Inleiding tot de chakra ’s

(© W.M. van Poelje 2008 dit werk is auteursrechtelijk beschermd) 

Het woord “chakra” komt uit het Sanskriet en betekent wiel, schijf, werveling of draaikolk.  Een chakra is een centrum van energie en bewustzijn in het subtiele lichaam.  

Er zijn al verwijzingen naar meditatie op de chakra’s bij Patanjali (vóór 200 A.D.). Gedetailleerde beschrijvingen verschijnen pas later - rond het eerste millennium - in de Yoga-Upanishaden en de literatuur van de hatha yoga (Gorakshashatakam).  De meest uitgebreide beschrijving is te vinden in de Shat Chakra Nirupana, een tantristisch geschrift uit de 16^e eeuw.  Nadat dit in 1919 door Arthur Avalon vertaald werd als The Serpent Power hebben andere Westerlingen zoals de psycholoog Carl Jung en de Amerikaanse Anodea Judith zich intensief met het chakrasysteem bezig gehouden.

Het energielichaam kan, anders dan het materiële lichaam, slechts subjectief worden waargenomen. De waarneming ervan is subtieler dan de zintuiglijke indrukken van druk, warmte en koude, of rekking en strekking van de spieren.  Je kunt de levensenergie van bijvoorbeeld je handen beleven als tintelingen, warmte, uitstraling of lichtflitsen. Je kunt het gevoel hebben dat je vingers tintelen en dikker worden dan je materiële vingers.  Dit gevoel kan zich ook verspreiden over heel je lichaam, waarbij het lichaam soms "leeg" wordt en het zich uitbreidt in de ruimte. 

Je kunt de chakra’s zelf waarnemen door de  handchakra’s te openen. Strek de beiden armen voor je uit met de handpalmen naar boven. Draai nu de rechterhandpalm naar de vloer. Maak nu ca. twintig keer snel een vuist met beide handen. Draai nu de rechterhandpalm naar boven en de linker naar beneden. Herhaal het vuisten maken.  Open je handen op een halve meter van elkaar en breng ze langzaam naar elkaar toe. Stop als ze ongeveer 10 cm uit elkaar liggen. Misschien kan je nu een “bal” van energie tussen je handen waarnemen.     

In het energielichaam kunnen stromen van levensenergie (prana) waargenomen worden.  Deze subtiele energiebanen worden nadi's genoemd. De belangrijkste nadi's lopen langs de wervelkolom (sushumna in het midden, ida aan de linkerkant en pingala aan de rechterkant). Chakra's zijn knooppunten op de middelste energiebaan. Het zijn centra van energie en bewustzijn. Men zegt dat de chakra’s de levensenergie opnemen, transformeren en beschikbaar stellen {2}. Als ze (helder) worden waargenomen manifesteren ze zich als draaiende wielen van kleur en licht.

De chakra's worden dikwijls in verband gebracht met lotusbloemen, kleuren, elementen, dieren, mantra's, goden, edelstenen, enzovoort. Die verbanden kunnen helpen om het centrale thema of levensgebied van ieder chakra te verduidelijken. En ze vergemakkelijken de meditatie op de chakra's. Het eerste chakra kan als voorbeeld dienen:  het bestaat uit een vierkant (symbool van de aarde), omgeven door een vierbladige lotus. In het vierkant bevindt zich een olifant (symbool van kracht), een neerwaarste driehoek (symbool van het vrouwelijke Shakti) en een lingam (symbool van het mannelijke Shiva) omwonden door kundalini (symbool van energie).

