I459

Het voorblad van

Le Puy de Dôme et la chaine des Volcans.

Dit is een verslag voor toeristen geschreven van een geologisch fenomeen, dat uniek is in Europa.

Samenvatting.

Slechts enkele duizenden jaren oud, zijn de 66 vulkanen die men naar de grootste noemt de Puy de Dôme, geologische gezien zeer jong. Waarschijnlijk is het vuur, waarboven zij zijn gevormd, nog niet geheel uitgedoofd. Opmerkelijk is hun verscheidenheid aan vormen, met daartussen maaren en andere vulkanische vormen zoals bommen, lava tunnels en kanalen. De lavasteen van Volvic gebruikt voor vele gebouwen, de heet-water en mineraal-water-bronnen, en de rijkdom van de grond van Limagne hebben bijgedragen aan de rijkdommen van het gebied. Aan dit beeld van de puy de Dôme voegt zich de geschiedkundige waarde van Fausto Coppie en Blaise Pascal toe.

Francis Debaissieux, geboren in 1951, heeft zich na zijn studies geprofileerd in de fotografie. Op enkele foto's van de vertaler na, zijn de foto’s van hem afkomstig. In het Centrale Massief in Frankrijk kon hij zich volkomen ontplooien.

Auvergne, een belangrijk deel van het Centrale Massief, heeft een zeer rijke geschiedenis, en is bewoond sedert de 5de eeuw voor Christus, en waarschijnlijk al langer. De Fransen beschouwen de gewonnen veldslag van de Gauls tegen de Romeinen op de hoogvlakte van Gercovie, als het begin van hun nationale geschiedenis.

Puy de Dôme

Voor dit artikel is veel ontleend aan ‘Le puy de Dôme et la chaîne des volcans’, van de hand van Noël Graveline, foto's zijn van Francis Debaisieux, uitgave: Ëditions Debaisieux, ISBN 2-913381-06-5

I460

.

Puy

De term Puy die het gebruik in Auvergne heeft doen overnemen door geografen, is oorspronkelijk latijn voor podium voor mindere goden.

Het ontstaan van de Puys.

De scheur in de aardkorst, waaruit de vulkanen zijn ontstaan, loopt evenwijdig aan de mid-Atlantische scheur, en is gelijktijdig ontstaan, in het begin van de grote wereldwijde Vloed, ongeveer 2350 voor Christus.

Zes en zestig vulkanen op een rij !!i461

Koepels, conische vormen met perfecte kraters, met beschadigde randen, calderas en samengestelde bouwwerken, vormen een rij van een zes en zestigtal vulkanen, doorsneden door sintel banen, chaotische lava stromen, die men hier ‘cheire’ noemt, en meren die van oorsprong vulkanisch zijn. De keten van vulkanen vormt een onvergelijkbaar openlucht museum van het vulkanisme. Dit uitzonderlijke landschap, waarvan het landelijk karakter de nabijheid herbergt van ondergronds vulkanisch vuur, biedt de bezoeker een keten van koepels of puys die hem het gevoel geven zich een moment te voelen bij de schepping

De noordelijke vulkanen of puys

Er zijn vier typen vulkanen: ‘stromboli’sche, ‘pélé’isch, ‘vulkan’isch en ‘hawaii’aans. Alle zijn het product van uitbarstingen. Aan de basis van alle typen is het magma, rijk in silicium, dat stijf is en koepels produceert van het pélé model, of uitstromingen van het model stroboli.

Elders is het magma met gas, een explosief mengsel, en oorzaak van de uitstoot van zwermen van gloeiende stenen, indien silicium rijk, of van as, lapillis of bommen.

De bewoning van Auvergne dateert van de vroegste tijden na de Babylonische verwarring. Menhirs en dolmen getuigen van deze vroegste neolithische tijden. Deze grote voorouders (langer dan 2 m), de kelten, die vuursteen bewerkten in hun woningen, ten tijde van de rendieren en mammoeten, leefden aan het einde van het vulkanisme van de puys, temidden van de laatste aardschokken ongeveer 2500 voor Christus, waarschijnlijk op de puy van Côme.

De herinnering aan uitbarstingen verdween tot de 18de eeuw, maar vindt men terug in legenden in Auvergne, zoals de puy van de Hel, de Tartaret (Schimmenrijk), de Montchal. Het woord volbic, dat hier gebruikt wordt, is waarschijnlijk ontstaan uit ‘dorp van de vulkaan’.

Ontdekking van de vulkanen

Het was een Parijzenaar, de naturalist Jean Etienne Guettard, en zijn vriend Malesherbes, die in 1751 de werkelijke aard van de Puy de Dôme en van het gebergte Volvic herontdekte. Zijn collegae van de Koninklijke Académie van Wetenschappen waren aanvankelijk even sceptisch (ongelovig) als de mensen uit Auvergne zelf. Dezen organiseerden enkele processies om de diepe slaap van deze eventuele vulkanen te verzekeren. Maar intussen werden deze vulkanen wel een paradijs voor de ontwakende vulkanologie.

 

Beschaving van het vulkanisme

i462Dit uitzonderlijke landschap, waarvan het landelijk karakter de nabijheid herbergti463 van ondergronds vulkanisch vuur, biedt de bezoeker een keten van koepels of puys die hem het gevoel geven zich een moment te voelen bij de scheppingToen Guettard een fontein bekeek, die gebouwd was van de zwarte steen van Volvic, realiseerde hij zich dat er een vulkaan in de buurt moest zijn. Hij ging de weg op tot aan Riom en ontdekte een vulkaan vlakbij Volvic.

