Onderzoek naar graancirkels

Onderzoek naar graancirkels: "Betaalt de overheid dit?"

Uitslagen van de enquêtes uit 2000 en 2001

Theo Meder

We zijn niet alleen. (Man, 44 jaar)

Mundus vult decipi. (Man, 40 jaar)

De mens is een creatief dier. (Man, 39 jaar)

"Is dit een grap?"

Graancirkels blijken een controversieel onderwerp te vormen. Dat kwam eigenlijk nog het meest pregnant naar voren in enkele furieuze reacties op mijn enquête. Woedend waren sommige mensen omdat een - toch gerenommeerde - wetenschappelijke instelling als het Meertens Instituut kennelijk onderzoek ging doen naar graancirkels. Een 27-jarige man schreef: "Waar zijn jullie in godsnaam mee bezig? Betaalt de overheid dit?" Een 40-jarige vrouw schreef: "Is dit nu een wetenschap?" "Is dit een grap?" vroeg een 49-jarige man. Een 46-jarige man schreef: "Leuk dat jullie je met deze flauwekul bezig mogen houden. Betaalt het goed?" Een 34-jarige man voelde nattigheid: "Het valt me eigenlijk wel een beetje tegen dat 't Meertens Instituut zich voor dit soort onzin leent. Behalve dan natuurlijk als dit eigenlijk een onderzoek is naar de goedgelovigheid van de Nederlandse bevolking..." Een 44-jarige man zei het tenslotte bondig in het Engels: "Get a life."

De boze of toch op z'n minst verontruste respondenten hadden niet in de gaten dat de enquête eigenlijk peilde naar vormen van 'geloofsbeleving' (in het New Age-tijdperk wel te verstaan). Ze dachten dat we onderzoek deden naar de ware aard en boodschap van graancirkels. Nu doen we dat in zekere zin óók, echter niet als 'onwrikbare waarheid', maar als 'perceptie van mensen'. De woede van bepaalde respondenten onderstreept hoe overtuigd ze zijn van hun gelijk in het 'flauwekul-gehalte' van graancirkels: ze geloven daar zo sterk in dat ze niet kunnen nalaten om emotioneel te reageren. En zo wemelt de menselijke historie van de 'overtuigde gelovigen', zowel overtuigd pro als overtuigd contra. Bovendien voelen de gelovigen zich soms helemaal geen 'gelovigen': niks geloof, ze weten het zeker!

Sommige verontwaardigde respondenten lieten ook een email-adres achter, zodat ik ze een mailtje kon sturen met de uiteindelijke bedoeling van het onderzoek. De meesten draaiden vervolgens bij, maar hadden meer toelichting bij de enquête wel gepast gevonden. Daar kan ik inkomen, maar met teveel toelichting loop je het gevaar dat je mensen gaat sturen in hun antwoorden, en dat was niet de bedoeling. Zowel de toelichting als de vragen moeten zo neutraal mogelijk zijn.

Onderzoek naar geloofsbeleving in de Nieuwe Tijd

Laat dit vooraf duidelijk zijn: ik ga niet uitmaken of een graancirkel een menselijke grap is of een boodschap uit de kosmos. Voor een etnoloog is de vraag naar 'waar of onwaar?' in dit geval even onoplosbaar als irrelevant. Ik ga me niet in een vruchteloze 'welles - nietes' discussie mengen. Ik ben slechts geïnteresseerd in de vraag waar mensen tegenwoordig in geloven en vooral waarom ze dat doen. Vanuit etnologisch perspectief is ongeloof trouwens óók een vorm van geloof, namelijk het geloof dat de volgende credo's belijdt: 'Wat je niet ziet, dat is er ook niet' en 'Meten is weten'. De niet-gelovers hebben de ratio (en vaak ook de moderne, reguliere wetenschap) aan hun kant. Bovendien vormen de niet-gelovers een meerderheid, en in menige samenleving heeft de meerderheid 'gelijk'. Daar staat tegenover dat de meeste aanhangers van spiritueel gedachtengoed ook niet gek zijn, al wordt er vaak van een afstand van die mensen gedacht dat er een 'steekje bij hen los zit'. Mensen die esoterische of andere zogenaamd 'zweverige' gedachten koesteren bij graancirkels en soortgelijke fenomenen, zijn niet zelden normaal in de maatschappij functionerende mensen met goede banen. Net zo goed als pastoors en dominees al eeuwen op buitengewoon rationele toon kunnen verklaren dat God bestaat, en imams met de hand op het hart kunnen verklaren dat aan Allahs almacht niet getwijfeld hoeft te worden, zo kunnen ook andere normale mensen geloven dat sommige graancirkels gemaakt worden door een bovennatuurlijke of buitenaardse kracht (of desnoods een onbekende natuurkracht). Het is niet mijn taak om uit te maken wie er gelijk heeft. Ik wil slechts inzicht krijgen in een moderne vorm van religie en wil een onbevooroordeeld antwoord op de vraag: wie gelooft wat en waarom? Dit alles in het kader van een onderzoek naar hedendaagse ontwikkelingen in de religieuze beleving en de hernieuwde belangstelling voor spiritualiteit en zingeving (kortweg wel aangeduid als New Age). Mijn keuze is gevallen op enkele samenhangende fenomenen die vanuit de zogenoemde 'grenswetenschappen' bestudeerd worden: graancirkels, ufo's, buitenaardse beschavingen, ontvoeringen door aliens, vrije energie, regressie, leylijnen, wichelroedelopen en pendelen, alsmede de hiermee eventueel samenhangende scheppings- en eindtijdverhalen. De twijfelaars en de sceptici zijn daarbij - althans voor mij - net zo interessant als de 'gelovers'.

De enquêtes en de respondenten

Veel onderwerpen van spirituele aard zijn doorgaans (althans voor gewone stervelingen) onzichtbaar en ongrijpbaar: god, energie, karma. Het voordeel van graancirkels is, dat ze voor iedereen zichtbaar zijn. Graancirkels bestaan dus sowieso. Alleen de duiding van de vormen kan enorm verschillen. Ik besloot om juist graancirkels tot voorwerp van de enquête te maken, omdat ze zo concreet zijn. Uiteindelijk zijn er twee enquêtes gehouden, één op papier in 2000 en één op internet in 2001. Voordat ik de uitkomsten ervan behandel, moet ik eerst nog even stilstaan bij de groepen respondenten, waarvan de samenstelling zijn weerslag heeft gehad op de resultaten.