De zeven chakra’s samen vormen een boeiend psychologisch en spiritueel systeem dat heel de mens omvat.  Ze beelden ook een ontwikkelingspad voor de mens uit.  Volgens de yogische gedachtegang wordt de mens bevrijd door de chakra’s van onder naar boven langs de ruggengraat te “openen” – van het aardse naar het kosmische. Er zijn yogastromingen die zich hier expliciet mee bezighouden, zoals de oorspronkelijke hatha yoga, kundalini yoga en de tantra. Zij stellen dat er een reservoir van energie -  kundalini - bestaat onder aan de ruggengraat, bij het eerste chakra.  Deze energie kan door oefening gewekt worden en via de ruggengraat (sushumna) naar de kruin worden geleid. Dit is een zeer ingrijpende ervaring die gepaard gaat met grote veranderingen in het bewustzijn.  Mensen die dit ervaren hebben spreken vaak over een op hol geslagen goederentrein. Dit geeft iets van de kracht en de onbeheersbaarheid van kundalini weer. Onderweg naar boven worden de chakra's doorboord. De opwaartse beweging van het aardse naar het zuivere bewustzijn is een stroom van bevrijding. Anodea Judith wijst erop dat de neerwaartse stroom van manifestatie van even groot belang is.   

Het “openen” van een chakra betekent ook dat het corresponderende levensgebied in balans wordt gebracht. Een chakra kan gesloten of open zijn, deficiënt of excessief. Voorbeeld bij het vijfde chakra: iemand praat veel te veel zonder te luisteren (te open) of is juist heel verlegen en zegt bijna niets (gesloten).  Evenwicht ontstaat door bewustwording van het vijfde chakra (thema expressie)en de onderliggende patronen uit de persoonlijke geschiedenis.  Daarna volgen gerichte oefeningen - zoals een dag zwijgen voor de spraakzame persoon of mantra's zingen voor de verlegen persoon. Het chakra komt zo meer in evenwicht.   

Het chakrasysteem kan model staan voor de belangrijkste levensthema's van de mens:  “er zijn” (1^e chakra), voelen (2^e ), handelen (3^e ), beminnen (4^e ), spreken (5^e ), zien (6^e) en weten (7^e). 

Er zijn hier duidelijke parallellen met de piramide van Maslow. Deze humanistische psycholoog beschreef een hiërarchie van menselijke behoeften. De lagere behoeften moeten vervuld zijn voordat de hogere behoeften aan bod komen. Maslows behoeften zijn:  lichamelijke behoeften – warmte, eten, drinken  (1e),  veiligheid (2e), sociaal contact – het gevoel erbij te horen (4e), gevoel van eigenwaarde (3e) en zelfontplooiing (5e – 7e).

Fig 2:  De hiërarchie van menselijke behoeften volgens Maslow

De zeven chakra’s kunnen ook in verband gebracht worden met de ontwikkelingspsychologie – de ontwikkeling van een zuigeling tot een volwassene. Zo is een baby allereerst bezig met overleven (1^e  chakra), wordt vanaf 6 maanden bewust van gevoelens en anderen (2^e chakra), ontwikkelt vanaf 1,5 jaar autonomie en een eigen wil (3^e  chakra). Vanaf drie jaar gaat het kind relaties en vriendschappen aan binnen het gezin en de grotere wereld (4^e  chakra). Vanaf  6 jaar begint het kind zijn begrip van de wereld via communicatie te toetsen (5^e  chakra).  Daarna vormt het kind zich een steeds duidelijker innerlijk beeld van de wereld (6^e chakra).    

We gaan nu de chakra’s één voor één bespreken. In deze bespreking wordt steeds de plaats genoemd waar de energie van het chakra het eerst voelbaar wordt. Dat is meestal aan de voorkant van het lichaam. Zo ligt het hartchakra langs de wervelkolom bij de zevende borstwervel, dus tussen de schouderbladen. Daar is het chakra voelbaar als een “energiepunt”. Het is ook voelbaar als een bredere uitstraling in het hartgebied aan de voorkant van het lichaam. Je zou kunnen zeggen dat ieder chakra een wortel heeft langs de wervelkolom en tot bloei komt aan de voorkant van het lichaam.