Links: De zwarte kathedraal van Clermont Ferrand

Rechts: Een steengroeve ten tijde van de bouw van de kathedraal

In feite gebruikten de mensen van Auvergne het gesteente, zonder te weten wat de oorsprong ervan was. Eén van de eerste grote toepassingen van de lava werd de gotische kathedraal van Clermont Ferrand, die werd gemaakt van trachy-andésiet afkomstig van een uitstroming van de Puy van Nugère.

Zwart of Rood

De boeren van de Limagne (de vlakte waaruit de vulkanen rezen) wisten dat hun gronden zeer vruchtbaar waren en bron van hun rijkdom, zonder te weten waarom. Aan het einde van de 20ste eeuw kende men de oorzaak, en werden de gronden (‘pouzzolanen’) nog intensiever gebruikt. Men ging het gesteente ook exploiteren voor wegenbouw of voor woningbouw. Een nieuw gebruik wordt gevormd door de filtratie van water.

Perfect gefiltreerd water

i464i465De heet-water bronnen in Auvergne hebben te maken met het vulkanisme uit de

De Oude steengroeven van pouzzolanen.

Links Lantégy en Rechts Gravenoire.

diepte en waren reeds bekend bij de Romeinen. De keten van zeer droge Puys absorbeert het regenwater volkomen. Dit water komt weer te voorschijn als bronnen in de omgeving. Deze bijzonderheid wordt onderstreept door enkele namen van dorpen zoals Fontêtes, Fontfreyde, Font de l’Arbre, Fontanas et Fontmaure, de beroemde wateren van Volvic danken hun bekendheid ook aan dezelfde oorsprong. Verstoken van water, treft men geen enkel dorp aan in het gebied van de Puys. De onvruchtbaarheid van de gronden staat geen enkel ander gebruik toe dan veeteelt. "Een wereld van poeten, ruw maar perfect, gemaakt voor heiligen en bruten", schreef Henri Pourrat.

Vroeger leek het enige perspectief voor de puys als heidevelden, maar na het verval van de traditie van gemeenschappelijke  schapenteelt is men begonnen met een groot herbebossingsproject.

Herbebossing.

Het was de graaf van Montlosier, die in de 18de eeuw de herbebossing aanpakte en de drooglegging van de meren, ontstaan door de lavastromen. Daarom ligt het centrum van het park nog steeds in het afgelegen Montlosier.

Toeristen vervangen militairen

i466Door de algemene onverschilligheid, werd een groot deel van deze ongebruikte terreinen voor militaire doeleinden in gebruik genomen, maar een recente bewustwording leidde ertoe dat in 1977 het uitgebreide Natuurlijke Regionale Park van de Vulkanen van Auvergne werd gevormd, die de keten van vulkanen omvat, waartoe ook behoren de Monts Dore, de Cézallier en de Cantal.

Het zicht op het park naar het Noorden met achteraan de Puy de Dôme

Het doel van het park is om de zuiverheid van de lucht en het water te beschermen, maar ook om de flora te behouden en om het toerisme in goede banen te leiden, rekening houdend met de belangen van jagers, sport van allerlei soort, en het park te onderhouden terwijl de belangen van de landbouw niet worden geschaad
.

i461De puys aan de noordzijde van de rij, hebben maan-achtige vormen en worden kleiner, en het voornaamste gegeven van dit geologische gebied schijnt gevormd te worden door de heuvels en de dalen. En wat voor dalen!!! Het meer van Gour de Tazenat, is schitterend met zijn groene water, prachtig rond, en omgeven door bebost hellingen die abrupt eindigen in het meer. De diepte van 66 m, doet denken aan een speciaal type vulkanisme, dat ‘maar’ genoemd wordt.

De puys in het noorden van de keten

Deze krater, ingesneden als een rond gat in het basis gesteente, is gevormd op het moment dat omhoog komend magma een grondwater laag ontmoette, waardoor een enorme explosie ontstond. Toen de rust was weergekeerd, vulde de maar zich met regenwater, tot geluk en vreugde van de toeristen.

De eerste herkende vulkaan.

De deel van de rij vulkanen toont ook veel kleinere maren en enkele strombolische kegels, soms doorsneden door steengroeven van pouzzolanen, maar de vulkanen worden pas echt interessant aan de westkant van Volvic. Daar bevindt zich ook de zeer complexe vulkaan van Nugère, de eerste vulkaan die door Guettard werd herkend in 1751. Deze vulkaan stootte meerdere stromen lava uit van andesietische materiaal. Deze grijze lava wordt zwart als het in contact komt met de lucht. Dit is het beroemde gesteente van Volvic.

Dichtbij Volvic vindt men meerdere verlaten steengroeven. Men gebruikt het gesteente voor grafzerken, voor richting aanwijzers, en bouwwerken. Het werk in de groeven is tegenwoordig gemechaniseerd.

Versterkte plaats verfraaid: Tournoël

i467Ten noorden van Volvic, in het nest van de adelaar boven de vlakte van Limagnei468, staat het kasteel Tournoël met een silhouet dat herkenbaar is boven alle andere. Gebouwd vanaf de 10de eeuw op een rotsachtige rand, langs een rotsachtig spoor dat langs de kegel van sintels van de puy de La Bannière loopt.