De papieren enquête die in 2000 is verstuurd, was een zogenaamde Volkskundevragenlijst van het Meertens Instituut te Amsterdam (vragenlijst nr. 70). De correspondenten van het Meertens Instituut wonen verspreid over heel Nederland en Vlaanderen. In totaal zijn er 431 ingevulde formulieren teruggestuurd. De correspondenten vormen geen representatieve doorsnede van de Nederlandse en Vlaamse bevolking. Ze zijn ooit geselecteerd op hun belangstelling voor het locale dialect, en voor de regionale cultuur en geschiedenis. Een gevorderde leeftijd was daarbij een voordeel, omdat deze mensen dan uit hun eigen geheugen konden putten of contact konden zoeken met oudere deskundigen. De selectie heeft tot gevolg gehad, dat het correspondentenbestand thans bestaat uit oudere mannen, waarin de groep van 50- tot 80-jarigen oververtegenwoordigd is. Wie naar moderne fenomenen enquêteert, moet zich realiseren dat hij antwoord krijgt van overwegend oudere autochtone mannen, vooral woonachtig op het platteland, vooral werkzaam geweest in beroepen als landbouwer en onderwijzer. Dat is dus een zeer specifieke groep, en daarbinnen gaat de stem van jongeren, vrouwen, grotestadsbewoners en allochtonen verloren.

In 2001 stelde ik dezelfde vragen op de Meertens-site: www.meertens.nl/form/graancirkels. Dit gebeurde na de zomer, dus na het graancirkelseizoen. In vrijwel elk emailtje dat ik verstuurde, riep ik bij de ondertekening op om mee te doen aan de enquête op internet. Bovendien plaatste Robert Boerman een link naar mijn enquête op zijn site van het Dutch Crop Circle Archive. Degenen die mijn vragenlijst invulden, vormden wederom een bijzondere groep: bezoekers van de Meertens-site, collega-onderzoekers op het gebied van taal en cultuur, leden van het DCCCS (Dutch Center for Crop Circle Studies) en graancirkel-liefhebbers meer in het algemeen. Voor alle invullers geldt dat ze min of meer bedreven zijn in surfen op het web. In totaal vulden 194 mensen de vragenlijst in. De gemiddelde leeftijd van de invullers lag duidelijk lager dan bij de papieren enquête: 37,8 jaar oud. De jongste invuller was 13 jaar en de oudste 91 jaar oud. Van de respondenten was 39% vrouw en 61% man. Het gaat hier dus om een wat gemêleerder groep, maar nog steeds niet om een representatieve groep. Op voorhand ging ik er van uit, dat er duidelijke verschillen zouden zitten in de uitkomsten van de enquêtes: die vooronderstelling bleek terecht.

Het combineren van de twee lijsten is methodisch niet verantwoord: ten eerste zit er een jaar tussen de twee peilingen, en ten tweede zouden de gemiddelde cijfers nog geen beeld geven van een representatieve doorsnee van de Nederlandse samenleving. De uitkomsten moeten dus gelezen worden als antwoorden van twee specifieke groepen. Ik benadruk hier de beperkingen, omdat ik de indruk wil vermijden dat de cijfers volkomen representatief zijn voor Nederland en Vlaanderen. De resultaten dienen vooral gezien te worden als indicaties voor bepaalde trends.

Aan de twee enquêtes ging de volgende tekst vooraf:

De laatste jaren verschijnen er in Nederland en Vlaanderen elke zomer cirkels in het graan. Tot voor kort waren het eenvoudige cirkels, maar steeds vaker zien we ook complexere patronen verschijnen: reeksen van cirkels en pictogrammen (symbool-tekens). De kranten en de televisie besteden er doorgaans aandacht aan, en wakkeren niet zelden de gedachte aan dat het ontstaan van de cirkels een mysterie is. Soms bekennen mensen achteraf dat zij de cirkels gemaakt hebben, maar dat gebeurt zeker niet bij alle cirkels in het graan. Sterker nog, volgens bepaalde graancirkel-onderzoekers kunnen lang niet alle cirkels door mensenhand gemaakt zijn. Haast iedereen heeft zo zijn gedachten over de graancirkels, en de verklaringen voor het verschijnsel vertalen zich regelmatig in verhalen of geruchten. Graag zouden wij meer weten over de verhalen en hypotheses die in den lande de ronde doen - en ook hoe u er persoonlijk over denkt...

De resultaten

In het navolgende zal ik de tien gestelde vragen behandelen en van een kort commentaar voorzien. Op basis van de web-enquête zal ik ook nog ingaan op de vraag of er een correlatie is tussen 'geloof' en leeftijd, en tussen 'geloof' en geslacht.

1. Is er in uw omgeving de afgelopen tien jaar een graancirkel gesignaleerd?
	LIJST 2000	WEB 2001
Ja:	15%	32%
Nee:	83%	68%
Weet niet:	2%	-

De webvraag levert ruim het dubbele aantal ja's op, zonder dat zich in 2001 een explosie aan graancirkels heeft voorgedaan. De web-respondenten lijken vooral meer gespitst te zijn geweest op het voorkomen van graancirkels. De trend is hoe-dan-ook dat volgens een ruime meerderheid van beide groepen invullers er in de afgelopen tien jaar geen graancirkels in hun omgeving zijn gesignaleerd. Op basis van het archief van het Dutch Crop Circle Archive kunnen we vanaf 1986 de volgende cijfers melden:

Aantal graancirkels gemeld 1986-2001 in Nederland (Bron: DCCA)
1986: 1	1994: 30
1987: 0	1995: 7
1988: 0	1996: 99
1989: 0	1997: 43
1990: 1	1998: 19
1991: 1	1999: 19
1992: 0	2000: 18
1993: 7	2001: 16

Een absoluut topjaar was dus 1996, en ook in 1994 en 1997 verschenen er betrekkelijk veel graancirkels in de velden. Vanaf 1998 schommelt het aantal gesignaleerde cirkels per jaar vrij bescheiden tussen de 15 en 20. Overigens is het begrip 'graancirkel' hier enigszins misleidend: ook cirkels en andere bijzondere vormen in het gras en de sneeuw worden bijvoorbeeld meegerekend.

Graancirkels in Nederland in 2001. Kaart Robert Boerman.

2. Heeft u die graancirkel zelf gezien?
	LIJST 2000	WEB 2001
Ja:	7%	15%
Nee:	93%	85%

Op de papieren enquête vulden nog vier nee-zeggers in, dat ze de graancirkel wel in de krant of op de televisie hebben gezien, maar niet in het echt. Uit de uitslag blijkt wederom dat ruim het dubbele aantal web-respondenten een graancirkel in de eigen omgeving heeft gezien. De trend is dat de overgrote meerderheid geen graancirkel heeft gezien.

