| meteorites.nl meteorieten en tektieten | |
|---|
| Algemene informatie en wetenswaardigheden | |
| Puin uit
de ruimte Meer is het eigenlijk niet, een steen uit de ruimte die op de aarde is gevallen. Vaak kan aan de hand van de samenstelling van veel meteorieten bepaald worden wat de herkomst is. Zo zijn er al meer dan twintig gevonden die van de maan afkomstig zijn en zijn er meteorieten gevonden waarvan de herkomst Mars en Venus is. In veel gevallen is de meteoriet echter afkomstig uit de asteroïdengordel tussen Mars en Jupiter. Ook brokstukken van kometen vallen met een ernome snelheid als meteoriet op de Aarde. Veel
puin dat in contact komt met de dampkring bereikt de
aarde niet maar verbrandt door de weerstand van de
atmosfeer. De brokstukken die verbranden zijn in de nacht
zichtbaar als meteoren, ook wel 'sterrenregen' genoemd. Snel, zwaar en soms
heel oud Verzamelen of
onderzoeken? Feit is dat er in 1970 minder dan 2.000 meteorieten bekend waren. Sindsdien is de interesse sterk toegenomen en wordt en onder meer op Antarctica en in de Sahara (waar ze door hun donkere kleur goed opvallen) gericht naar gezocht. Inmiddels zijn er al meer dan 20.000 exemplaren wetenschappelijk gedocumenteerd. De massa van meteorieten als Sikhote Alin, Campo del Cielo, Canyon Diablo en Gibeon en vele andere meteorieten is overigens zo omvangrijk dat er geen valide wetenschappelijk argument bestaat om deze meteorieten niet te verzamelen. |
__________ |
| Over chemische samenstelling, structuur en classificatie | |
| Soort bij soort Op basis van de structuur worden meteorieten ingedeeld in drie hoofdgroepen: 1. IJzermeteorieten (minder dan 5% van alle meteorieten) 2. Steenijzermeteorieten (minder dan 1% van alle meteorieten) 3. Steenmeteorieten (ongeveer 95% van alle meteorieten) 1. IJzermeteorieten Classificatie van de ijzer
meteorieten op basis van structuur: Ataxieten : 13 - 30 % Ni
Naast de classificatie naar structuur worden ijzermeteorieten ook geclassificeerd op basis van chemische samenstelling. De indeling van deze (veelgebuikte) classificatie is echter niet altijd eenduidig. 2.
Steenijzermeteorieten Mesosiderieten Pallasieten 3. Steenmeteorieten Chondrieten Achondrieten |
__________ |
| Meteoriet gevonden? Kijk hier voor tips over identificatie van meteorieten | |
| Een meteoriet is niet
eenvoudig te onderscheiden van gewoon gesteente. Bij ijzermeteorieten is het hoge gewicht door het ijzergehalte een aanduiding. Deze meteorieten zijn uiteraard magnetisch. Een mogelijkheid tot identificatie is ook doorzagen en met behulp van etsen de Figuren van Widmanstätten zichtbaar maken. Verder kan niet destructief onderzoek in het laboratorium uitsluitsel bieden. IJzersteenmeteorieten en
steenmeteorieten zijn vaak zeer moeilijk te onderscheiden
van gewoon gesteente. Soms biedt microscopisch onderzoek
hulp. In een aantal gevallen is de steen aan de
buitenzijde duidelijk als metoriet herkenbaar. Bij het
passeren van de dampkring wordt de buitenkant zo warm dat
de meteoroïde smelt. Deze gesmolten rand stolt weer en
vormt dan in de meeste gevallen een smalle donkere
verglaasde korst rond de meteoriet (smeltkorst, Engels =
fusion crust). |
__________ |
| Over de conservatie van meteorieten | |
| Roest rust niet Er is geen ontkomen aan. IJzer roest dus ijzermeteorieten en steenijzermeteorieten ook. Met name metorieten met een hoog gehalte aan FeCl3 and NiCl3 hebben aandacht nodig. De meteorieten van meteorites.nl zijn stabiel maar moeten wel tegen roest beschermd worden. Uiteraard moeten de meteorieten droog worden bewaard. De metoriet dient verder zorgvuldig te worden schoongemaakt met alcohol of wasbenzine. Een ijzermeteoriet kan dan het best worden ingespoten met kruipolie zoals WD40, of eenvoudig worden ingevet met vet als zuurvrije vaseline. Bij het aanraken komt zuur uit de huid op de meteoriet waardoor het roesten wordt bevorderd. Pak een onbeschermde meteoriet daarom bij voorkeur niet met blote handen beet zonder de metoriet daarna te reinigen. |
__________ |
Classificatie
![]()
Zoals ook toegelicht op de
algemene informatiepagina worden meteorieten onderverdeeld in
drie hoofdgroepen:
1. Steenmeteorieten
2. Steenijzermeteorieten
3. IJzermeteorieten
De hoofdgroepen zijn weer verder onderverdeeld in subgroepen en
subsubgroepen. Deze onderverdeling wordt (beperkt) uitgewerkt en
toegelicht in de volgende schema's.
