, dy‛t neffens de wet oan it haad fan de gemeente hearde te stean, net folle mear oer.

Ek de manier werop den Haach him bemuoide mei de leanen fan de arbeiders wie him bot yn‛e wei. It wie doe in skoft net tastien om mear as it CAO lean te beteljen! Dat men in minimum lean fststelde koe hy ynkomme, mar dat men in arbeider, dy‛t mear of better wurk levere of mear ferantwurdlikens droech, net wat, of aardich mear jaan mocht, dat fn hy alhiel ferkeard, omdat it minsken ntmoedige en net tdage ta better prestaasjes. En fansels ynteressearre hy him tige foar de boukundige projekten, sa as Eeburght, Hillemastate, Nij Toutenburg en de drokke gemeentlike wenningbou fuort nei de oarloch.

Mar ek bten de polityk wie hy tige warber yn it doarps en mienskipslibben.
Sa wie hy lid fan de reginten fan de Stichting op Toutenburg. Taxateur foar stoarmfersekeringen en bestjoerslid van de Boerenleenbank, no Rabo-bank.

Noarderein 45As architekt wurke hy al mei fnf 1922 oan de ferbouwing fan de Herfoarme tsjerke en de bou fan de nije skoalle, no de Suderfinne.
Yn de tritiger jierren hlde hy de timmerwurkpleats noch oan foar oannimmers- en nderhldswurk, nderlieding fan syn mastersfeint Anne fan Dyk.
Yn de oarloch rekke hy ek by it fersetswurk betrutsen, om nderdkers oan plak te helpen, mei dmny Pel en G.W. Navis en moast ek sels noch in skoftsje nderdke.

Yn syn tiid hat er yn Suwld en de plakken dr omhinne, mar ek yn Ljouwert, Snits, en yn Gaasterln, noch hiel wat hzen, pleatsen en oare bouwurken nei syn ntwerp boud. Fierstentefolle om hjir op te neamen.
In moai foarbyld fan syn styl t de tiid foar de oarloch is bygelyks it hs Noarderein nr 45, boud yn 1928, yn‛e tritigerjierren grif ien fan de moaiste en rejaalste hzen fan Suwld.


Of it hs Lnsbuorren 2 yn Sumar, yn 1939.
Hzen dy‛t no yn euro‛s 100 x safolle opbringe moatte as se doe yn gnen kosten.
Lnsbuorren 2 Sumar

Nei de oarloch, doe‛t wy yn Earnewarre wennen, wie s heit foarsitter fan de boukommisje foar de ferbou fan de griffermearde tsjerke yn Earnewld.
De tsjerke waard te lyts en it wie in toer om it jild der foar byinoar te krijen, dus moast der tige rekkene wurde en in protte frijwilligers wurk ferset. Hja moasten ek in architekt brke, drom reizge er nei Suwld om Arjen Veeninga te freegjen, oft dy dat op him nimme woe, mar dan wol Pro Deo! It gie troch!! En as jo no yn de griffermearde tsjerke sitte yn Earnewld, of yn de herfoarme tsjerke yn Suwld, dan sjogge jo in protte oerienkomsten, al is dy yn Earnewld wol in stik ienfldiger.

Arjen mocht dan beheind wze, hy hie gjin lst fan in minderweardichheid kompleks.
Hy wie de earste dy‛t yn Suwld in auto hie, en in tillefoan, Suwld nr 1! En radio en tillevyzje. Dr blykt t dat hy net bang wie foar wat nijs en graach mei syn tiid meigie.
Nei de oarloch lei hy him alhiel ta op architektuer, de wurkpleats die allinne noch nderhlds wurk, oant ngefear 1955, doe waard syn snens der net better op en stoppe hy der mei, om noch in jier of wat fan de A.O.W te genietsjen, dochs noch wat goeds dat dy soasjalisten betocht hienen. Hy ferstoar yn 1965.
Troch dat Albertom mar ien soan hie, en Arjen en Tryntsje allinne mar dochters, binne der no gjin Veeninga‛s mear yn Suwld.
Ek Warren en Nynke, dy‛t doe noch neist de skipfeart wennen, hienen allinne mar dochters, en dy kamen ek allegear bten Suwld te wenjen.
YNHALD