3. Heeft u ooit buiten uw directe woonomgeving een graancirkel bezocht?
	LIJST 2000	WEB 2001
Ja:	2%	12,5%
Nee:	98%	87,5%

Het merendeel van de invullers heeft nooit een graancirkel buiten de eigen woonomgeving bezocht. Het percentage dat wel is afgereisd naar een graancirkel ligt bij de web-respondenten ruim zes maal zo hoog. Dit valt wederom te verklaren uit het feit dat zich onder de web-respondenten graancirkel-liefhebbers bevinden, die via de site van het DCCA bij mijn enquête terecht zijn gekomen.

4. Welke van de volgende verklaringen wordt er - voor zover u weet - door de getroffen boer gegeven? (U mag meerdere antwoorden geven)
	LIJST 2000	WEB 2001
a. mensenwerk	58%	92%
b. gemaakt door ufo's/buitenaardse wezens	12%	58%
c. veroorzaakt door locale wervelstorm	13%	47%
d. veroorzaakt door parende herten e.d.	1%	10%
e. een waarschuwing van Moeder Natuur	1%	21%
f. ontstaan door aard-energie (energielijnen)	3%	52%
g. gemaakt door helicopter	9%	36%
h. geen verklaring	26%	32%
i. weet ik niet	26%	29%
j. anders	5%	17%

De som van de percentages komt boven de 100% uit, omdat mensen meerdere mogelijkheden hebben mogen aangeven (geldt ook voor vraag 5 en 6). De verschillen tussen de papieren lijst uit 2000 en de web-enquête uit 2001 zijn aanzienlijk. Uit de opmerkingen die bij vraag 4j konden worden ingevuld, kreeg ik de indruk dat de web-invullers de vraag niet altijd goed gelezen hadden. Regelmatig hebben ze niet ingevuld welke verklaring de boer geeft, maar welke verklaring ze zelf geven. Bij de papieren enquête lijkt dit minder te zijn gebeurd, omdat de invullers gewend zijn om de opinie van een boer of een zegsman weer te geven (desnoods na te gaan vragen).

De duidelijke trend in vraag 4 is wel dat de boer meestal uitgaat van mensenwerk. In de web-lijst scoren ook de ufo's en de energielijnen hoog als verklaringen - maar het is zeer de vraag of hiermee de opinie van de boer wel correct wordt ingeschat.

Bij vraag 4j werd gelegenheid gegeven om een andere verklaring te noteren. Meerdere mensen tekenden aan dat een vlucht ganzen die neerstrijkt in een graanveld ook de nodige vormen kan achterlaten. Ook eenden die uit de sloot komen kunnen het graan plat trappen. Verschillende respondenten schreven dat vormen in het graan kunnen ontstaan door fundamenten van bouwwerken of archeologische sporen onder de grond. Anderen legden uit dat graan in cirkels kan vallen door een ongelukkige uitstrooiing van kunstmest; als de sproeimachine keert in het veld, wordt er op kleine plekken soms teveel kunstmest gesproeid, waardoor het graan in cirkelvorm vroegtijdig plat gaat. Ook wordt er wel geopperd dat er schimmels, zwammen of bacterieën in het spel zijn, en iemand noteert in het kader hiervan: "Het is een protest tegen de grootschalige landbouw." Een recente theorie die met name in 'New Age-kringen' opgang maakt, zoekt de verklaring in lichtbollen. (De theorie is onderzocht en nader uitgewerkt door fysicus en graancirkel-onderzoeker dr. Eltjo Haselhoff, die tevens voorzitter is van het Dutch Center for Crop Circle Studies. Het zou om een fenomeen gaan dat enigszins vergelijkbaar is met een bolbliksem, maar gezien de bijzondere vormen in het graan wordt verondersteld dat er achter de lichtbollen ook een zekere intelligentie steekt. Nota bene: als ik het in het navolgende heb over 'graancirkel-onderzoekers', dan bedoel ik steeds - misschien wat oneerbiedig gezegd, maar niet zo bedoeld - de 'gelovige' zelfbenoemde experts. Hun onderzoek is feitelijk een serieus beoefende, uit de hand gelopen hobby, en gaat niet uit van enig academisch instituut). Andere informanten speculeren over (kosmische) energiebundels.

De ruimte bij vraag 4j is echter ook gebruikt om allerlei opmerkingen te noteren. Zo schrijft een 41-jarige man: "Mijn neef maakt ze zelf." Via email heb ik om een toelichting gevraagd: het zou zo'n 8 jaar geleden gebeurd zijn, maar de neef wil er nu niet meer over praten. Hij maakte de graancirkel destijds "voor de lol en uit baldadigheid", aldus deze zegsman:

"Hij maakte zelf het ontwerp en maakte met vrienden de graanfiguur naast het toenmalige wapendepot van AFCENT in Eygelshoven. Frappant dat hem dat ongezien lukte! Hij moest erg lachen toen mensen de dagen erna meteen van een 'NATO-complot' spraken en meteen een hele symboliek in de figuur zagen; hij had gewoon maar wat meetkundige figuren bedacht met passer en potlood. Helaas had hij geen tastbaar bewijs meer van zijn avontuur."

Het DCCA meldt een cirkel voor Eygelshoven (Zuid-Limburg) op 6 augustus 1996.

Terzijde zij opgemerkt dat er wel meer mensen bekend zijn, die claimen graancirkels te hebben gemaakt. In het Engelse Southampton haalden Doug Bower en Dave Chorley in 1991 de media met hun ontboezeming dat zij al dertien jaar lang cirkels maakten (al is het uiterst discutabel of deze gepensioneerde kunstenaars alle formaties op hun conto mogen schrijven). In Nederland bekende Remko Delfgaauw, direkteur van een automatiseringsbedrijf, samen met een team vrienden en collega's verantwoordelijk te zijn geweest voor twee indrukwekkende formaties nabij Zierikzee (Zeeland) in 1997 en 1999; hij publiceerde erover in het sceptische tijdschrift Skepter.

Graancirkel in Eygelshoven (1996). Foto Roeland Beljon.

