Honderd jaar (Nieuwe) Apeldoorns(ch)e Courant


1903-1907 | 1908-1912 | 1913-1917 | 1918-1922 | 1923-1927 | 1928-1932 | 1933-1937 | 1938-1942 | 1943-1947 | 1948-1952
1953-1957 | 1958-1962 | 1963-1967 | 1968-1972 | 1973-1977 | 1978-1982 | 1983-1987 | 1988-1992 | 1993-1997 | 1998-2003


Korte berichten uit een eeuw Apeldoornse leven

Door ANDRÉ HORLINGS

Op 14 november 1903 liep in Apeldoorn voor het eerst "De Nieuwe Courant" van de pers; de voorloper van wat later de "Nieuwe Apeldoornsche Courant", de "Nieuwe Apeldoornse Courant", de "Apeldoornse Courant" en uiteindelijk "de Stentor" zou gaan heten. Alle aanleiding voor uitgever Wegener om honderd jaar later met een jubileumboek te komen. Aan de hand van een aanleiding uit ieder jaar van verschijnen worden daarin door (vooral) de redactie van de krant onderwerpen vertaald naar het "heden".

Bovendien bevat elke pagina een kolom met "Korte berichten uit een eeuw Apeldoorns leven". Ze werden geselecteerd tijdens maandenlang bladeren in de leggers van 101 jaargangen (1903 t/m 2003) van de (Nieuwe) Apeldoorns(ch)e Courant en bieden samen een uniek inzicht in de veranderingen in de samenleving. Deze website toont de volledige concept-versie, die in de praktijk gedeeltelijk werd ingekort, terwijl sommige berichten sneuvelden door ruimtegebrek. Want (kranten)papier is geduldig, maar niet van elastiek. Waar nuttig of noodzakelijk zijn links toegevoegd naar websites die aanvullende informatie geven.

Kort adres: 100jaar.ontheweb.nl
Email: horlings@chello.nl


Krant voegt elke dag nieuwe stukjes toe aan talloze legpuzzels

"Waan van de dag" voortdurend in verandering

Het jubileumboek is een boek vol geschiedenis, maar geen geschiedenisboek. Het maakt op geen enkele manier aanspraak op volledigheid. Een overzichtswerk, waarin van jaar tot jaar melding wordt gemaakt van de belangrijkste gebeurtenissen in Apeldoorn en (wijde) omgeving ontbreekt nog. Dat is een historisch "gat in de markt".

Eerste opdracht aan de werkgroep was dan ook inzicht te krijgen in wat in de afgelopen honderd jaar in Apeldoorn ooit "het gesprek van de dag" is geweest. Als je daarvoor in de bibliotheek kijkt valt de buit vies tegen. Ach Lieve Tijd > is bijvoorbeeld een dankbare bron, waarin veel details te vinden zijn, maar vaak ontbreekt daarin de datum waarop de krant wellicht aandacht aan dat fenomeen besteed heeft.
Een kleine commissie, die bestond uit de Apeldoornse stadshistoricus Huub Ummels, Marcel Voost van het archief van de krant (dat intussen bij een reorganisatie is gesneuveld) en oud-redacteur André Horlings (ikzelf) sloten ons op in het Gemeentearchief en worstelden ons daar door kaartenbakken, op zoek naar bijzondere vermeldingen. Uiteindelijk leverde dat een lange lijst op met duidelijke en cryptische omschrijvingen, zoals de verkiezing in 1919 van Henriëtte Hoogstraal-De Haan als eerste vrouw in de gemeenteraad; eind 1940 door de bezettingsautoriteiten ontslagen en in 1943 in Auschwitz om het leven gebracht; het verongelukken van de parachutist Berend Hamer op 7 augustus 1921 en het slopen van de zendmast "Lange Gerrit" in Kootwijk in 1980. Aan de hand van die lijst heeft de ‘Club van 100’ de hoofdonderwerpen bepaald en had ik een leidraad voor het speurwerk in de krantenleggers. In de praktijk bleken er wel fouten in te zitten en moesten onderwerpen worden vervangen of verplaatst. Goede waarnemers zullen opmerken dat de datering hier en daar wat krampachtig is geworden.