Kasteel Tournoël links, met trappenhuis rechts

Deze versterkte plaats is één van de meest imponerende van de lage Auvergne en de geschiedenis is gelijk aan de architectuur. Voorzien van verdedigingen, maar van binnen goed verzorgd en versierd, heeft Tournoël veel oorlogen meegemaakt, terwijl de geschiedenis twee namen heeft behouden, van twee kasteelvrouwen, weduwen maar wel zeer ondernemend: Françoise de Taleru en Lucretia de Gadagne.

Tournoël bestaat uit drie eenheden, een vierkant donjon en zijn dubbele omgang, het grote ronde Donjon en zijn driehoekige verdediging, en daartussen het woongedeelte rondom de hof.

Voordat men van het bijzonder uitzicht kan genieten vanaf het balkon van het grote Donjon, ziet men een toren met trap, de keuken, de kapel, en verblijven met grote schoorstenen. Niet te vergeten de druivengisterij, een druivenpers, en een enorm stenen vat, dat 13.000 liter wijn kan bevatten, dat herinnert aan de wijn productie traditie van de Limagne…

De Puy de Louchadière …

Ten westen van de puy Nugère verheft zich die van Louchadière. Die een hoogte van 1.198 m bereikt en één van de grootste kraters bezit van de keten: het feit dat de kraterrand lager is aan één kant heeft hem zijn naam opgeleverd in het lokale dialect, de stoel.

i469 i470

i471

i472

De schapen van Louchadière

Puy de Louchadière Puys Chopine en Gouttes Puy des Goules

 Deze prachtige stromboli vulkaan is bedekt met een mooi beuken bos, behalve op de lip van deze krater, waar op deze manier een prachtig uitzicht verkregen wordt.

Naast deze puy liggen de tweeling puys Jumes en Coquille, nauwelijks minder hoog en ook voorzien van kraters maar zonder fouten, maar waar schapen in grazen.

Deze school-voorbeelden van strombolische-vulkanen maken dan plaats voor de puys Chopine en Gouttes. De laatste was een klassieke kegel van sintels. Het gehele noordelijke gedeelte werd vernietigd door een explosie van het maar-type. De depressie die zo ontstond, werd de omlijsting van een vrij soliede en dikke-lava stroom, die zich verhief als een naald, waarmee het puntige profiel van de puy Chopine wordt verklaard. Dit is een uniek voorbeeld van dit type explosie-vulkaan in de hele keten.

Een dubbele Krater

Enkele kleinere kraters volgen dan, zoals de Grand Sarcoui, kleine ‘pele’ broer van de Puy de Dôme, ontstaan uit een grote grot, dan de puy Goules die een perfecte krater heeft. Dan volgen de puys de Côme en Pariou, twee van de meest majestueuze toppen van deze vulkanische archipel. De kegel vorm wordt onderstreept door de bebossing die een enorme verkruimeling toont van de eigendom. De puy de Côme heeft een hoogte van 1255 m, en heeft een dubbele krater, die er zeer recent gevormd uitziet. Wat de Pariou betreft, waarvan de vorm lijkt op de puy Nugère, deze kan men terugvinden op alle luchtfotos van het gebied, omdat zijn krater van 90 m diepte een schoolvoorbeeld is.

i473

Puy de Pariou

Met de reus van de puys, de Clierzou, bewondert men nog een pele kegel die verscheiden grotten kent, oude steengroeven, waar de Romeinen hun sarcofagen maakten en reden waarom men de berg ook Sarcoui noemt. Hier werden ook stenen gewonnen voor de bouw van de tempel van Mercurius op de puy de Dôme.

Vulcania

Het Europese centrum voor Vulkanisme, vlak bij de puy des Goules, biedt toeristen een ontdekking s route. Het museum biedt veel interessants, ook ondergronds. Men kan er langs een muur lopen waar allerlei vulkanische bommen zijn uitgestald. Een en andere is zeer leerzaam.

De puy de Dôme

Bij alle 66 puys zijn slechts 8 van het pele type te vinden, maar bij al deze oorspronkelijke vulkanen vindt men de allergrootste en die 200 m hoger is dan alle andere. Deze puy de Dôme, die zijn naam gegeven heeft aan de hele keten, heeft lange tijd de specialisten geïntrigeerd. De eersten onder hen dachten zelfs dat deze opzwelling van trachiet hol was, en het was te danken aan uitbarstingen van de Soufrière en de berg Pelée in de Antillen, dat men de structuur begreep van de monarch onder de Franse vulkanen.

i474

i475

i476

i477

Hierboven is vier maal de Puy de Dôme afgebeeld in verschillende "gemoedstoestanden".

Een enorme explosie

De puy de Dôme ontstond tijdens de Vloed als een cumulo-dôme waarvan het westelijk deel het beste het profiel bewaart. Een enorme explosie moet vervolgens het oostelijk gedeelte hebben gevormd, waardoor sintels tot in de meren van Zwitserland zijn teruggevonden. Een zeer taaie lava verspreide zich en vormde een kortstondige naald van lava waarvan men slechts zich een voorstelling kan maken als men de TV antenne bekijkt die in de vorige eeuw op de puy de Dôme is gezet. De hete wolken die uit de krater van Killian komen, vlakbij de Ceysat, bedekken ongeveer driekwart van de berg.

Zoals de golfspelers van de Vulkanen, in Orcines, die spelen aan de voet van de hellingen, weten, kent de grote Dôme, een kleine vulkaan, die de kleine Puy de Dôme heet. Hij is van het strombolische type die een krater heeft die schertsend het Nest van de Kip wordt genoemd. Aan de andere kant in het zuidwesten vindt men de bescheiden Puy Lacroix, die ook deel vormt van de Puy de Dôme, waarop de weg naar boven begint.