Diagram van de graancirkel te Eygelshoven door Robert Boerman

Een andere invuller merkt op: "Wie wel eens naar Discovery kijkt, weet hoe graancirkels gemaakt worden. De makers lachen zich suf om alle rare uitleggingen." En een scepticus noteert: "Een mens is in staat naar de maan te gaan; dan is hij zeker in staat een paar rondjes in het graan te zetten. Er werd laatst door een quasi-geleerde gezegd dat de graancirkels werden afgemaakt terwijl hij aan het werk was, maar hij had uiteraard geen videocamera mee..." Deze opmerking slaat op de zogenaamde 'Schorpioen' in Stadskanaal, waar op 7 augustus 2001 spontaan een negende staartcirkel ontstond - aldus Robert Boerman, Eltjo Haselhoff en Jan-Willem Bobbink.

De Schorpioen in Stadskanaal met acht staartcirkels (2001). Foto Hans Hesselink

5. Welke van de volgende verklaringen wordt in uw omgeving door mensen (anders dan door de getroffen boer) gegeven? (U mag meerdere antwoorden geven)
	LIJST 2000	WEB 2001
a. mensenwerk	73%	94%
b. gemaakt door ufo's/buitenaardse wezens	19%	75%
c. veroorzaakt door locale wervelstorm	13%	44%
d. veroorzaakt door parende herten e.d.	2%	11%
e. een waarschuwing van Moeder Natuur	3%	39%
f. ontstaan door aard-energie (energielijnen)	5%	68%
g. gemaakt door helicopter	11%	47%
h. geen verklaring	21%	30%
i. weet ik niet	19%	15%
j. anders	3%	0%

Ook hier lopen de percentages weer behoorlijk uiteen, maar beide enquêtes zijn het er wel over eens dat andere mensen graancirkels vooral als mensenwerk verklaren. Concrete verklaringen die hoog scoren in de papieren lijst van 2000 zijn de ufo's en de locale wervelstorm. Ufo's scoren als verklaring in de weblijst van 2001 ook hoog (bijna viermaal zo hoog). Hoog scoren hier voorts de energielijnen (ruim 13 keer hoger dan de papieren enquête!). Merk op dat de invullers een inschatting hebben moeten maken van de verklaringen van andere mensen: dat zegt niets concreets over die andere mensen, maar alles over de beeldvorming bij de invullers.

Bij de papieren lijst heeft iemand genoteerd: "Het is een illegaal gebeuren, waar de boeren niet zo enthousiast over zijn; ik verneem dat het zou gaan om een kunstvorm." Een ander meldt dat andere mensen denken dat het om "mandala's van buitenaardsen" zou gaan.

We komen vervolgens bij de vraag waarbij de invullers wordt verzocht om hun eigen opinie weer te geven:

6. Welke van de volgende verklaringen zou u zelf willen geven? (U mag meerdere antwoorden geven)
	LIJST 2000	WEB 2001
a. mensenwerk	74%	89%
b. gemaakt door ufo's/buitenaardse wezens	6%	49%
c. veroorzaakt door locale wervelstorm	15%	28%
d. veroorzaakt door parende herten e.d.	3%	11%
e. een waarschuwing van Moeder Natuur	1%	29%
f. ontstaan door aard-energie (energielijnen)	3%	49%
g. gemaakt door helicopter	8%	24%
h. geen verklaring	16%	19%
i. weet ik niet	14%	9%
j. anders	5%	0%

En nogmaals scoort mensenwerk in beide vragenlijsten het hoogst. Als de invullers van de papieren enquête dan toch een andere concrete verklaring moeten kiezen, dan opteren ze voor de locale wervelstorm. Bij de web-invullers scoren na mensenwerk de buitenaardsen en de energielijnen ex aequo het hoogst. Pas na Moeder Natuur komt de wervelstorm als vijfde verklaring op de proppen.

In de papieren enquête hebben mensen soms opmerkingen toegevoegd. Enkele sceptici schrijven: "onzin", "grappenmakers", "hecht er geen waarde aan" en "verwijzen naar het land der fabelen". Iemand meent: "Gemaakt door grapjassen die de 'wetenschappers' voor de gek willen houden (geïnspireerd door Engelse voorbeelden)". Maar een ander verklaart: "Zolang niet is aangetoond (bewezen) dat er geen buitenaards leven is, houd ik die mogelijkheid open." En weer een ander schrijft: "Er is meer tussen hemel en aarde, geloof ik. Oorzaak door iets bovennatuurlijks of buitenaards zou kunnen." Tenslotte verklaart een respondent nogal cryptisch: "Projectie vanuit de vierde dimensie. Een soort ruimtelijke dia-projectie."

7. Heeft u wel eens gehoord dat er 's winters ook cirkels in het ijs kunnen ontstaan?
	LIJST 2000	WEB 2001
Ja:	3%	22%
Nee:	97%	78%

De overgrote meerderheid van de respondenten heeft dus nog nooit van cirkels in het ijs gehoord. Maar bijna een kwart van de web-respondenten heeft er wèl van gehoord, en dat is ruim zeven maal meer dan de invullers van de papieren enquête.

8. Welke boodschap (moraal) kan er volgens mensen in uw omgeving aan cirkels in het graan worden gegeven?
	LIJST 2000	WEB 2001
Geen boodschap	42%	48%
Wel boodschap	16%	38%
Weet niet/geen mening	42%	14%

De trend wijst eerder in de richting van 'geen boodschap' dan in de richting van 'wel een boodschap'. Met een boodschap bedoelde ik dan, dat de graancirkels een verhulde mededeling afgeven, die niet meteen te begrijpen is en niet door mensen is gemaakt. Ik zou hier een onderscheid willen maken tussen een buitenaardse, een bovenzinnelijke en een ecologische boodschap - al lopen deze verklaringen soms door elkaar.

De buitenaardse theorie wordt door een respondent alsvolgt verwoord: "We worden bezocht en bestudeerd door buitenaardse wezens." Iemand anders heeft het over "een buitenaardse boodschap, die wij nog niet kunnen ontcijferen." Verder lezen we: "Voor mensen in mijn omgeving is het niet zozeer een moraal als wel het bewijs van buitenaards leven, en dat deze aliens interesse hebben in de aarde, maar nog geen contact zoeken omdat 'we' er niet klaar voor zijn..." Mededelingen van deze strekking komen vaker voor: "Aliens die contact proberen te leggen, via patronen in het graan. Pas als we slim genoeg zijn, zullen we erachter komen wat het eigenlijk betekent en dan zijn we er pas klaar voor om contact met hen te leggen."

