Enkele achtergronden en bijzonderheden over Hugenoten

Eind 17e eeuw, begin 18e eeuw werden de Nederlanden verrijkt met een grote stroom vluchtelingen uit Frankrijk, de zogenaamde Hugenoten. Velen vestigden zich hier blijvend.
De kans is dan ook groot dat wij bij ons genealogisch onderzoek op dergelijke Hugenoten uit komen. Dit bleek ook het geval te zijn bij het onderzoek naar mijn voorouders.
Redenen genoeg om mij in de achtergronden van deze Hugenoten wat meer te gaan verdiepen.
Een aantal zaken die ik tegen het lijf liep wil ik u niet onthouden.

In de 16e eeuw ontstond in navolging van Calvijn in Frankrijk een gereformeerd protestantse stroming.

De aanhangers van deze kerkelijke leer kregen de naam Hugenoten. Het is niet bekend waar deze benaming in oorsprong vandaan kwam. Het vermoeden bestaat dat deze benaming een verbastering is van Eidgenossen (eiguenots op zijn Frans).

Alhoewel aan het ontstaan puur theologische ideeën ten grondslag lagen ontwikkelde zich rond 1560 onder de Hugenoten ook een politieke stroming. Onder hen bevonden zich lieden uit alle lagen van de bevolking, zelfs onder de adel.

In de nacht van 23 op 24 augustus 1572 vond te Parijs de zo genoemde Bartholomeusnacht of Parijse bloedsbruiloft plaats. Met instemming van de koningin-moeder Catharina DE MEDICIS werd door de katholieke partij een bloedbad onder de Hugenoten aangericht die op dat moment in Parijs waren om daar de bruiloft te vieren van een van hun leiders, Hendrik VAN NAVARRA (de latere koning Hendrik IV), die met Magaretha (de zuster van koning Hendrik II) in het huwelijk trad.

Op 13 april 1598 vaardigde deze Hendrik IV, inmiddels koning en katholiek geworden, het Edict van Nantes uit. Dit Edict beloofde de Hugenoten godsdienstvrijheid en gaf hen een aantal pandsteden.

De Hugenoten konden zich toen in vrijheid ontwikkelen. Het werd hun toegestaan kerken te bouwen, zei het dat deze niet de naam van kerk mochten voeren en daarom ook wel "temples" genoemd werden.
Voorts werd het hen toegestaan functies te bekleden in het bestuursapparaat en in het leger. Bovenal verkregen zij toestemming legers uit te rusten en garnizoenen te houden.
Gaandeweg deze periode van vrijheid groeide de aanhangers van deze leer tot ongeveer 10 procent van de totale bevolking.
Mede omdat het onderwijs onder deze bevolkingsgroep hun bijzondere belangstelling had kwamen er uit hun midden vele vooraanstaanden en geleerden voort.

Hun vrijheid was echter van korte duur. Al twintig jaar later, met de komst van Lodewijk XIII en Richelieu begon de beteugeling van deze pas verworven vrijheid.
Richelieu maakte een einde aan de politieke machtspositie van de Hugenoten. In 1628 gelukte het hem hun de laatste van hun pandsteden (La Rochelle) te ontnemen. Dit Hugenotenbolwerk viel na een langdurig beleg waarbij veel slachtoffers vielen. De veldslagen die erop volgden werden vernietigend gewonnen door de koninklijke troepen, waarmee er een einde kwam aan de politieke- en militaire macht van de Hugenoten.

Er volgde een periode van betrekkelijke rust tot de katholieke koning Lodewijk XIV, na de dood van Mazarin in 1661 persoonlijk de regering in handen nam. Een politiek van harde maatregelen tegen de Hugenoten volgde.
Deze kleinzoon van Hendrik IV werd ook wel "De Zonnekoning" genoemd.
Aanvankelijk was Lodewijk niet echt religieus geinteresseerd geweest. Toen hij in 1661 de macht in handen kreeg wilde hij echter kennelijk geschiedenis maken als de vorst die van Frankrijk weer een katholiek land maakte.
Stukje bij beetje werden er maatregelen uitgevaardigd die het Edict van Nantes steeds verder aantastte.

Uiteindelijk werd op 18 oktober 1685 het Edict van Nantes herroepen. Dit had als gevolg dat de positie van de Hugenoten onmogelijk werd en hun kerken vernietigd werden.

Zij die openbare functies bekleedden werden uit hun ambt gezet, ambachtslieden werden uit de gilden verstoten, protestantse scholen werden aan katholieken overgedragen of kortweg opgeheven.
Er werden met terugwerkende kracht zware belastingen opgelegd die men kon voorkomen door het gereformeerde geloof schriftelijk af te zweren en terug te keren tot de katholieke kerk.