In de herfst is de top warmer dan Clermont …

Als gevolg van zijn dominante positie komen op de puy de Dôme merkwaardige atmosferische fenomenen voor. Het komt in de herfst vaak voor dat men rond de top een zee van wolken waarneemt, soms volkomen glad, dan weer stormachtig, waarin de nabije vulkanen uitsteken als eilanden. Dat gebeurt als er een temperatuur inversie is. Dat wil zeggen dat op lager niveau het kouder is met wolkenvelden, terwijl het op de top in de zonneschijn warm is in een rustige kalme atmosfeer.

De zuiverheid van de atmosfeer is vaak zodanig, vooral ’s morgens, dat men soms de Mont Blanc kan zien en daarachter de bergen van Forez. Een uitsnijding tussen Pierre-sur-Haut en de puy de Montoncel maakt het in feite mogelijk om de Mont Blanc te zien, de dôme Goûter en de Groene naald op meer dan 300 km afstand; ook herkent men de omgeving van Dijon, Vichy, Moulins en Bourges.

De rijke geschiedenis van de reus onder de dômes

De beklimming van de top van de puy de Dôme is meer dan een oude traditie, want sedert de tijd van de Kelten werd er een tempel gebouwd op deze gewijde grond en we weten dat de Gauls er hun god Toutatis vereerden. De Romeinen hadden geen bezwaar tegen deze cultus, maar hun gewoonte volgend, vervingen zij het bouwwerk door een tempel gewijd aan hun god Mercurius Dumias, waaraan de berg zijn naam dankt.

Vernield ten tijde van de barbaarse invasies werd deze tempel vervangen in de XIIde eeuw door een kapel gewijd aan St Barnabas. Gedurende 4 eeuwen werd deze kapel het doel van vele druk bezochte pelgrimstochten, waaraan de prior Orcival aan het hoofd liep. Maar ook deze werden verlaten. Verlaten, werden de restanten van de verschillende ruïnes bron van allerlei bijgeloof rondom het thema van heksen van de sabbat.

Vermeende belangstelling van het Ministerie van Financiën

Tot in 1790 heette de puy de Sancy nog de Gouden Berg. Toen die naam werd voorgesteld als naam voor Basse-Auvergne, waarschuwde de vertegenwoordiger van Clermont Ferrand in het dialect van Aiuvergne, dat die naam wel eens bepaalde ideeën zou kunnen geven aan het Ministerie van Financiën.

"In dit land", merkte hij op, "is het veel gemakkelijker om lucht te wegen dan euro's". Deze opmerking deed de raad besluiten om de naam Puy de Dôme te geven aan het nieuwe departement.

Mercurius en de zwaarte van de lucht

i478Maar in 1648 nam de wetenschap de overhand op de top van de puy de Dôme op voorspraak van Blaise Pascal. Hij had de theorie van Torricelli ontwikkeld over de zwaarte van de lucht. Pascal, de meest illustere zoon van Clermont die toen in Parijs studeerde, vroeg aan zijn zwager Florin Périer om een proef uit te voeren.

Blaise Pascal

Die proef bestond uit het meten van de luchtdruk (met kwik) in Clermont op 380 m boven zeeniveau en op de top van de puy de Dôme op 1465 m. Natuurlijk verschilden die drukken enorm – 8,4 cm kwik – maar of het nu regende, of waaide of de zon scheen, Florin herhaalde zijn metingen en op 19 september 1648 stelde hij de luchtdruk definitief vast.

Observatorium

i479Dankzij de puy de Dôme had Blaise Pascal aan de meteorologie een tweede instrument kunnen geven na de thermometer, maar het waren alleen de geologen die interesse toonden in het gebergte van Auvergne, vanwege het vulkanisme. Het duurde nog twee eeuwen voordat de puy de Dôme een wetenschappelijk centrum werd.

 In 1869 stelde Emile Alluard, voorzitter van de faculteit van Natuurkunde in Clermont, voor om op de top een observatorium van de atmosfeer te bouwen, verbonden per telegraaf aan de faculteit in Clermont, om gelijktijdig waarnemingen te doen bij een hoogteverschil van 1100 m.

Ruïne van de tempel van Mercurius

…. een weg

De omvang van de werkzaamheden was zodanig, dat men eerst een weg moest aanleggen tussen La Font-de-l’Arbre en Ceyssat, vervolgens de randen van het romeinse pad versterken vanaf de heuvel Ceyssat. Een van de argumenten van Alluard om de autoriteiten te overtuigen van de noodzaak om een observatorium te bouwen, was dat er veel interessant materiaal op de top lag, niets anders dan de resten van de tempel van Mercurius.

De staat van deze "oude muren" werd bij die gelegenheid ontdekt, en diverse opgravingen werden uitgevoerd rond de eeuwwisseling, waarbij de ruïnes werden blootgelegd zoals wij die nu nog kennen.

i480…. een TV uitzend mast

Het was nog steeds Emile Alluard, die in 1876 het eerste berg-observatorium ter wereld opende, dat bestond uit een ronde toren met een doorsnee en hoogte van 7 m, met heel dikke muren, die grensden aan een woonhuis bedekt met hout, tussen de tempel van Mercurius en de huidige installaties.

Tv en andere installaties

Teken van de tijd, het observatorium van Alluard werd in 1956 afgebroken om plaats te maken voor de 80 m hoge zendmast, die ook talloze additionele uitrustingen kreeg voor diverse ministeries.