De bovenzinnelijke boodschap kan ook een 'goddelijke' zijn, en een respondent vermoedt dat mensen in graancirkels een "boodschap van de engelenschare" kunnen zien. De ecologische boodschap wordt aldus onder woorden gebracht: "Spot niet langer met de belangen van Moeder Aarde en de Natuur." Een ander schrijft: "Dat we zuinig moeten zijn met wat de aarde te bieden heeft, en dat de cirkels een waarschuwing zijn om gewassen niet genetisch te manipuleren". Een derde respondent ziet in de graancirkels een "protest tegen pesticiden en grootschalige landbouw". Wellicht een combinatie van de ecologische en bovenzinnelijke boodschap (plus een vleugje politiek) vinden we in de volgende reactie: "We zijn op de verkeerde weg (milieu en immigratiebeleid) en we gaan het einde tegemoet."

Anderen beweren dat er van een boodschap geen sprake is: "Geen boodschap maar een energiestoot voor de aarde die òf uit de aarde zelf komt òf uit de kosmos." Eén van de respondenten heeft overigens weinig fiducie in de mensen in zijn omgeving: die merken helemaal niet dat de graancirkels iets uitdragen, want daar "denken ze niet over na!" Een andere respondent weet heel goed hoe men in New Age-kringen over graancirkels denkt, maar hij steekt zijn scepsis niet onder stoelen of banken: "Boodschap twaalfde planeet, bla bla bla." Dit is een toespeling op de door Erich von Däniken voorbereide en door Zacharia Sitchin verder uitgewerkte theorie over een twaalfde hemellichaam (of tiende planeet) dat tot ons zonnestelsel behoort, maar een enorme omloopbaan heeft. Deze planeet doet er vele eeuwen over om ons zonnestelsel weer te bereiken, en de bewoners van deze planeet zijn de 'ufonauten' die het mensenras via genetische manipulatie hebben geschapen. Oude culturen als die van de Maya's en de Sumeriërs hebben in contact gestaan met deze aliens: getuigenissen daarvan zijn in hun artefacten terug te vinden. Alleen zagen deze oude culturen de aliens aan voor goden. Naar verluidt is de terugkeer van deze planeet en de bewoners spoedig weer aanstaande (het jaar 2012 wordt regelmatig genoemd).

Een andere respondent doet dergelijke interpretaties van graancirkels af als "holisties gedoe." En er zijn natuurlijk meer mensen die lucht geven aan hun afkeer van enige boodschap of moraal: "Allemaal fake", "gewoon baldadigheid", "je reinste vernieling" en "door mensen gemaakte mooie onzin, die verder niets inhoudt". Een universitair docente schrijft: "In het algemeen word ik omringd door wetenschappers en andere mensen die overwegend schamper en wat ongeduldig doen over graancirkels. Als er al een moraal in wordt gevonden, dan vooral dat mensen toch maar goedgelovig zijn en zich zomaar laten bedriegen." Een ander vermoedt dat de graancirkels worden gemaakt om "de wetenschap bij de neus te nemen." Sommigen betogen dat graancirkels worden gemaakt om in de komkommertijd de media te halen. Meerderen zien er een vorm van kunst in, en één respondent gaat zelfs nog een stapje verder: "De kunst aan het volk: namelijk zelf cirkels maken ten behoeve van de domme boeren. Om zo hun gevoel voor esthetiek aan te wakkeren." Een ander verklaart: "De boodschap ligt besloten in de iconografie en de persoonlijke biografie van de cirkelkunstenaars / graffiti-artiesten. Graancirkels zijn uitingen van landschapskunst / graffiti, waarbij ik de scheiding tussen kunst en graffiti maak op basis van medewerkzaamheid van de boer op wiens land de formatie wordt aangetroffen." Voor één invuller geven graancirkels de volgende boodschap af (aan de boeren): "Het terrein beter tegen vandalen beschermen..."

9. Welke boodschap (moraal) geeft u er eventueel zelf aan?
	LIJST 2000	WEB 2001
Geen boodschap	79%	56%
Wel boodschap	9%	38%
Weet niet/geen mening	12%	6%

De meerderheid onderkent geen boodschap, maar vooral onder de web-invullers bevindt zich een aanzienlijke minderheid die wel een boodschap aan graancirkels toekent. Onder die 38% bevinden zich overigens genoeg mensen die toegeven dat de cirkels óók door mensenhand gemaakt kunnen worden: 34% stemde blanco en 23% sloot mensenhand uit, maar bij 43% behoorde mensenwerk nadrukkelijk tot de mogelijkheden (niet in tabel).

Bij vraag 9 wordt veelvuldig toegelicht dat er meer is tussen hemel en aarde dan we denken ("There are more things between heaven and earth, Horatio...") - en sommigen vinden het ook wel prettig als niet alles verklaard kan worden, en er zodoende nog enig mysterie overeind blijft. De mens moet niet alles willen begrijpen. Als we de nadere invulling bezien, dan domineren wederom de buitenaardse, bovenzinnelijke en ecologische motivaties.

Iemand schrijft: "Ik denk dat graancirkels wel degelijk serieus genomen moeten worden. Misschien probeert iets of iemand ons te waarschuwen voor...? Een boodschap die we nu nog niet begrijpen. Ik ben er van overtuigd dat er een intelligentie achter zit en niet een natuurverschijnsel." Opmerkelijk is dat buitenaardse wezens regelmatig een bepaalde rol krijgen toegedicht, die vroeger aan god, heiligen of engelen was voorbehouden. Ze komen bij voorkeur uit de hemel als redders in nood. Een respondent schrijft: "Ik hoop dat er ufo's bestaan en dat die ruimtewezens daarin ons willen helpen om een betere wereld te maken, zonder haat en nijd, jaloezie en oorlog. Zelf schijnen we dat niet te kunnen."

Meerdere respondenten noemen graancirkels een boodschap uit een andere dimensie. Meermaals wordt benadrukt dat we de boodschap thans nog niet kunnen begrijpen: we moeten eerst leren lezen. Ook wordt er gezegd dat de boodschap niet zozeer aan het verstand appelleert, maar langzaam op het onderbewustzijn inwerkt. Het gaat dan om "een symboliek waarvan thans de waarde nog niet is gekend, maar die het onderbewuste van de mensheid wekt. Graancirkels zijn gewoon een expressievorm die de mensheid zal helpen zich verder te ontwikkelen naar een meer energetische essentievorm." Een ander verklaart over graancirkels: "Een waarschuwing of bericht vanuit een hogere levens- of energiebron, misschien vanuit een vroegere zeer hoge beschaving." Sommigen vertalen de graancirkels in tekenen van de (bijbelse?) eindtijd. Iemand ziet daarbij ook numerologische vingerwijzingen. Het is:

"een boodschap voor het moment van wat er gaande is, of binnen afziende tijd gaat gebeuren. Een voorbeeld is de Schorpioen-cirkel. Zelf zie ik dit als het worm-virus dat zijn entree maakt in het water. De negende bijkomende cirkel gaf het startsein. Alles bij elkaar opgeteld, kom ik op het jaartal 2012. Windows 2000 + 9 cirkels + 3 grascirkels. Vergezocht? Ik ben er zeker van. Kijk ook even goed naar de graancirkels in Chilbolton, Hampshire zondag 19 augustus. Mijn visie hierop is het laatste oordeel door deze jongeman en ten hemel opstijging van de uitverkorenen. Ik kan dit bij niemand kwijt in mijn omgeving omdat dit beangstigend is. Maar voor mij is dit realiteit in combinatie met de voorspellingen."