De "paal"

De eerste gedachte voor wat we in journalistentaal "de paal" gingen noemen was, daarin de belangrijkste historische gebeurtenissen uit Apeldoorn en omgeving te vermelden, zoals de discussie over de maximumsnelheid voor automobielen van 15 km per uur, de komst van de eerste electrische tram, het opheffen van de passagierstrein Apeldoorn-Zwolle, de duizenden mijnen en andere explosieven die in 1946 in de bossen van Soeren lagen, de invloed van koningin/prinses Wilhelmina en het openen van de A-1 en de A-50. Na zo lang ervaring in de journalistiek was het toch nog een verrassing dat de krant in de praktijk niet echt bruikbaar is voor historisch onderzoek. De krant is een eendagsvlieg, die de loop van de gebeurtenissen nauwkeurig pleegt te volgen, maar daar wel een eindeloos vervolgverhaal van maakt dat in de loop van de tijd alle kanten uit meandert. In de krant worden met veel bombarie plannen aangekondigd, die later helemaal niet blijken te worden gerealiseerd. Of heel anders worden uitgevoerd, met allerlei consequenties. Denk maar aan het stadhuis van Apeldoorn. Bovendien gaat de redactie er van (terecht) uit dat de lezer niet voortdurend hoeft te worden bijgepraat over alle achtergronden. En tegen de tijd dat een veelbesproken gebouw wordt geopend - dat is de datum die de geschiedenis haalt - volstaat de redactie met een foto.
Elke dag worden zo in de krant tientallen legpuzzels opgebouwd. Alle stukjes samen vormen net zo veel historische verhalen. Maar het schrijven van geschiedenis kan je beter overlaten aan mensen die de moeite nemen al die legpuzzelstukjes te verzamelen, onbruikbare stukjes weg te gooien en de rest in de juiste context te plaatsen. Ik denk dat veel leden van bijvoorbeeld de Vereniging Oud Apeldoorn zich op de een of andere manier daar intensief mee bezighouden.

Van Het Loo

WilhelminaHendrik < Trouwfoto (1901) van koningin Wilhelmina en prins Hendrik (Ons Koninklijk Huis)

In de loop van de tijd heeft de krant enorme veranderingen ondergaan. De opmaak was in het begin eenvoudig; van linksboven naar rechtsonder. Grote gebeurtenissen werden soms maandenlang aangeduid met één kop als "De Servische kwestie" en halverwege stond de vermelding "Plaatselijk nieuws". Dat begon in Apeldoorn steevast met de aanduiding "Van Het Loo", met daaronder de agenda van het Koninklijk Huis:

Zoals op 14 juli 1913:
De Koninklijke Familie maakte gistermiddag te 3 uur een autotocht door de bosschen. H.M. de Koningin en Prinses Juliana namen in de auto plaats met een Hofdame, terwijl een dochtertje van den burgemeester de Prinses tot gezelschap diende. Z.K.H. Prins Hendrik nam naast de chauffeur plaats.
en
H.M. de Koningin en Z.K.H. Prins Hendrik zijn hedenmorgen met de trein van 7.28 via Utrecht naar "s-Hertogenbosch vertrokken. Zij reden per auto van Het Loo naar het station. Hedenavond 8.07 keeren H.M. en Z.K.H. per Kon. extra-trein aan het station hier terug.

Opmerkelijk daarbij is de enorme eerbied die tegenover het Koninklijk Huis werd betracht. Bij vrijwel iedere verschijning in het openbaar - vaak op het station, voor vertrek en na aankomst - barstte het publiek los in spontaan applaus en toejuichingen. Regelmatig ging de vlag uit, zoals in 1904 voor koningin Emma, omdat ze 25 jaar gehuwd zou zijn geweest als koning Willem III niet inmiddels overleden was. En in hetzelfde jaar bij het bezoek van generaal Van Heutsz, waarbij wordt opgemerkt dat het bezoek weliswaar geen officieel karakter draagt, maar dat "Apeldoorn in vlaggentooi den Generaal zal toonen, dat zich ook hier velen dankbaar gestemd gevoelen voor het grootsche werk, door hem op Atjeh tot stand gebracht".