Allereerst de steenmetorieten:
| STEENMETEORIETEN Onderscheid op basis van de aan- of afwezigheid van chondrulen. |
CHONDRIETEN Circa 90 % van alle steenmeteorieten. Onderscheid wordt gemaakt op basis van mineralogische samenstelling en structuur. Petrologische typering Naast de groepen en subgroepen chondrieten wordt nog onderscheid gemaakt op basis van petrologische typering die genummerd is van 1 tot en met 6. De 5 in L5 geeft het petrologische type aan. De petrologische typering is een beoordeling (en dus geen meting) waarmee wordt vastgesteld in welke mate het gesteente beïnvloed is door temperatuur en water. Type 3 betreft de "neutrale" structuur met de minste wijzigingen. Type 4 tot en met 6 zijn in toenemende mate beïnvloed door temperatuur, type 2 tot en met 1 in toenemende mate door water. |
Koolstofhoudende
chondrieten C groep, verder onderverdeeld in CI, CM, CV, CO, CK, CR, CH, CH en een klasse niet te groeperen koolstofhoudende chondrieten. Gewone
chondrieten Overige chondrieten |
| ACHONDRIETEN Circa 10 % van alle steenmeteorieten. Onderscheid wordt gemaakt op basis van mineralogische samenstelling en structuur. De meteorieten binnen een groep hebben waarschijnlijk een zelfde herkomst. |
PAC groep
- Primitieve Achondrieten Omvat de Acapulcoieten, Lodranieten, Brachinieten, Winonaiten, Ureilieten en ongegroepeerde primitieve achondrieten. De herkomst is onbekend. _________________________________ HED groep - Meteorieten afkomstig van de asteroïde Vesta Howardites, Eucrieten, Diogenites LUN groep - Maanmeteorieten SNC groep - Marsmeteorieten Overige achondrieten |
Naast de aanduiding
van de exacte groep en de petrologische typering wordt bij
steenmeteorieten gebruik gemaakt van aanvullende specificaties
die onder meer kunnen aangeven in welke mate de meteoriet
beïnvloed is door weersinvloeden en inslagen. Deze specificatie
wordt afzonderlijk toegelicht.
![]()
Een kleine, maar uiterlijk
zeer aantrekkelijke groep wordt gevormd door de steenijzermeteorieten:
| STEENIJZERMETEORIETEN |
MESOSIDERIETEN De naam mesosidrieten is afgeleid van het Griekse woord mesos dat midden of helft betekent en sideros, ijzer. Deze meteorieten bestaan voor de helft uit ijzer. Wat structuur betreft zijn mesosiderieten een complexe mengeling van ijzer nikkel delen (vaak uit oktaëdrieten) en orthopyroxeen en olivijn. |
Mesosiderieten _______________________ |
| PALLASSIETEN Vernoemd naar de Duitse ontdekker Peter Simon Pallas. Deze meteorieten bestaan uit afzonderlijke silicaten (met als meest belangrijke olivijn) in een nikkel-ijzerstructuur. Vaak schitterend om te zien met olivijnkristallen als edelstenen. |
Hoofdgroep
Pallasieten Eagle Station Pallasieten Pyroxene Pallasieten Ongegroepeerde pallasieten |
![]()
Bij ijzermeteorieten vindt classificatie plaats op basis van structuur
en op basis van chemische samenstelling. Het gaat om twee
verschillende classificaties die echter wel verband met elkaar
houden; de verhouding van de verschillende elementen bepaald
samen met de verdeling van de elementen de kristalstructuur.