Er komt hier heel veel 'esoterische' informatie bij elkaar. Met de Schorpioen wordt de graancirkel bedoeld die in de zomer van 2001 in Stadskanaal gevonden werd. Bijna onder de neus van de (let wel: 'gelovige') graancirkel-experts ontstond een negende staartcirkel, en zo'n honderd meter verderop ontstonden drie kleine cirkels in het gras. In Chilbolton verschenen in 2001 twee graancirkels, die met een nieuwe techniek leken te zijn vervaardigd: in plaats van cirkels en geometrische pictogrammen leek het hier te gaan om matrix-prints, opgebouwd uit pixels. De ene print stelde een gezicht voor (van een alien?), de andere print was een variatie op de binaire boodschap die de wetenschappers van SETI (Search for ExtraTerrestrial Intelligence) in 1974 de ruimte in hebben gestuurd (een antwoord van de aliens?). Het jaartal 2012 wordt in New Age-kringen regelmatig genoemd als een eindtijd of overgangstijd, onder meer omdat de Maya-kalender dan ophoudt.

Het gezicht in het graan van Chilbolton (2001)

(Bron: The Crop Circle Connector, © Steve Alexander)

Ook een andere informant wijst specifiek op de Engelse graancirkels: "Ik denk dat er wel eens een graancirkel bij kan zijn die wij als een boodschap kunnen aannemen. Zoals bijvoorbeeld de graancirkel die in Chilbolton (2), nabij Wherwell, Hampshire is gevonden." Opmerkelijk genoeg is - naar mijn indruk althans - de discussie over de tamelijk figuratieve formaties in Chilbolton nog nauwelijks op gang gekomen, en was men in 2001 dieper onder de indruk van de abstracte Milk Hill formatie met meer dan 400 cirkels. Het lijkt wel of hier twee regels gelden: (1) hoe abstracter, des te betekenisvoller, en (2) hoe figuratiever, des te suspecter. Er zijn bijvoorbeeld ook heel concrete figuren in het graan verschenen, zoals een auto, een fiets en een hakenkruis. Iedereen is het er dan meteen over eens dat het om mensenwerk gaat.

De binaire boodschap in het graan van Chilbolton (2001)

Een respondent schrijft onomwonden over graancirkels in het algemeen: "Het is een boodschap van God, de wereld zal vergaan...." Tamelijk origineel klinkt de volgende esoterische verklaring: "Er komt steeds meer licht op aarde, ook wordt er steeds meer healing gedaan op moeder aarde. Daardoor ontstaan er geluidsgolven die zichtbaar worden in graan en zand."

Iemand die de papieren enquête van 2000 invulde, schreef in dialect: "As wie nou Keltisch waren, din zol ik zeggen dat dit 'n waarschaauwen is dat minsen wat zuneger mit alles in de natuur wezen mouten". De mededeling is enigszins cryptisch: duidelijk is wel dat de boodschap van ecologische aard is. Kennelijk vat de respondent de Kelten op als een oud cultuurvolk dat dicht bij de natuur stond (dichter dan de Germanen of Friezen waar de meesten van ons van afstammen?), dat nog in staat was de tekenen der natuur te duiden en tijdig milieuvriendelijke maatregelen te treffen. Een andere respondente meent dat graancirkels ontstaan op plekken van extreme milieuvervuiling en "dat de aarde op die plek meer dan 15,5% vervuild is!" Een ander verklaart dat we moreel en ecologisch op de verkeerde weg zijn: graancirkels zijn "toch wel een soort waarschuwing of boodschap over onze foutieve keuzes / gevolgen in de evolutie (vervuiling, materialisme)". Weer een ander schrijft: "Probeer in harmonie te leven met moeder natuur, en dan zul je je leven lang gelukkig zijn."

Een fraaie combinatie van buitenaardse, bovenzinnelijke (hier vooral in christelijk perspectief) en ecologische argumenten ontving ik van een 40-jarige man. Het graancirkel-fenomeen duidt op een

"boodschap dat we zuinig moeten zijn met onze planeet, want we stevenen zo af op een totale ondergang. Of we gaan, als we eens goed nadenken, een grote sprong vooruit, want er wordt op ons gelet door andere wezens. Ze doen ons niets. Geven we een blijk dat we alles op orde kunnen brengen op een vreedzame manier, dan zullen ze ons komen helpen. Zo niet: ja jammer, dan zal ons enkel de ondergang wachten. Het einde is al begonnen, lees de Bijbel maar eens, over het einde der tijden, en kijk om je heen wat er allemaal gebeurt in de wereld. Chaos en wreedheden gebeuren er en Satan feest. Geloof in God en houd u daaraan vast. Vraag als u gaat slapen om antwoorden over dingen waar u mee loopt en u zal zien dat u antwoord krijgt in uw droom. Alles kan nog veranderd worden; het is nog niet te laat. Beslis nu het nog kan voor wie u kiest: voor God of voor de andere kant. Er is geen ander geloof dan het christendom. Kijk alle cirkels maar eens na en lees dan de Bijbel maar eens. Dan zal u vele dingen beter kunnen verklaren. Veel Gods zegen toegewenst."