In 1911 waren de leerlingen van School 10 in Loenen op een schoolreisje "zoo gelukkig Prinses Juliana te ontmoeten, die vriendelijk wuifde, waarop uit volle borst het Wilhelmus werd aangeheven"; Juliana was toen net twee geworden. En in 1918, een maand na de mislukte revolutie van Troelstra, "klonk luid het gejubel op en beierden de klokken" toen Wilhelmina voor het eerst weer terugkeerde naar Het Loo.

Maar dan is er, in 1928, opeens een wethouder die in woede ontsteekt bij de opening van een tentoonstelling. "Wethouder Van Trigt noemde het een onbeleefdheid tegenover de Sociaal Democraten dat het Wilhelmus werd gespeeld".

Trouwens: Máxima was in 2001 niet de eerste die bij het verlaten van Huis ten Bosch een aanrijding veroorzaakte met een auto op de Leidsestraatweg. In 1915 reed een hofauto met koning Wilhelmina en de zesjarige Juliana aan boord op dezelfde plek tegen een wagen met "de heeren jonkheer Schimmelpenninck uit Utrecht, baron Van Heemstra, burgemeester van De Bildt, benevens freule Repelaer uit Utrecht" en een paar kinderen. De koninklijke handen werden steeds in onschuld gewassen: Máxima beweerde dat ze voorrang had, omdat ze uit een zijweg kwam; in 1915 had het adellijke gezelschap moeten toeteren, maar was de weg door het geboomte niet opgevallen.

Lange verhalen

De berichten in het boek betreffen meestal een zwaar ingekorte versie van het origineel, die vervolgens door de eindredactie nog eens extra is ingekort om ze passend te krijgen; papier is geduldig, maar er zijn grenzen. Vroeger werd nogal uitgeweid. Het "wie, wat, waar, waarom, hoe en wanneer", de zes basisbegrippen die in de eerste alinea van een nieuwsbericht moeten staan, was bij onze collega"s onbekend. Wat denkt u van het volgende:

Het leven eens journalisten is vol van wederwaardigheden; we ervoeren het weer eens in den afgeloopen nacht.
Lang hadden we buiten gezeten gisteravond, genietend van een mooien avond na een warmen dag en van de heerlijke rust, die alom heerschte. Hoog boven ons flonkerden millioenen sterren, als evenzoovele diamanten gevat in een veld van donker azuur en in het Oosten rees langzaam de maan, het heelal dompelend in een zee van licht, wazig blauw. Het was een avond, een nacht, om te blijven genieten, steeds meer, van de zalige stilte rondomme.
Daar dreunden de klokken hun 12 slagen door de lucht. De Zondag was voorbij en de Maandag aangebroken, een nieuwe week van rustloos werken. Noode braken we op naar de zwoele, nu onaangenaam warme atmospheer der slaapkamer.
Nog geen kwartier later of het luiden van de brandschel in een huis aan de overzijde wekte ons uit de eerste slaap. ,,Brand’’, flitste het door ons nog wat slaapdronken brein. De volgende minuut waren we er uit en twee minuten later stonden we weder in den wondervol mooien nacht, maar nu niet om te genieten, maar om te speuren naar ,,copy’’.

Om een lang verhaal kort te maken: De brandweer kwam, maar zonder paard, want daar was op dat tijdstip niet aan te komen. De brandweerlieden trokken zelf de kar en m"n collega ging helpen. Niemand had een idee waar de brand was, maar buiten Wormen werden vlammen gezien. De afstand viel nog zwaar tegen, en hoewel onderweg ook nog een paard opdaagde was er van de boerderij al niet veel meer over dan de vier muren met daarbinnen nog wat brandende gebinten en een rookende, smeulende massa toen de brandweer arriveerde. Dit verhaal heeft het boek niet gehaald.