… proefnemingen

Het observatorium van Alluard, had niettemin bijgedragen aan belangrijke meteorologische studies en diverse aspecten van de wereldbol, zoals het vroegere magnetisme, fenomeen die te maken hadden met weerlicht en met seismologie. Men heeft hier ook studie gemaakt van de kristallisatie van water in verband met de veiligheid van vliegtuigen. Daarvan getuigt nog steeds een merkwaardig apparaat in de vorm van een hoorn aan één van de hoeken van het oude gebouw.

Dit gebouw diende ook als museum en als informatie-centrum voor het park van de Vulkanen. Nu nog worden proeven gedaan die dienen om de absolute zwaartekracht te meten.

… en een ontdekking

Eén van de meest verwonderlijke ontdekkingen van de vulkanologie heeft betrekking op het aardmagnetisme. De geologen hebben ontdekt, dat de lava stromen kleine hoeveelheden ijzer-oxide bevatten, met name de vorm die men magnesiet noemt. Het komt voor in de vorm van lovertjes die zich gedragen als de wijzer van een kompas, en dus in de magnetische noord-richting aanwijzen op het moment van de uitbarsting van de stroom waar zij zich bevinden.

Welk een verbazing van de specialisten om te ontdekken dat het magnetisch veld van de aarde in het verleden meerdere keren is omgekeerd. (D.w.z. dat noord zuid werd, en zuid noord. Hier is echter een fout geconstateerd. Prof. Walter Brown heeft aangetoond, dat het niet een omkering betreft, maar een afwisseling van veldsterkte.)

Een verdwenen tempel

De opgraving van de tempel gewijd aan Mercurius had intussen andere wetenschappers aan het werk gezet op de top van de puy de Dôme, en met succes. Ook al vonden de archeologen niet het grote standbeeld van de god Mercurius, dat volgens Plinius door de Griekse beeldhouwer Zenodoor werd gemaakt, zij vonden wel talloze antieke objecten. Bovenal de structuur van een grote tempel op terrassen, van 50 m in het vierkant, die schijnt te zijn versierd met een vijftigtal verschillende marmeren tegels. Die ontdekkingen vonden plaats in de tijd toen het toerisme naar heet water bronnen in Auvergne bekendheid verwierf en het begin van het toerisme op de puy de Dôme.

i481

Puy de Dôme op satelliet foto genomen in de winter. De wegen naar de top zijn duidelijk te zien.

Destijds kon je de berg op twee manieren beklimmen. De ene was de romeinse weg in het zuidwesten, hersteld voor de constructie van het observatorium, en de andere de weg die men de Gravouses noemt. Deze laatste bestaat nog. De gebruikers moeten een tol betalen. Deze weg leidt van de Puy de Dôme naar de kleine puy de Dôme, om terug te keren naar het zuiden en te eindigen langs de grote weg. Beide wegen zijn goed te zien op de satelliet foto van de besneeuwde puy de Dôme.

Restaurant op de top

In de 19de eeuw kwamen excursies vanuit Clermont Ferrand in calèche (soort koets) naar de voet van de puy de Dôme, huurden daarna gewoonlijk de diensten van muilezel drijvers, die wachtten op de heuvel Grosmanaux, die heet nu Ceyssat, terwijl de kiosken, waar men verfrissingen verkocht, ook dienden als stopplaats. Op de top bevond zich een restaurant, die de allure had van de ‘far-west’ als de muilezels de tafelgenoten brachten, alsmede een melkwinkel, waarvoor één enkele koe voor de productie zorgde, en de melk per glas werd verkocht.

Bestijging van de puy de Dôme

Aan het eind van de 19de eeuw kende men een dienst met Alpiene wagen, een grote wagen getrokken door paarden, die vertrok uit Clermont, en muilezels om de reis af te maken. Op deze manier kon iedereen de reis doen.

i482Het werd zo druk aan het begin van de 20ste dat men besloot een tramlijn aan te leggen. Ingewijd in 1907, vertrok deze lijn van het plein Lamartine in Clermont-Ferrand, steeg via Chamailières, Durtol, Orcines et La Font–de-l’Arbre om vervolgens de stijging van 12% te beginnen. Dit traject van 15 km, nam ongeveer 2 uur, inclusief de stops. De stijging was mogelijk gemaakt met twee koppelingsplaten en een centrale rail met dubbele raderen, terwijl de afdaling werd verzekerd door niet minder dan 6 onafhankelijk werkende remmen!

De stoomtram met zijn open wagens.

De Eerste Wereldoorlog maakte een einde aan deze episode toen locomotief en rails naar de Vogezen werden gestuurd. In 1923 heropende de president van de republiek, Alexandre Millerand, de nieuwe installatie, maar de tijd van de auto had zijn intrede gedaan en drie jaar later verving men de spoorlijn door een tol-weg.

Per vliegtuig

De eer viel te beurt aan de broers André en Edouard Michelin om als eerste per vliegtuig naar de top te komen. Zij loofden een prijs van 100.000 francs uit, om per vliegtuig vanaf het vliegveld van Parijs en te landen, minder dan 6 uur later, op de top van de puy de Dôme.

