[MokumTV logo]

DE OUDSTE ALMANAK VAN NEDERLAND

VOORHEEN DE SCHAAPHERDERSKALENDER
 
DE AMSTERDAMMER ALMANAK

De Amsterdammer Almanak begon als de Schaapherderkalender van 1494. Dat was in de tijd dat er in de Kalverstraat nog kalveren graasden, het Calvinisme nog moest worden uitgevonden en er jaarlijkse Mirakelspelen plaats vonden ter herinnering aan Het Wonder dat er ´ter Heilige Stede´ in de Kalverstraat had plaatsgevonden. De Schaapherderskalender van 1494 is echter niet de oudst bekende almanak van de Nederlanden.
Hiernaast de 45ste jaargang, 1539, uitgegeven door Simon Cock (Amsterdamse Universiteitsbibliotheek Ned. Inc. 488)

 
 

Officieel heet 1494 het geboortejaar van de Amsterdammer Almanak te zijn. Vandaar dat ´Voorheen de Schaapherderkalender van 1494´ als chapeau. Het was het geboortejaar van de bekende graficus Lucas van Leyden (1494-1533). In 1494 werd ook de latere koning van Frankrijk, Frans I (1494-1547) geboren. Hij was de zoon van Karel, Graaf van Angoulême en Louise van Savoye. Als keizer Maximiliaan in 1519 sterft, blijkt niet Fans I van Frankrijk doch Karel van Oostenrijk tot keizer te worden gekozen. De Franse verliezer zal de rest van zijn leven wijden aan oorlogsvoering tegen zijn succesvolle rivaal.

In 1494 werd ook Georg Bauer, beter bekend onder de latijnisering van zijn naam Georgius Agricola (1494-1555) geboren. Hij wordt beschouwd als de Europese grondlegger voor geologie als wetenschap. Zijn werken legden de grondslag voor verdere systematische bestudering van de aarde en haar gesteenten, mineralen en fossielen. En in 1494 schreef Columbus ook zijn beroemde brief aan de Katholieke Koningen.

Of drukker Simon Cock uit Antwerpen eerder zijn almanak drukte, is niet bekend. Zijn uitgave voor het jaar 1494 is zijn oudst bekende. Eerlijkheid gebied ons te zeggen dat er een Zutphener almanak bekend is die een jaar ouder zou. Aangezien deze Zutphener eigenlijk de voorganger is van de Enkhuizer almanak, zou de Enkhuizer één jaar ouder zijn dan de ´oprechte Amsterdammer, voorheen Schaapherderskalender´. Indien huidig uitgeefster/samenstelster Fransje Jongert zou besluiten ´voorheen de Zutphense Almanak van 1493´ boven haar Enkhuizer Almanak te plaatsen.

Dat ´voorheen´ bij de Amsterdammer onstond nadat de weduwe Sarah Melfers als ´bijwerk´ een Amsterdams katern ging toevoegen aan het bindwerk dat zij verrichtte. Of beter gezegd, de ´oprechte Amsterdammer´ verving de ´Souterliedekens´ die Simon Cock gewoonlijk bij zijn almanakken voegden en waarvan een editie uit 1540 een van de topstukken is van de Newberry Library of Chicago. Waarschijnlijk leverde weduwe Sarah zelf de kopij, en dat deed zij zo goed, dat haar werk in tal van latere almanakken kan worden getraceert. Geestelijke eigendommen genoten toen nog geen enkele bescherming en er werd dan ook fors plagiaat gepleegd en Simon Cock en Christoffel Plantijn groeien uit tot grote uitgevers.

Sarah Melfers verkocht haar ´liedekens ende almanachen´ dan vooral aan de boeren, burgers en buitenlui tijdens de kermis. Protestanten krijsten moord en brand, omdat, hoewel het katholicisme officieel verboden was, de Amsterdammer almanak gewoon door bleef gaan met het publiceren van zoiets als de heiligendagen. Ook voor het bijwerk haalde dominee en de zgn. betere kringen (ook toen grachtengordelbewoners) de neus voor op. Nee, echte literatuur, dat waren in de zestiende eeuw vooral latijnse vertalingen uit het arabisch, perzisch of grieks. Dat stond pas chique in de boekenkast. Over Sarah Melfers deden de meest wilde verhalen de ronde. De weduwe hield wel van een borreltje en zou na de dood van haar man (op 28-jarige leeftijd, Sarah was toen 21) niet zo nauw hebben genomen met het weduwschap. Hoewel ze tot haar dood weduwe zou blijven, zou ze intens samenwerken met de meesterleerling van haar echtgenoot, hoewel ze haar ´weduwhart´ zou schenken aan een ´gast uyt den Levant´. Dit, en de broedersstrijd tussen katholieken en protestanten christenen maakt het uitgeven van almanakken er voor een vrouw ´met een Turkse vriend´ er niet gemakkelijker op. Zeker niet als Sarah besluit om naast die katholieke heiligedagen ook nog de joodse en islamitische tijdsrekening toevoegd. Omdat de almanak door de grachtengordelsnobs als minderwaardig werd beschouwd, zijn er geen exemplaren bewaard gebleven uit deze periode. Pas na Sarah´s dood verscheen de mededeling ´Erven S. Melvers vanouds vermaarde´ boven de titel van de Amsterdammer Almanak.

WATERBEDDENCONCURRENT

 

Home
All sites ©
Mohamed el-Fers