"Sommige verslagen uit de eerste jaren van het bestaan van deze krant laten zich lezen als een spannend jongensboek", constateerde de Apeldoornse Courant terecht in het rubriekje waarin het boek werd aangekondigd bij de passage over de muiterij in de Harskamp op 28 oktober 1918:. Het boek vermeldt slechts enkele zinnen uit een soort "live-verslag" van bijna een halve pagina.

De waan van de dag

Bij het samenstellen van de paal heb ik veel plezier gehad van de lijst, maar soms ook ergernis, omdat data soms niet klopten, gebeurtenissen achteraf weinig voorstelden, een verhaal soms veel te lang was om tot een bruikbaar berichtje ingekort te kunnen worden en sommige berichten onvindbaar waren en bleven. Maar het leuke van dit werk is dan wel weer dat je dan op zoek moet naar wat anders; dat je bladeen moet door de leggers, op zoek naar andere bruikbare alternatieven. En dan kom je vaak leuke dingen tegen.
De krant vertolkt vaak ‘de waan van de dag’; vertelt wat de mensen bezighoudt en hoe ze over dingen denken. Heeft het in 1906 over een kookcursus voor vrouwen en meisjes uit de werkmansstand, met als bijzonderheid dat ze het gekookte eten na afloop mee mogen nemen. Ziet in 1911 een etalagepop die een vrouw voorstelt ‘op wie wel geen man zal lusten verliefd te worden’ omdat ze van top tot teen in schoonmaak-ingrediënten gestoken is. Constateert in 1913 dat de vrouwen die een congres voor vrouwenkiesrecht bijwonen onder leiding van Aletta Jacobs ‘door sommigen nageoogd worden met een minachtende en medelijdende blik’, en ik denk dat de redacteur daarbij hoorde. In 1969 won mevrouw J.W.S. Beekhuis-Lok uit Vaassen trouwens nog de titel ‘huisvrouw van de gemeente Epe’.
In 1920 vielen er drie doden bij de bouw van een zendmast in Hoog-Buurloo, toen de ketting brak van de korf waarmee de arbeiders naar boven worden gehesen. Enkele arbeiders bleven, zoals er staat, ‘vrijwel ongedeerd, zodat ze te voet huiswaarts konden keren’. Er was trouwens in 1919 - en reken er maar op dat het "s nachts toen pikkedonker was - ook nog een curieus pleidooi voor rijden zonder licht, omdat licht verblinden kan en de verkeersdeelnemers in het donker uit eigenbelang toch al rechts houden. Hoe "oud" oudere mensen vroeger waren kan blijken uit het feit dat koningin Wilhelmina in 1927, bij de opening van de waterleiding in Hoog-Soeren, werd toegesproken door "een nog krasse 62-jarige grijsaard".
Jammer is dat in het bericht over de Apeldoornse deelnemer aan de barre Elfstedentocht van 1963 het detail wegviel dat hij door spierpijn een pijnlijk gezicht trok toen hij zich uit zijn gemakkelijke stoel hees om een sigaret te pakken.
Al in 1954, als Apeldoorn 2600 auto’s telt, blijkt er sprake van parkeerproblemen. Maar het duurt tot 1975 dat de eerste parkeermeters arriveren, al wordt in de krant de kans groot geacht dat veel automobilisten hun wagens elders zullen parkeren. En wie zou willen beweren dat de gemeente Apeldoorn niet alert is op rampspoed? Eind 1999, bij de start van het nieuwe Millennium, was de Americahal ingericht met 6000 bedden voor de noodopvang wanneer de aangekondigde stroomuitval het leven inderdaad volstrekt zou ontregelen.

Zware censuur in de oorlog

Vergeljking van de krant met de inhoud van de vorig jaar verschenen kroniek ‘Apeldoorn in de Tweede Wereldoorlog’ maakt de invloed van de censuur pijnlijk duidelijk. Van de daarin vermelde anti-Duitse rellen, de brandstichting in de synagoge, bombardementen en het neerstorten van honderden militaire vliegtuigen in Apeldoorn en wijde omgeving is in de NAC nauwelijks iets terug te vinden. Uiteraard werd geen letter gewijd aan de ontruiming van het Apeldoornsche Bosch en de razzia die voor velen de inleiding vormden voor de "Hel van Rees". De regionale berichtgeving beperkte zich nagenoeg tot vrijgegeven politieberichten, rechtbankverslagen en activiteiten van NBS-functionarissen. Vrijwel geen enkel relevant regionaal nieuwsfeit blijkt de krant te hebben ‘gehaald’. Zelfs "tussen de regels door" is er weinig "nieuws" te lezen.