De formatie van Milk Hill (2001)

De sceptici onder de respondenten doen de verschijnselen wederom af als mensenwerk en de duidingen als zweverige flauwekul. Twee respondenten volstaan met de Latijnse spreuk "Mundus vult decipi" (de wereld wil bedrogen worden). Een ander varieert op dit thema en verklaart bij de vraag naar de boodschap: "Helemaal niks; het bewijst de goedgelovigheid van mensen en de behoefte aan duiding. Het is niet voor niks dat het vooral in de suregurkentijd optreedt." Nog een variatie: "Vele mensen zijn zeer gevoelig voor natuurverschijnselen die met groot gemak worden toegeschreven aan onverklaarbare fenomenen. De ene keer zijn het goden en demonen; een andere verklaring is buitenaardse wezens. Een persoon wil niemand liever om de tuin leiden dan zichzelf!" Weer een ander schrijft: "Doel van de makers: deels uiting van graankunst, maar vooral de spot drijven met de 'graancirkel-o-logen'." Er wordt gesproken over "agrarische graffiti" en over "graan als massamedium". Een enkeling vermoedt minder nobele motieven bij de graancirkelmakers: "Het is een geheim genootschap dat mensen wil doen geloven dat er buitenaards leven is." Een invuller maakt duidelijk dat het hele gedoe met die graancirkels onze aandacht eigenlijk niet waard is: "Laten we ons druk maken voor mensen die onze liefde en hulp nodig hebben." Een andere respondent lijkt zelfs te ontkennen dat graancirkels bestaan, en denkt dat het allemaal manipulatie is: "Foto's kunnen bedrog zijn, zie maar bij het monster van Loch Ness." Een responderende boer gaat uit van mensenwerk en schrijft: "Ik ben zelf akkerbouwer en ik hoop dat ze mijn perceel tarwe met rust laten." Iemand vindt het wel typisch dat cirkels vooral in graan en ander flexibele vegetatie voorkomen: "We vragen ons af waarom cirkels alleen in graan ontstaan, nooit in bieten of wortels of knollen." Overigens claimen de graancirkel-onderzoekers dat ze wel degelijk af en toe in wortels, aardappels en maïs voorkomen.

Tot slot kregen alle geënquêteerden nog de ruimte om opmerkingen te maken.

10. Ruimte voor opmerkingen
	LIJST 2000	WEB 2001
Blanco:	373	153
Ingevuld:	58	41

Een respondent komt met een rationele verklaring voor ijs-cirkels: "Cirkels in het ijs, komen (kwamen) voor op de plassen rond Bodegraven. Wellicht gevolg van moerasgas dat onder het ijs opborrelde, en misschien warmte afgaf." Er zijn cirkel-onderzoekers die in een 'echte' graancirkel symptomen van spanning en pijn onderkennen. Een respondent komt met een rationele verklaring: "Verschijnselen waargenomen in cirkelformaties kunnen ook psychofysiologisch zijn. De hoofdpijn die gemeld wordt, kan veroorzaakt worden door spierspanningen in de nek en schouders, omdat het betreden van een cirkelformatie een bepaalde spanning met zich meebrengt. Zo kunnen ook andere pijnen ontstaan. Het is bijvoorbeeld aangetoond dat maagpijn voor 80% een psychische oorzaak kent." Een Leidse respondent schrijft: "De cirkel bij ons in de omgeving bevond zich - als ik het me goed herinner - in Woubrugge; hij werd gemaakt door de Leidse hoogleraar astronomie en kunstenaar Vincent Icke, die wilde weten of het moeilijk was om zo'n cirkel te maken. De boer wist ervan." Een ander vindt graancirkels de moeite van de aandacht niet waard: "'t Is zeer onbelangrijk. De wereld en de mensheid schreeuwt om hulp en aandacht. Laten we daar onze energie, aandacht en liefde maar in leggen, en niet in dergelijke bijkomstigheden."

Nogal wat mensen nemen geen strikt standpunt in en willen meerdere mogelijkheden openlaten. Een respondent schrijft: "Volgens mij zijn sommige cirkels echt te ingewikkeld om door mensen te zijn gemaakt (de cirkels in Engeland bedoel ik). En waarom zouden mensen steeds maar weer al die moeite doen, al 22 jaar lang, alleen maar om mensen in de maling te nemen? Dat kan ik mij niet voorstellen. Mij intrigeert het wel, vind het ook wel spannend, heb soms ook wel de neiging om er in te geloven, helemaal als ik die cirkels in Engeland zie. Maar het kan ook één grote grap zijn! Heb geen idee." Deze respondent geeft toe dat hij twijfelt: "Ik denk persoonlijk aan een kwajongensstreek. Hoewel: het was midden in een blok tarwe, hoe doe je dat dan? Toevallig kwamen we over de brug en zagen die twee cirkels." Uit correspondentie met informanten bleek me soms dat mensen er tot hun verrassing achter kwamen dat andere gezinsleden volkomen andere ideeën koesterden: de één was overtuigd van mensenwerk, de ander van een kosmische herkomst. Meningen kunnen in één gezin of familie uiteenlopen, maar er wordt niet altijd over gesproken, zoals ook deze respondent meldt: "Mijn zus gaat er voor naar Engeland om met gelijkgestemden ernaar te kijken. Ik weet niet wat ze er allemaal in ziet, want daar hebben we het nooit over." Een respondente schreef: "Mensen in mijn omgeving geloven, naar mijn weten, dat graancirkels mensenwerk zijn. Alleen mijn oma, die inmiddels is overleden, dacht dat het wel iets bovennatuurlijks kon zijn. Dit vertelde zij zo'n zes jaar geleden op ca. 84-jarige leeftijd."

Een duidelijk ecologisch standpunt neemt de volgende respondent in: "De mens heeft als opdracht de aarde te bebouwen en te 'bewaren', d.w.z. behoeden, beschermen. In plaats daarvan is men bezig haar te maltraiteren en uit te buiten. Op den duur zal daar geen God voor nodig zijn, zoals de natuur zich wreken zal. Helaas zal dan één van de generaties van de toekomst (of meer) bittere tranen huilen om onze stomme graaizucht."

Een informant uit de omgeving van Hoeven (Noord-Brabant) kent een jongen die ufo's zegt te zien die graancirkels maken, maar kennelijk verdenkt de omgeving de jongen ervan de cirkels zelf te maken: "Zij houden het allen op een buurjongen, die dag of nacht in het veld wandelt, die zegt dat ufo's zelfs de verf van hun woning beschadigt, en dan was er weer een graancirkel in de buurt. Ze geloven hem niet." De toespeling betreft zonder enige twijfel Robbert van den Broeke uit Hoeven, die al enkele jaren lichtbollen en lichtverschijnselen waarneemt (hij noemt ze geen ufo's). Hij zegt er ook getuige van te zijn geweest dat lichtbollen graancirkels maakten in de akker nabij, en dat ze brandplekken achterlieten op de gevel van zijn ouderlijk huis (van de brandplekken bestaan foto's). Robbert is een belangrijk zegsman van de graancirkel-onderzoekers; hij heeft in Nederland meermalen de pers gehaald, treedt op in de recente graancirkelvideo Contact with the unknown intelligence behind the crop circles (2001) van Bert Janssen en Janet Ossebaard, en hij heeft zelfs prominente Amerikaanse graancirkel-onderzoekers als Nancy Talbott op bezoek gehad.