Het scheen onmogelijk, maar precies drie jaar later op 7 maart 1911, landde Eugèn Renaux met zijn kooi vliegtuig op de top, op de plek, die nu met een gedenkplaat is aangegeven. De vlucht duurde 5 uur en 10 minuten. Inclusief landingen voor bijtanken. Voor de landing maakte de piloot een rondje om de kathedraal, zoals het reglement vereiste. Zijn co-piloot, Sénouque, had gezorgd voor een perfecte navigatie met behulp van instrumenten.

In 1922 organiseerde de stad Clermont Ferrand een wedstrijd voor zweefvliegtuigen. Op 2 augustus stonden 5 concurrenten klaar om door het publiek gecatapult te worden. De winnaar werd Douchy die over een afstand van 5.850 km in een vlucht die slechts 5 minuten en 50 seconden had moeten duren.

Vliegers

1483 i484 i486 i485
De start van een deltavlieger

Een deltavlieger boven de puys.

Opstijgen met een zweef matras. Op de achtergrond de TV zendmast Vlucht per hete lucht ballon

De ronde vorm van de top van de Puy de Dôme, is ideaal voor Deltavliegers, wat de windrichting dan ook is. 

Zowel Deltavliegers als zweef matrassen kan men op een dag tegelijk zien. Er zijn ook piloten van twee-zits vliegtuigen die een onvergetelijke vlucht rond de top aan bieden.

Het is interessant om te zien hoe de vliegers van zweef vliegtuigen, Deltavliegers en zweef matrassen gebruik maken van de stijg winden en soms hoogtes bereiken van 2.500 à 3000 m, rusten op de top, of vliegen over andere puys. Het is verwonderlijk hoe ver deze fragiele vliegtuigen kunnen komen, het record ooit gemeten voor een delta vlieger vanaf de top is 161 km, en voor een zweef matras 61 km. In het dorp Laschamps heeft zich een school gevestigd voor zweefvliegen.

400.000 bezoekers per jaar

i487

Het bezoekers centrum en restaurant

De algemene Raad van het graafschap puy de Dôme belast met het beheer van deze grootste puy, zorgt voor het parkeer terrein, de tolweg, heeft onlangs één en ander opnieuw verbeterd.

Op het zuidelijke balkon is een nieuw geheel gevormd met een bar-restaurant, een souvenir winkel, en informatie desk. Een aantal paden maakt het mogelijk om op de top rond te wandelen. Ook zijn er een aantal oriëntatie tafels aangebracht.

Tenslotte vindt men rondom de TV toren een aantal installaties van het interministerieel centrum met een aantal antennes. Zo is de puy de Dôme essentieel voor de begeleiding van vliegtuigen en voor het Ministerie van Defensie of voor allerlei telecommunicaties.

Aan de voet van de heuvel bevinden zich eveneens diverse toeristische installaties. Aan het begin van de tolweg vindt men een grot, die gegraven is in een lavastroom, het is nu een afdeling van de slijperij van Royat. Die de liefhebbers van mineralogie en edel stenen zal bevallen.

Prachtige foto van de Puy de Dôme met de installaties op de top en de weg naar de top. Op de voorgrond is een kleine puy te zien.

Nog lager vindt men de dierentuin van de Puys. Vervolgens het Auvergne-dorp dat talloze winkeltjes kent waar men allerlei specialiteiten van de provincie aanbiedt, van messen tot kaas via inmaak.

Tour de France

i488

Op 17 juli 1952 was de puy de Dôme voor het eerst op de route van de Tour de France. De tour werd op de top beoordeeld. De weg heeft een helling van 12 %. Het was Fausto Coppi die niet alleen als eerst boven aankwam, maar die ook de Tour won. Vele andere bekend namen hebben de top gehaald, zoals Bahamontes in 1959 en Jimenez in 1964. Andere winnaars waren Anquetil, Gimondi1967, Matignon 1969, Ocana 1971 en 1973, Van Impe 1975, Zoetemelk 1976 en 1978, Aroyo 1983, Maechler 1986 en Weltz 1988.

i489

De zuidelijke puys

Gezien vanaf het terras van het restaurant van de puy de Dôme, ziet men de puys naar het zuiden alsof zij een parade houden, meer

De zuidelijke vulkanen

dan de noordelijke puys, hetgeen de relatie onderstreept tussen het vulkanisme en de scheur in de granieten mantel. Evenals zij, hebben ook deze, stromen lava uitgestoten die voornamelijk naar het westen zijn gestroomd, op het plateau grenzend aan de vallei van de Sioule, en die – tegengesteld – de valleien gebruikten, die naar de vlakte van Limagne lopen.

i490De strombolische vulkanen, Grosmaneaux, Besace, Salomon, Monchié, Laschamp, Mercoeur hebben nooit van zich laten spreken, en het feit dat dichte bossen hen tot aan de toppen bedekken nodigt niet uit om ze te beklimmen. Omdat men geen panorama te zien krijgt, is het beter om de de prachtige beukenbossen van Allagnat te bezoeken ten westen van de puy de Montchié.

Liefhebbers van vegetatie kunnen onder andere diverse vegetaties ontdekken die in het bijzonder groeien op vulkanische gronden. Langs de weg van de heuvel Ceyssat, toont een oude steengroeve fijn as en stenen van dômiet afkomstig van de grote uitbarsting van de puy de Dôme. Bij de Font-de-l’Arbre vindt men op de puy Montrodeix prachtige basalt pijpen, terwijl men bij de puy de Barme, oude chaotische lavastromen kan bezoeken, die, nog onverweerd, volkomen onvruchtbaar bleven.

Drie kraters, met verzakte rand, v.l.n.r.: La Vâche, Lassolas en Mey.