| IJZERMETEORIETEN CLASSIFICATIE STRUCTUUR Het onderscheid wordt bepaald door de aanwezigheid van kamaciet en taeniet. Kamaciet is een nikkel-ijzer legering met maximaal 7.5 % nikkel. Taeniet is een nikkel-ijzer legering met 27 tot 65 % Ni. |
STRUCTUUR | Subgroep - Symbool - Gerelateerde chemische groepen |
| HEXAEDRIETEN
(4.5 - 6.5 % Ni) Hexaëdrieten bestaan geheel uit kamaciet. Deze legering heeft een kubische structuur; in hexaëdrieten zijn vaak hexaëders aanwezig. |
Hexaëdrieten - H - IIAB, IIG | |
| OCTAEDRIETEN
(6.5 - 13 % Ni) De meeste ijzermeteorieten zijn octaëdrieten. Octaëdrieten bestaan uit zowel kamaciet als taeniet. De kamaciet kristallen hebben in de octaëdrieten vaak de vorm van octaëders. Het verschil in nikkel- gehalte wordt zichtbaar gemaakt d.m.v. etsing waardoor de kamaciet lamellen een andere lichtere kleur krijgen dan de taeniet lamellen. De figuren die ontstaan worden de Figuren van Widmanstätten genoemd waarvan de grootte soms wordt gespecificeerd door middel van aanduiding van de bandbreedte. Op basis van de verschillende bandbreedtes worden octaëdrieten ook onderverdeeld van grof naar fijn. |
Grofste
octaëdrieten - Ogg - IIAB, IIG Grove octaëdrieten - Og - IAB, IC, IIE, IIIAB, IIIE Middelfijne octaëdrieten - Om - IAB, IID, IIE, IIIAB, IIIF Fijne octaëdrieten - Of - IID, IIICD, IIIF, IVA Fijnste octaëdrieten - Off - IIC, IIICD 'Plessiet' octaëdrieten - Opl - IIC, IIF |
|
| ATAXIETEN
(13 - 30 % Ni) Ataxieten bestaan zo goed als geheel uit taeniet. Ataxiet betekent letterlijk 'zonder structuur', na etsing zijn geen Figuren van Widmanstätten zichtbaar. |
Ataxieten
- D - IIF, IVB ____________________________________________ |
![]()
Naast de classificatie op
basis van structuur worden ijzermeteorieten dus ook
geclassificeerd op basis van chemische samenstelling:
| IJZERMETEORIETEN CLASSIFICATIE CHEMISCHE SAMENSTELLING Een meer recente onderverdeling van ijzermeteorieten vindt plaats op basis van chemische samenstelling waarbij nikkel en sporenelementen als gallium, germanium en iridium bepalend zijn voor het onderscheid tussen de groepen. Ook wordt de aanwezigheid van antimoon, arsenicum, kobalt, koper, goud, thallium en tungsten gebruikt om de onderverdeling te verfijnen. Groepen die worden aangeduid met een Romeins cijfer en een letter. Aangenomen wordt dat de
meteorieten in één groep eenzelfde herkomst hebben. Dat
de indeling niet volledig is blijkt uit het feit dat 15%
van de meteorieten niet is te groeperen. Deze
ongegroepeerde ijzermeteorieten hebben, naar wordt
aangenomen, in meer dan 50 gevallen een verschillende
herkomst. |
IAB groep Ruim 125 meteorieten bekend. Voornamelijk grove tot middelfijne octaëdrieten zoals Campo del Cielo en Canyon Diablo. |
| IC groep Iets meer dan 10 meteorieten bekend. Lijkt sterk op de IAB groep, meestal grove octaëdrieten. |
|
| IIAB groep Meer dan 100 meteorieten bekend. De IIAB ijzermeteorieten zijn geclassificeerd als hexaëdrieten of grove octaëdrieten. Tot deze groep behoort de Sikhote Alin meteoriet. Naar wordt aangenomen afkomstig uit de kern van een gedefragmenteerde C- type asteroïde. |
|
| IIC groep Octaëdrieten met een fijne samensmelting van kamaciet en taeniet, slechts acht meteorieten bekend. |
|
| IID groep Fijne tot middelfijne octaëdrieten, circa 15 meteorieten bekend. |