Het eerste chakra is het wortelchakra. In het fysieke lichaam ligt het bij het perineum. Het heeft te maken met de benen en voeten, de dikke darm en de endeldarm en het bottenstelsel.  Het centrale thema van het wortelchakra is overleven, aarden, stabiliteit en materiële zekerheid.  Het element is aarde.

Het tweede chakra is het sacraal chakra of het seksuele centrum. Dit chakra ligt in de onderbuik, ter hoogte van het heiligbeen.  Het is verbonden met de genitaliën, de onderrug en het bekken. Het regeert over emoties en seksualiteit en heeft water als element. 

Het derde chakra is het navelchakra. Het ligt bij de navel en is verbonden met het spierstelsel en het spijsverteringsstelsel.  Het thema is wilskracht en energie. Het heeft te maken met het “ik”, het ego. Heel toepasselijk is het element vuur.

Het hartchakra is het vierde chakra. Het ligt ter hoogte van het hart in het midden van de borst. Het heeft te maken met de longen, het hart, de armen en handen. Dit chakra vormt de overgang tussen de drie onderste (aardse) chakra’s en de drie bovenste (ijlere) chakra’s. Het thema is liefde en het element lucht. 

Het vijfde chakra is het keelchakra en ligt in de buurt van het strottenhoofd. Dit chakra heeft te maken met de keel, kaak, nek en schouders. Dit chakra heeft betrekking op communicatie en expressie.  Het element is ruimte.

Het zesde chaka, voorhoofdschakra, derde oog, ligt tussen de wenkbrauwen. Het heeft te maken met de ogen en het gezicht. Dit voorhoofdchakra gaat over waarnemen en (intuïtief) weten. Het zesde chakra is boven de elementen verheven.

Het kruinchakra  is het zevende chakra. Het ligt op het schedeldak.  Het is verbonden met de hersenschors. Het centrale thema is spiritualiteit, kosmische vereniging, zelfverwerkelijking, eenheidservaring.  Ook het kruinchakra is boven de elementen verheven.

Ten slotte nog een woord over het verband tussen de hatha yoga asana’s en de chakra’s.  Voor ieder chakra (lichaamsgebied) zijn er geschikte oefeningen {2,6}, bijvoorbeeld:

Tabel 1:  asana's en chakra's 

Klaas-Jan van Velzen meent echter dat de stijl waarin je de asana’s uitvoert belangrijker is dan het betrokken lichaamsdeel. Door de wijze van uitvoeren van de yogahoudingen aan te sluiten bij het karakter van de energie van een chakra wordt deze specifieke energie geactiveerd. Bij het eerste en derde chakra gaat het om kracht, dynamiek en de mannelijke zonenergie. Bij het tweede en vierde chakra gaat het om souplesse, vloeiende bewegingen en de vrouwelijke maanenergie. Aandacht vormt de kern van de hogere chakra’s.

Verdere informatie is te vinden in de boeken van Anodea Judith, waarvan vooral het oefenboek "Reis door de Chakra's" warm wordt aanbevolen.   

Literatuur:

1. Anodea Judith, “Chakra Werkboek”, Haarlem,1989.

2. Anodea Judith en Selene Vega, “Reis door de chakra’s”, Haarlem, 2002.
3. Anodea Judith, “Handboek chakrapsychologie”, Haarlem 2002.
4. Avalon, Arthur (Sir John Woodroffe), "The Serpent Power", Dover Publications, New York, 1974. 
5. Kalashtra Govinda, “De Chakra Atlas”, Amsterdam, 2000.
6. Klaas-Jan van Velzen, “Yoga & Chakra’s. Harmonie in aandacht en energie”,  2002.
7. Motoyama, H., “Chakra’s en hoger bewustzijn”, Ankh-Hermes,  1960.  
8. Tiemersma, D., "Pranayama", Asoka, Rotterdam, 2003.

Tabel 2:  De chakra’s (naar Anodea Judith, 2002, p. 18)