In de papieren enquête kwam iemand weer terug op de vaststelling dat we de tekens moeten leren lezen: "De figuren blijken steeds ingewikkelder vormen te krijgen. Zelfs zulke moeilijke mathematische figuren, dat je ze nauwelijks op papier krijgt, laat staan in graan drukt vanuit plat perspectief. Dat de 'tekens' steeds ingewikkelder worden, werd me pas door een graancirkel-kenner uitgelegd als volgt: de mensen krijgen gelegenheid ze te lezen, zoals een kind dat leert lezen ook begint met de eenvoudigste woordjes." Een andere respondent beroept zich op de (cryptische) woorden van de 16e-eeuwse ziener: "Nostradamus zegt: als de Goden zich aan ons bekend zullen maken, zij zullen beheersen het grote Conflikt."

Is er een samenhang tussen geloof en leeftijd?
WEB 2001	gemiddelde leeftijd
geen boodschap	38,3 jaar
wel boodschap	38,1 jaar

Gezien het verschil in leeftijd tussen de respondenten van de papieren enquête en de web-enquête, zou men kunnen vermoeden dat al of niet 'geloof' in graancirkels een generatie-kwestie is. Ouderen zouden meer de neiging hebben om vast te houden aan traditioneel christelijke of rationalistische standpunten, terwijl jongeren meer openstaan voor het holistische gedachtengoed. Dit zou best kunnen, maar op basis van de web-enquête alleen blijkt leeftijd niet onderscheidend te zijn. Er blijkt hier geen correlatie tussen 'geloof' in graancirkels en leeftijd te bestaan: de niet-gelovers zijn gemiddeld even oud als de gelovers. De volgende vraag luidt of er dan misschien een verschil bestaat tussen mannen en vrouwen?

Is er een samenhang tussen geloof en geslacht?
WEB 2001	geslacht
	man	vrouw
geen boodschap	60%	59%
wel boodschap	40%	41%

Ook deze veronderstelling houdt geen stand op basis van de web-enquête alleen: het statistische verschil tussen mannen en vrouwen op het gebied van (on)geloof is volkomen te verwaarlozen.

Conclusies

Eén van de respondenten trok als conclusie: "De mens is een creatief dier". Daarmee bedoelde hij dat mensen er plezier in hebben om dingen te maken, ook graancirkels. Maar de mens is ook in een ander opzicht buitengewoon creatief, namelijk in het geven van betekenis aan vormen en verschijnselen! Uit deze enquêtes is wel gebleken dat mensen met zeer uiteenlopende verklaringen en interpretaties komen waar het graancirkels betreft. De opvattingen kunnen zelfs zo tegengesteld zijn, dat de gemoederen hoog op kunnen lopen.

Alle reacties die ik kreeg op mijn vragen, zijn zeer waardevol gebleken. De geventileerde opvattingen (hetzij pro, hetzij contra, hetzij ergens er tussenin) vind ik eigenlijk nog belangwekkender dan het koele cijfer-materiaal. Hopelijk heb ik de meest gangbare opvattingen hier zo'n beetje op een rijtje gekregen.

Bezien we vervolgens een aantal trends - waarvan sommige toch genoemd worden, ook al liggen ze erg voor de hand. Ten eerste kan worden vastgesteld, dat de meeste mensen de ratio laten prevaleren en aan graancirkels geen buitengewone duiding geven. Iedereen denkt bij graancirkels in eerste instantie vooral aan mensenwerk, ook de 'gelovers'. En iedereen denkt ook dat anderen dat vooral denken. Ten tweede blijkt een belangrijke minderheid ook andere verklaringen niet uit te sluiten, zoals ufo's, energielijnen, natuurprotest en lichtbollen. Ten derde onderkent een meerderheid geen morele of spirituele boodschap ten aanzien van graancirkels, maar een niet onaanzienlijke minderheid ziet wel een dergelijke boodschap. Ten vierde kan in zo'n morele of spirituele interpretatie grofweg een buitenaardse, een bovenzinnelijke en/of een ecologische component worden onderscheiden.

Er lijkt sprake te zijn van een groeiende fascinatie voor het mysterieuze en het spirituele. Voortgezet onderzoek zal moeten uitwijzen, waar die belangstelling uit voortkomt. Een verklaring luidt dat er een moreel en religieus vacuüm is ontstaan na een periode van ontkerkelijking, ontmythologisering, rationalisering, technologisering en consumentisme. Vanuit die leegte gaan mensen weer op zoek naar zingeving en geestelijke geborgenheid, maar nu meer eclectisch en op individuele basis. Men is niet langer op zoek naar een collectief beleefd geloof vol institutionele gezagsdragers, canonieke geboden en verboden. Het individu gaat tegenwoordig shoppen in de religieuze supermarkt en ieder kiest wat hem of haar aanspreekt. Dat deze trend zich verder zal doorzetten, is bepaald niet denkbeeldig.

De enquêtes leverden niet alleen boze reacties op, maar ook zeer geïnteresseerde. Een respondent van de papieren vragenlijst schreef: "Zelf vind ik het geweldig interessant. Ik hoop dat ik de ontboezeming nog meemaak en dat de wetenschap zich er ijverig mee gaat bemoeien." In de web-enquete stond te lezen: "Het is een fascinerend fenomeen!" en "succes met uw onderzoek!" Verder bleek er behoefte aan antwoorden: "Ik hoop dat er binnen niet al te lange tijd nou eens een keihard bewijs komt hoe en door wie graancirkels worden geproduceerd". En een ander verzuchtte: "Wie of wat zit hierachter? Mijn geduld raakt op, ik wil het weten!" Anderzijds blijft juist ook het mysterie lokken, blijkens de woorden van een andere respondent: "Interessant probleem, die graancirkels, en het mooiste is nog dat mensen er helemaal geen waterdichte verklaring voor willen volgens mij. Het is toch veel leuker om een beetje te speculeren?"

Ook al zou dat in de toekomst kunnen veranderen, thans is het klimaat om iets anders te geloven dan het gangbare in Nederland nog betrekkelijk kil. Je kunt soms maar beter je mond houden als je niet voor gek versleten wil worden. Vandaar dat iemand bij de enquête opgelucht schreef: "Bedankt voor de mogelijkheid om hier iets over te kunnen vertellen."

Mail uw reactie naar Theo.Meder@Meertens.knaw.nl

Lees een selectie uit de reacties

Homepage van het Meertens Instituut

Meertens-homepage van Theo Meder