|
| IIE groep Circa 18 meteorieten bekend, grove tot middelfijne octaëdrieten met ijzerrijke silicaat insluitingen. |
|
| IIF groep Vijf meteorieten bekend, octaëdrieten (met een fijne samensmelting van kamaciet en taeniet) en ataxieten. |
|
| IIG groep Recent toegevoegde groep, hexaëdriet of grove octaëdriet. |
|
| IIIAB groep De meest uitgebreide groep met meer dan 230 bekende meteorieten. Bestaat uit twee subgroepen, IIIA met meestal grove octaëdriet en IIIB met een middelfijne structuur. |
|
| IIICD groep Ruim 40 meteorieten bekend, meest fijne en middelfijne octaëdrieten en ataxieten. |
|
| IIIE groep Ruim 10 meteorieten bekend, lijkt sterk op de IIIAB groep. |
|
| IIIF groep Circa acht meteorieten bekend, fijne en middelfijne octaëdrieten met een laag nikkel gehalte. |
|
| IVA groep Ruim 65 meteorieten bekend, meetstal fijne octaëdrieten met een zeer laag gehalte germanium. |
|
| IVB groep Circa 13 meteorieten bekend, extreem rijk aan nikkel en ataxieten. |
|
| Ongegroepeerde ijzermeteorieten De groep bestaat uit meer dan 100 ijzermeteorieten die niet zijn onderzocht op chemische samenstelling en meer dan 95 die niet in één van de 14 groepen is onder te brengen. Naar wordt aangenomen hebben de meteorieten uit de laatste categorie allen een unieke herkomst. |
C
Specificaties bij steenmeteorieten
![]()
Naast de naam en classificatie
worden bij steenmeteorieten vaak nog specificaties toegevoegd als
(S), (W) of (WG) en (FA). Dit zijn aanduidingen voor de mate
waarin de meteoriet onder invloed is geweest aan een inslag (S =
shock), weersinvloeden en verwering (W = weathering of WG =
weathering grade) en het moleculair percentage Fayaliet (FA).
(S) Shock
Bij een inslag op een grotere asteroïde of planeet kan de
meteoriet onder grote druk van structuur veranderen. Verandering
treedt op bij plotselinge hoge druk (schok) van meer dan 5 GPa (1
Gpa = 10.000 bar). De verandering varieert van wijzigingen in de
kristalstructuur tot versmelting. Samenklontering/ versmelting (engels
= brecciation) die regelmatig gevonden wordt in kleinere gewone
chondrieten is, naar wordt aangenomen, ontstaan in de periode dat
de meteoriet nog deel uitmaakte van een grotere asteroïde.
De schaal waarmee 'shock' wordt aangeduid is ontwikkeld door D.
Stoffler, K. Keil en R. D. Scott:
| S1 | Niet gewijzigd (tot 5 GPa). |
| S2 | Licht gewijzigd (5-10 GPa). Afwisselende verkleuring onder gepolariseerd licht, onregelmatige breuken. |
| S3 | Zwak gewijzigd (15-20 GPa). Breuken in olivijn onder gepolariseerd licht, donkere vlekken en smelt druppels (engels = melt pockets). |
| S4 ____ |
Gemiddeld gewijzigd (30-35 GPa). Breuken in olivijn onder gepolariseerd licht, grotere donkere en onderling verbonden vlekken en smelt druppels (engels = melt pockets). |
| S5 | Sterk gewijzigd (45-55 GPa). Grote plenaire breuklijnen en deformatie in olivijn, omzetting van plagioklaas in maskelynite, vorming van donkere 'smeltstromen' (engels = smelt veins). |
| S6 | Zeer sterk gewijzigd (75-90 GPa). Olivijn geherkristalliseerd met gedeeltelijk omzetting in het mineraal ringwoodiet en omzetting van plagioklaas naar glas. |
Grotere druk zal de
steen geheel doen smelten, aangeduid als 'impact melt'. Deze
gesmolten stenen bereiken zelden de aarde en zijn dan ook een
gewild verzamelobject.