Vulkanische Bommen.

i491

Het meer van Aydat, rechts de lavastroom waardoor het meer is ontstaan, door afsluiting van de rivier de Veyre. Het is nu bebost.

Tussen de kleine puys, die op de westelijke flank van de grote voorkomen, geopend door een steengroeve, geeft Barme de gelegenheid om de binnen structuur van een puy te bekijken. Men ziet er ook de gelaagdheid van de pouzzolanen, waarvan de kleuren van zwart naar rood overgaan, en na enig zoeken kan men er ook vulkanische bommen vinden. Deze hebben een karakteristieke vorm, met twee punten en buikig midden, want zij zijn uitgeworpen door een vulkaan van het strombolische type.


i492i493Gestroomlijnde bom, links, en niet gestroomlijnde bommen rechts

 

Hun grootte varieert van enkele cm tot bijna een meter. In andere puys ziet men bommen als koe-plak, hetgeen betekent, dat de lava nog zacht was, toen het neerkwam. Ook vindt men bommen in de vorm van bloemkool, vooral in de buurt van maren.

De puys van la Vâche en Lassolas.

i494

De mooiste en grootste puys van de zuidelijke keten zijn ongetwijfeld la Vâche en Lassolas- de ‘verbrandde’ in lokaal dialect – illustreren prachtig het strombolische type vulkaan met een krater met scheve rand.

De tweeling kraters Lassolas en Vâche.

Deze tweeling, die ca 4300 jaar geleden is uitgebarsten ongeveer gelijktijd met de andere vulkanen, tonen de vorm van halve-kraters , nog versterkt door het ontbreken van vegetatie die de sintels onbedekt laat, zij zijn beide gelijktijdig uitgebarsten en hebben hun lava-stroom kanalen gevormd. Deze laatsten, gevormd door een zeer vloeibare lava stroom, waardoor geen sintels werden gevormd op de zuid-west hellingen van deze puys.

De lavatunnel werd zichtbaar op het plateau, chaotische en bebost, en heet nu de Cheires Hautes, voordat hij naar beneden stroomt naar de vlakte en voorbij stroomt aan de Sint-Amand-Tallende. (Cheire = lava tunnel)

Bevroren fonteinen in de zomer

In de lavastromen van Aydat, net als in die van de puy de Côme, bestaan ‘bevroren fonteinen’, dat wil zeggen holtes waaruit, als het warm is, door verdamping en luchtstromen zich combineren tot ijs. De boeren kenden vroeger al dit fenomeen en gebruikten deze natuurlijke vrieskasten vroeger al om frisdranken te maken of het ijs gebruikten om de koorts te doen zakken.


De graaf van Montlosier, altijd vol met nieuwe ideeën, heeft enkele van deze ijs-fonteinen gebruikt in zijn kaas grotten in Sint Nectaire.

Het merkwaardige feit dat lavastromen enkele valleien hebben geblokkeerd, heeft geleid tot de vorming van de meren Cassière en Aydat.

Orcival en Cordès

i495Ten zuiden van de puys La Vâche en Lassolas, is er alleen nog de kleine puy l’Enfer die vulkanisch interessant is en de maar domineert waar de moerassen van Espinasse zijn gevormd met prachtige oorspronkelijke vegetatie. Voor de geschiedenis noemen wij nog de puy Combegrasse, waar men begon met deltavliegen in Auvergne, in 1922, nu het domein van de matras zweefvliegtuigen.

Daarentegen zijn deze gebieden rijk aan historie. In Orcival vindt men één van de beroemdste kerken in Romaanse stijl in Auvergne, die zich verbergt in de vallei van de Sioulet. Gebouwd met andésiet een grijs vulkanisch gesteente, dat gemakkelijk te bewerken is, en bedekt met dakpannen van hetzelfde gesteente. Deze basiliek is de plek waar zich een beeld van de maagd Maria bevindt, dat al acht eeuwen het doel is van vele pelgrimstochten in Auvergne.

De Basiliek van Orcival.

i496Geïsoleerd terzijde van het dorp vindt men het Cordès kasteel, ook van een bijzondere architectuur typisch voor het bergland, ruw middel-eeuws

Kasteel van Cordès

kasteel met muren van lava waarvan men met verbazing ziet dat deze voorafgegaan wordt door een laan en terrassen, die ontworpen zijn door Le Nôtre.

 

i497

Bronnen een heet water toeristische attractie

Vuur en water vormen geen gelukkig paar, maar in Auvergne, als de één zich terugtrekt, is dat meestal ten voordele van de ander. Men denkt vaak aan kratermeren en aan vulkanische dammen, maar het is vaker ondergronds water, hetzij gefilterd water of verwarmd in de nabijheid van diep vuur, voorzien van mineralen voor het welzijn van zieken.

De bron Eugenie in Royat

Reeds de Romeinen kenden de genezende werking van de heet water bronnen en bouwden er grote paleizen voor waarvan de restanten nog altijd doen denken aan bezweringen. In de vergetelheid geraakt, werden deze bronnen opnieuw in gebruik genomen in de 18de eeuw, en nog steeds gaat er van de heet water bronnen van Auvergne geneeskracht in allerlei vormen uit.

De grotten van Royat

Royat en zijn omgeving bieden verschillende mogelijkheden om grotten te bezoeken, die gevormd zijn onder de lava stromen, onder de oppervlakte laag, die het eerste verhard bij het afkoelen. De rode grotten en de grot van de Wasvrouwen (Laveuses) tonen dit fenomeen, en ook onder andere hoe de bronnen kunnen worden gekanaliseerd door de basalt lagen.

