We01 van Don
Remkes 090806 Geboortedatum Rembrandt: Ik
ben nogal heftig bezig geweest met de geboortedatum van Rembrandt. Het
resultaat heb ik vastgelegd, niet alleen voor mezelf, anderen vinden het
misschien ook interessant;
Geboortedatum Rembrandt: 15 juli
1606?
Sebastiaan Dudok van Heel is een
autoriteit. Hij is historicus en groot kenner van archiefdocumenten.In De
Volkskrant van 6 augustus 2005 zegt hij dat Orlers erg uitvoerig en betrouwbaar
is en: “zijn vermelding heeft meer waarde dan de andere documenten.” Dudok van
Heel doelt op de geboortedatum van Rembrandt en dat de datum van 15 juli 1606
als de werkelijke datum moet worden beschouwd en dat verdere discussie zinloos
is. Maar autoriteiten dien je -vanuit ervaring- soms met enige argwaan te
volgen, dus ben ik eens serieus gaan zoeken en kijken hoe betrouwbaar Orlers is
en hoe onbetrouwbaar die andere documenten dan wel zijn. De gegevens op
een rijtje: -Jan Janszn Orlers dus. Schrijver, Schepen en in 1641 Burgemeester
van Leiden. Orlers is ook geschiedschrijver. In zijn “Beschrijvinge der Stadt
Leyden” (1641) neemt hij een korte biografie van Rembrandt op (zo ook van Jan
Lievens en Gerrit Dou) en vermeldt dat hij op 15 juli 1606 is geboren.
Hoe Orlers aan die datum komt is een raadsel. Er is geen geboorte- of doopakte
van Rembrandt bekend en in 1641 kunnen de ouders van Rembrandt geen informatie
hebben verstrekt, zij waren al overleden.
-Op 20 mei 1620 wordt Rembrandt
ingeschreven aan de Universiteit van Leiden. Het register vermeldt dat hij dan
14 jaar oud is. Als Rembrandt de eerstkomende 15e juli dus 15 jaar
oud wordt, brengt dat zijn geboortejaar op 1605.
Maar hier dreigt een
complicatie. In diverse bronnen wordt beweerd dat studenten niet voor hun
veertiende jaar bij de universiteit mochten worden ingeschreven. Er zou met
Rembrandts leeftijd zijn gesjoemeld om toegang te krijgen (en waardoor Pa van
Rijn geen belasting op bier en wijn hoefde te betalen, molenaars hadden in die
tijd een stevig ‘Wijntje en Trijntje’ imago). Die bewering houdt geen stand. Ik
zag in hetzelfde register dat ene Daniel Castellanis drie dagen daarvoor, op 17
mei 1620, werd ingeschreven. Oud 12 jaar. Overigens wordt nog lastiger als je
weet dat het in die tijd ook niet ongebruikelijk was om als leeftijd het
levensjaar aan te duiden waarin iemand verkeerde. Rembrandt zou dan in zijn
veertiende levensjaar zijn.
Maar de meest betrouwbare bron zou
toch Rembrandt zelf moeten zijn? Dat valt niet erg mee.
-Op 10 juni 1634 gaan Rembrandt en
Saskia in ondertrouw. Rembrandt laat in het intekenregister opnemen dat hij dan
26 jaar oud is. Dat brengt zijn geboortejaar op 1608. Of 1607, als
hij inderdaad op de 15e juli (of later in het jaar) is geboren.
-Op 16 september 1653 wordt een
notariële akte opgemaakt, waarin wordt bevestigd dat een schilderij door
Rembrandt zelf is geschilderd. Rembrandt wordt hierin vermeld als “out omtrent
sessenveertich jaeren.” Geboortejaar is dan 1607.
Er staat inderdaad ‘omtrent’,
maar als Rembrandt wist dat hij in 1606 was geboren, zou hij toch eerder ‘pakweg
47’ hebben gezegd.
- In 1631 maakt Rembrandt een ets.
Het is het “zelfportret met slappe hoed en geborduurde mantel”.
Hij verandert die ets steeds weer,
andere houding, achtergrond, kleding enz., tot wel 11 verschillende exemplaren,
11 ‘staten’. Rembrandt etst op de eerste staten niet alleen het jaartal 1631,
maar ook zijn leeftijd: 24 jaar. De laatste staat is mogelijk pas in 1633 of
1634 gemaakt, hij signeert dan met zijn voornaam. Men neemt aan dat hij dat pas
rond 1632 ging doen, voordien signeerde hij voornamelijk met RHL. (Rembrandus
Harmensis Leydensis).
In latere staten verandert
Rembrandt dan ook zijn leeftijd, van 24 naar 27. Maar omdat het originele
etsjaar 1631 ongewijzigd bleef betekende dat, dat zijn geboortejaar op 1604
uitkwam en dat werd zelfs Rembrandt te veel. Hij wijzigde zijn leeftijd weer
naar 24 en zo komen we weer terecht op 1607.
Kortom, wie het weet mag het
zeggen, maar voor mij is volgend jaar weer Rembrandtjaar.
Don
Remkes
Bronnen: M. Roskam Abbing,
‘Rembrandt’ 2006, documentbijlagen. Simon Schama, ‘De ogen van Rembrandt’ 1999.
Stadsarchief Amsterdam. Strauss en van der Meulen, ‘The Rembrandt Documents’
1979. Diverse uitgaven ‘etsen en
tekeningen’ en internetsites. (augustus
2006)
|