(W) Weathering
Met verwering (engels = weathering) wordt zowel de chemische
verwering in de meteoriet als de verwering aan de oppervlakte
bedoeld door invloed van wind, water en temperatuur bedoeld. De
schaal voor verwering is ontwikkeld door F. Wlotzka (1993):
| W1 ____ |
Geen
aanwezigheid van oxidatie (roest van ijzerdeeltjes of
troiliet, ijzer-sulfide). Meteorieten verkeren alleen in deze conditie vlak nadat ze zijn gevallen, zonder aan enige invloed te hebben blootgestaan. |
| W2 | Kleine oxidatiesporten rond metalen insluitingen en troiliet, zeer beperkt roest in barstjes en scheurtjes. |
| W3 | Behoorlijke aantasting van metaal door oxidatie (20%- 60% van de metaaldeeltjes). |
| W4 | Volledige oxidatie van metaal en toiliet; silicaten nog niet aangetast. |
| W5 | Beginnende aantasting van de ijzer/ magnesium silicaten. |
| W6 | Sterke verwering van de silicaten en omzetting in kleiachtige mineralen en oxides. |
(Fa) Fayaliet %
Voor een korte uitleg over het molecolair Fayeliet %, dat
overigens met name wordt gebruikt voor determinatie en om te
bepalen of de in de nabijheid van elkaar gevonden restanten tot
één en dezelfde meteoriet behoren, nog even een zeer globale
samenvatting van de meest belangrijke mineralen waaruit
meteorieten zijn samengesteld. Zoals beschreven bestaan
meteorieten voornamelijk uit ijzer/ nikkel, silicaten, of een
combinatie van beiden (steenijzermeteorieten). Er zijn vijf
belangrijke groepen mineralen te onderscheiden in relatie tot
meteorieten (Leonard, 1954):
| 1__ | Nikkel- ijzer, bestaande uit kamaciet, taeniet en plessiet (plessiet is een samenstelling van kamasiet en taeniet). |
| 2 | Olivijnen, voornamelijk fayaliet of fosforiet maar meestal een combinatie van beiden als een 'vaste oplossing' en daarom (Mg, Fe)2SiO4. |
| 3 | Pyroxenen, waaronder enstatiet, bronziet and hyperstheen (ijzer-magnesium silicaten) en enige anderen. |
| 4 | Plagioklaas/ veldspaten, een 'vaste oplossing', (Na, Ca) (Si, Al) 4O8. |
| 5 | Silicaten, SiO2. |
Bij het
fayalietpercentage gaat het om de olivijnen. Zoals vermeld
bestaan olivijnen meestal uit een combinatie van fayaliet (Fe2SiO4)
en fosforiet (Mg2SiO4) als een 'vaste
oplossing' waarbij de verhouding kan variëren tussen 0 en 100 %
fayaliet. Het moleculair fayalietpercentage geeft dus feitelijk
de verhouding tussen fayaliet en fosforiet weer.
Anders dan 'weathering en 'shock', waarbij de waarde ten opzichte
van de schaal bepaald wordt op basis van deskundige beoordeling,
kan het fayalietpercentage door middel van meting worden
vastgesteld.
![]()
C
Registratie en naamgeving
![]()
De officiële benaming van meteorieten wordt vastgesteld
door het 'Nomenclature
Committee of the Meteoritical Society'. Indien classificatie en
benaming zijn vastgesteld wordt de meteoriet gepubliceerd in 'The
Meteoritcal Bulletin'. Publicatie kan worden gevolgd via de
yahoo group van 'The Meteoritical Bulletin' (lidmaatschap noodzakelijk). Het archief (tot 1970)
kan worden ingezien via de
website van 'The Meteoritical Society'. Ook
het Britse Natural History Museum heeft een online bestand
met alle officieel erkende meteorieten.
Voordat een meteoriet kan
worden voorgedragen aan het 'Nomenclature
Committee of the Meteoritical Society' moet de meteoriet eerst
worden geclassificeerd door een erkend instituut. Daarbij wordt
ondermeer de petrologische typering beoordeeld. Omdat het om een
beoordeling gaat wordt een meteoriet soms aan meerdere
deskundigen gepresenteerd. Daarna wordt een slijpplaatje
vervaardig van 0,03 mm dat wordt opgedampt met koolstof. Met
behulp van dit plaatje wordt het gehalte aan metalen en het
moleculair volumepercentage fayaliet gemeten. Een deel van de
meteoriet, 20 gram of 20% bij kleine exemplaren, wordt bewaard
als referentiestuk. De informatie kan nu, samen met de
geografische coordinaten van de vindplaats, worden overgedragen
aan 'The Meoritical Society'.
Omdat de procedure tijdrovend is, maar zeker ook omdat de vinder
de exacte vindplaats niet bekend wil maken, wordt vaak gebruik
gemaakt van tijdelijke namen in afwachting van bijvoorbeeld een
officieel NWA-nummer. Van belang is uiteraard wel dat er
deskundige classificatie plaatsvindt. Voordat de meteoriet is
erkend door 'The Meoritical Society' is de meteoriet formeel niet
geclassificeerd. Officiële namen worden ontleend aan
geografische kenmerken als dichtsbijzijnde stad, dorp, rivier of
gebergte.
![]()