Bekender is de grot van de Hond, die men vroeger beschouwde als een luchtgat van de hel vanwege de uitstoot van koolzuurgas. Dit gas verzamelt zich op de bodem van de grot in een laag van ca 50 cm, dat door de bewaker van de grot werd aangetoond door zijn hond mee te nemen die in de grot zijn bewustzijn verloor door gebrek aan zuurstof. Door direct de hond terug te brengen in zuurstof rijke lucht, kwam het dier weer bij.

i498

Châtelguyon met op de achtergrond de keten van de vulkanen, en in de linker inzet de bron van Carnot en rechtsboven het kasteel Chazeron.

Royat, Châtelguyon en Volvic.

Royat, het beroemde Rubiacum waar de Romeinen water haalden, werd opnieuw beroemd om zijn thermisch-water toen keizerin Eugénie er in 1862 verbleef.

Het warme mineraalwater, voorzien van chloor, bicarbonaat, natrium en koolzuurgas zijn uitstekend in de behandeling van hart en vaat ziekten.

Royat dankt veel van zijn fraaiheid aan de puy de Dôme, want zijn lavastromen zijn in de vallei Tiretaine terechtgekomen, en vormen nu een waterstroom met forel stort zich over de basalt rotsen tot in het centrum van de plaats.

i499In het noorden is Châtelguyon de plaats voor ziekten van de spijsvertering en gynaecologie. Zijn water, afkomstig uit een twaalftal heet water bronnen, is het rijkste van Europa in magnesium.

Volvic kent water van een bijzondere zuiverheid, afkomstig uit een ondergrondse beek uit een lange lava-galerij onder de puy de Nugère.

Clermont-Ferrand temidden van vulkanen

Nacht foto van Clermont-Ferrand, met op de achtergrond de Puy de Dôme en andere vulkanen

i500Met als achtergrond de puy de Dôme en de ondergaande zon is Clermont-Ferrand ontegenzeggelijk een stad die onder het teken van vulkanisme staat.

In de agglomeratie van Auvergne oost, vindt men een lage plek gevormd door twee of drie maars, die samen het lage deel van de stad vormen, en een strombolische vulkaan waarop de kathedraal is gebouwd, terwijl de langste van de lava tunnels van de puy de Dôme reikt tot de grens tussen de stad en de satelliet stad Chamalières.

De kathedraal en de puy de Dôme in de avondschemer

Het vulkanisme van Clermont is niet spectaculair maar veel ouder dan de Dôme en verborgen door de bouw van de stad. Er is een twintigtal mineraalwater-bronnen die ontspringen in een aardlaag die loopt van de wijk Salins tot aan Sint-Alyre.

i501

Verstening industrie onder toeziend oog van toeristen.

Deze bronnen die van Clermont-Ferrand een thermische toeristen stad hadden kunnen maken, zijn in vergetelheid geraakt. Alleen die van de Grotten van Perou, reeds bewonderd door Catherina de Medici en Karel IX hebben een zekere bekendheid bewaard. Uit de bron van Sint-Alyre stroomt water dat een hoog gehalte aan calcium-carbonaat bevat, dat wordt gebruikt voor het verstenen van diverse objecten, opgezette dieren, bas-reliefs, medailles, enz. In twee jaar tijd kan zich een laag van 2 cm afzetten op het te ‘verstenen’ object.

De twee steden, Clermont en Montferrand

De naam geeft het eigenlijk al aan : de twee steden Clermont en Montferrand zijn uiteindelijk samengegroeid. Maar zij waren altijd rivalen. Clermont was de stad beheerd door de kerk en zijn clericalen, terwijl Montferrand de stad van de grafen was. Zij zijn nog steeds gescheiden door een muur en een poortgebouw.

Het oude Clermont is gebouwd rondom de gotische kathedraal, gebouwd van basalt en lavasteen uit Volvic. De sterkte van deze steen, stond een lichtei502, gotische bouw, toe.

Notre-Dame-du Port

Niet ver van deze kathedraal is de basiliek Notre-Dame-du-Port, gebouwd in romaanse stijl. Deze kerk herbergt een klein beeld van de zwarte madonna, dat op heidense wijze wordt aanbeden.

Plateau van Gergovie

i503Ten zuiden van Clermont-Ferrand ligt het plateau van Gergovie. Dit plateau is bekend om zijn geschiedenis, en voor vele Fransen is het welhaast een bedevaartsoord.

Caesar beschrijft in 52 voor Christus zijn nederlaag tegen de Gauls (oude naam voor de toenmalige bewoners van dit deel van Frankrijk). De Gauls (kelten) hadden de Romeinen in een hinderlaag gelokt en hen aldus verslagen. Deze overwinning van de Gauls wordt in de hedendaagse geschiedschrijving beschouwd als het begin van de Franse geschiedenis. Dat is natuurlijk niet juist, want de geschiedenis van de diverse volken, die het huidige Franse volk vormden, ligt uiteraard bij de Ark van Noach en de geschiedenis van de Babylonische spraakverwarring.

De fontein van Amboise, in Clermont-Ferrand, gebouwd

in opdracht van de bisschop, en verborgen gehouden 

door deze in zijn tuin.

Er is nog veel meer te vertellen en vooral te zien in Auvergne, maar wij laten het hierbij. Ga er maar eens heen. Je zult merken dat één bezoek van enkele weken niet genoeg is.