Wel propaganda: al in juli 1940 zou "een 80-tal Apeldoornsche bleekneusjes een heerlijken tijd meemaken in de Duitsche Ostmark" - de nieuwe naam voor Oostenrijk - en wordt geklaagd over "de onzinnige verhalen die over dit edelmoedige gebaar van de Rijks-Commissaris Seyss Inquart de ronde doen". De Duitse zangeres Lala Andersen zong in 1942 "Lili Marleen" voor de hier gestationeerde eenheden van de Duitse Wehrmacht. Na de brand in het gemeentehuis in 1943 werd aanvankelijk alleen maar vermeld dat de trouwzaal was verplaatst. "Een zeker gebouw in onze gemeente" was de aanduiding voor het stations-koffiehuis van Loenen, waar in 1944 als gevolg van een Brits bombardement 35 slachtoffers vielen. En jammer dat in het boek op 7 december 1942 door plaatsgebrek is weggevallen:

Ondanks den oorlog en allerlei vervoersmoeilijkheden heeft Sint Nicolaas Zaterdagmiddag toch persoonlijk onze gemeente bezocht. Per schimmel en vergezeld van Zwarte Piet arriveerde hij aan ,,La Bordelaise’’, waar ongeveer 400 kinderen hem verheugd toezongen. De Streek Apeldoorn van den Nat. Jeugdstorm had dit feest georganiseerd. Kompaan Brunsveld zeide verheugd te zijn dat te Apeldoorn maar zoo weinig stoute kinderen waren. Dames van de NSVO (Nationaal-Socialistische Vrouwen Organisatie) en meisjes van de Jeugdstorm gingen met ververschingen rond.

Vliegende schotel

Bij het voorbereiden van dit verhaal bladerde ik door de vele fotokopieën die ik maakte van berichten die ik voor de ‘paal’ gebruikte. En toen bleek dat ik een curieus verhaal over het hoofd had gezien. Op dezelfde pagina in de krant van 1 maart 1911, waar melding werd gemaakt van de vondst van een Germaanse grafheuvel op Het Loo met urnvormige aarden potjes, die helaas bij de opgraving ‘door de spade van den grondwerker werden verbrijzeld’, stond het volgende bericht uit Terwolde:

‘Gistermorgen omstreeks half elf deed zich aan den Zuidelijken hemel een zeer eigenaardig luchtverschijnsel voor. Donkere regenwolken vlogen met groote snelheid voorbij de zon. Op een gegeven oogenblik vertoonde zich in het Z.Z.W. een rosachtige wolk; deze ging onder de zon langs en verdween in het Z.O.

Tot zover niks aan de hand. Maar:

Vervolgens zagen we drie groote gele bollen, waarvan de eene in het midden paars gekleurd was. Zij bewogen zich in dezelfde richting als de roode wolk en verdwenen eveneens in het Z.Oosten. Het geheele verschijnsel duurde ongeveer 10 minuten.

Het is één van de oudste vermeldingen van een vliegende schotel. Maar die heeft het Jubileumboek niet gehaald....

Achterpagina


Lees verder van 1903 tot 1907


Berichten uit een eeuw Apeldoornse leven

1903-1907 | 1908-1912 | 1913-1917 | 1918-1922 | 1923-1927
1928-1932 | 1933-1937 | 1938-1942 | 1943-1947 | 1948-1952
1953-1957 | 1958-1962 | 1963-1967 | 1968-1972 | 1973-1977
1978-1982 | 1983-1987 | 1988-1992 | 1993-1997 | 1998-2003



Andere websites:
World Webcam Monitor | Publicaties | Arnhem Spookstad | De verzwegen deportatie | Mijn boekwinkeltje