Velen kozen eieren voor hun geld maar degenen die zich niet lieten "bekeren" kregen verdergaande terreur te verduren.
Ter overtuiging werden cavaleristen en soldaten over het land uitgezonden voor de zogenaamde "missie met de laars" (mission bottée). Bij halsstarrige Hugenoten werden op koninklijk gezag dragonders ingekwartierd, zogenaamd ter bescherming tegen katholieke geweldplegers. Voor niets ging echter de zon op. Degenen die deze "bescherming" genoten dienden de ingekwartierde soldaten in hun levensonderhoud te voorzien en bovendien een dagvergoeding te verstrekken. Naarmate er meer kapitaal of goederen aanwezig waren werden er meer soldaten ingekwartierd zodat in korte tijd het vermogen van het slachtoffer als sneeuw voor de zon verdwenen was. Kon iemand zijn verplichtingen uiteindelijk niet meer nakomen dan werd de vordering voldaan door het huisraad van de gastheer te verkopen.

Zij die niet tot het katholieke geloof terugkeerden waren zo uiteindelijk gedwongen huis en haard te verlaten en naar het buitenland uit te wijken.
Deze uittocht had al ongeveer 20 jaar voor de herroeping van het Edict van Nantes een aanvang genomen. Vooral landen als Zwitserland, Engeland, Nederland, Duitsland (Brandenburg) en Kaap de Goede Hoop werden hun bestemming.
In die landen hebben zij, mede door hun doorgaans hoge scholing en ontwikkeling, een bijdrage in cultureel en economisch opzicht geleverd.

Rond 1550 waren er in de Zuidelijke Nederlanden Waalse kerkelijke gemeenten ontstaan, die rond 1560 ook in synode bijeen kwamen. Zij verenigden zich in 1571 aanvankelijk met de Nederduitse gemeenten. In 1577 kwamen zij echter, nadat zij zich afzonderlijk hadden georganiseerd, in Dordrecht in synode bijeen.
Vooral na de herroeping van het Edict van Nantes, in 1685, ontwikkelden de Waalse (Franstalige) gemeenten zich sterk door de toestroom van gevluchte Hugenoten of refugiés, zoals ze ook wel genoemd werden.

Hierdoor zijn voor genealogisch onderzoek de archieven van de Waalse kerkelijke gemeenten van groot belang.

In Leiden is de Bibliothèque Wallonne (de bibliotheek van de Waalse gemeenten) ondergebracht in de Universiteits Bibliotheek.
Deze bibliotheek is gevestigd:

Witte Singel 27 te Leiden (bezoekadres)

Postbus 9501
2300 RA Leiden
Telefoon: 071-52 72 800

Aangeraden wordt voor uw bezoek contact op te nemen.
Behalve de Waalse archieven bestaat de collectie uit een uitgebreide verzameling boeken en documenten over het franstalige protestantisme en het "Fichier du Refuge".

Om praktische redenen is het "fichier" slechts te raadplegen in:

Central Bureau of Genealogy
Prince Willem-Alexanderhof 22
2595 BE 's-Gravenhage

Postbus 11755
2502 AT 's-Gravenhage
Telefoon: 070-31 50 500

Nederlandse Hugenoten Stichting
Zacharias Jansestraat 13
1097 CH te Amsterdam
Telefoon: 020-69 44 753

Deze stichting bestaat sinds 1975 en heeft tot doel de bestudering van de geschiedenis van Waalse réfugiés (16e eeuw, uit Zuidelijke Nederlanden) en Hugenoten (voornamelijk eind 17e eeuw uit Frankrijk).

Aan de Katholieke Universiteit te Nijmegen heeft, in samenhang met een onderzoek van de Parijse Universiteit de Sorbone, een onderzoek naar de vestiging van Hugenoten in Nederland plaats gevonden. Het was aanvankelijk de bedoeling dat alle Hugenoten, die zich tussen 1680 en 1705 te Nederland vestigden, op kaart te zetten. Helaas, zo werd bij navraag medegedeeld, is dit onderzoek om budgettaire redenen stopgezet.
Er is nog niet bekend of het onderzoek in de toekomst weer hervat zal worden.

© Lex Slager, 1997

Door Joost Hultzer uit Amsterdam werd voor school in mei 1999 een werkstuk gemaakt over het door hem gekozen onderwerp "Hugenoten".
De tekst van dit werkstuk kunt u lezen op de volgende pagina

Op deze pagina (onderdeel van de genealogische site van Cyndi Howells) treft u vele linken aan naar pagina's die op Hugenoten betrekking hebben.

Op deze Engels-talige pagina van The National Huguenot Society treft u veel bijzonderheden en uitleg over Hugenoten.

Op deze site treft u diverse adressen van over de gehele wereld die van belang kunnen zijn met betrekking tot onderzoek naar Hugenoten.

Op deze site zult u hugenoten-families aantreffen die in Zuid-Afrika zijn beland.