Filosofie

Het begin

In Griekenland ligt de oorsprong en het begin van de filosofie (= wijsheidsliefde, wijsbegeerte). Filosofie ontstaat, als mensen zich gaan verwonderen over de wereld, waarin ze leven. In de oudste tijden werden allerlei 'wonderlijke' verschijnselen in de wereld verklaard door mythen. Deze werden van het ene aan het andere geslacht doorverteld en verhaalden over de rol van de goden bij het ontstaan van de wereld en allerlei 'vreemde dingen' in de natuur. In de mythen vond men de verklaring voor natuurverschijnselen als jaargetijden, onweer, aardbevingen, zonsverduistering enz. Maar op den duur nam men met deze verklaringen geen genoegen meer. Men begon te twijfelen aan de rol van de goden en ging op zoek naar meer natuurlijke oorzaken en logische verklaringen.

Natuurfilosofen

De oudste Griekse denkers,'natuurfilosofen genoemd, zagen dat in de natuur allerlei 'dingen'-bomen, planten, mensen, dieren enz - tot ontwikkeling komen, groeien, verouderen, sterven en weer vergaan. De hele wereld waarin we leven is aan allerlei veranderingen onderhevig. Maar - zo redeneerden ze - als er zoveel veranderingen plaats vinden, is er ook iets, dat al die veranderingen ondergaat en zelf dus niet verandert. Ze dachten hierbij aan een soort 'basisstof, die ze h arch(= het begin, de oorsprong) noemden.

Thales van Milete

De eerste, die hierop een antwoord heeft gegeven, was Thales, afkomstig uit Milete, een havenstad op de kust van Klein-Azië, waar hij omstreeks 600 v.C. leefde en werkte. De h archwas volgens hem het water. In zijn tijd beschouwde men het water nog niet als een dode, maar als een levende materie. Water 'leeft', is steeds in beweging en brengt uit zichzelf voortdurend allerlei veranderingen teweeg. Een jongere tijd- en plaatsgenoot van hem beschouwde de lucht als h arch. Hij had ook één verklaring voor de de veranderingen. Als lucht wordt 'verdund', dus ijler wordt, ontstaat er vuur; als lucht wordt 'verdicht', ontstaat er eerst wind, dan wolken, vervolgens water en tenslotte aarde. In de loop van de 6de en 5de eeuw v.C. komen bij latere denkers nog andere opvattingen over h arch. naar voren: het getal, het vuur, het'onveranderlijk zijnde', de atomen. Maar tegelijk zien we dat de belangstelling voor de natuur bij de meeste Griekse filosofen langzaam begint af te nemen.

Sofisten

Na de overwinning op de Perzen (479 v.C.) vindt er in Athene op allerlei terreinen een ongekende ontwikkeling plaats. Als gevolg van de uitgebreide zeehandel beleeft de stad een periode van een grote economische vooruitgang. De invloed van het volk op de politieke besluitvorming wordt steeds groter, zodat er een 'volwaardige' democratie ontstaat. En er is onder de burgers een toenemende interesse voor het politieke en maatschappelijke leven en men wil er ook graag veel van afweten. Daardoor ontstaat er steeds meer behoefte aan onderwijs en scholing. Want wil je wat betekenen in het politieke en sociale leven van de stad, dan moet je verstand van zaken hebben en goed je woordje kunnen doen.

Degenen nu, bij wie de Atheners terecht kunnen om deze kennis en welsprekendheid te verwerven, zijn de sofisten: de geleerden, die van de ene Griekse stad naar de andere reizen en daar hun wetenschap te koop aanbieden.

Objectief – subjectief

Tweehonderd jaar had de filosofie zich beziggehouden met de natuur en nagedacht over h arch. De resultaten van dit denkwerk waren zeer verschillend en de meningen liepen erg uiteen. Filosofen, die over deze voortdurende onenigheid nadachten, vroegen zich op den duur af, of de mens wel in staat is de natuur te leren kennen. Was het überhaupt wel mogelijk ware uitspraken te doen? Is er wel objectieve (voor iedereen geldende) kennis en waarheid, of alleen subjectieve (voor een bepaald individu geldende) kennis en waarheid? Kun je wel zeggen: 'Dit is zo' of alleen maar: 'Volgens mij is het zo'?

De mens centraal

Door deze nieuwe problematiek verschoof de interesse van de filosofie steeds meer van de natuur naar de mens, het individu. En het is de verdienste van de sofisten, dat zij aan de hiermee samenhangende vragen niet voorbij zijn gegaan en zich er intensief mee hebben beziggehouden.

Alles is subjectief

Ondanks deze verdienste heeft het woord 'sofist' later een vrij ongunstige klank gekregen. Dit komt doordat de sofisten vragen als: 'Bestaat er objectieve kennis en waarheid? Of is al ons kennen subjectief?'niet alleen in verband met de natuur, maar ook op andere terreinen van het leven stelden. Bijvoorbeeld met betrekking tot het bestaan van de goden, het wezen van goed en slecht,

rechtvaardig en onrechtvaardig. Ook hier is volgens hen alleen maar sprake van een subjectieve mening. Iedereen kan er over denken zoals hij wil. De latere sofisten gingen hierin heel ver: Goed is, watje fijn vindt! Recht is, wat de sterkste wil! Het is beter onrecht te doen dan onrecht te lijden!

De sofisten en de retorica

Deze zienswijze leidde ertoe, dat de sofisten ook een andere kijk kregen op het doel van de welsprekendheid. Indien al ons kennen en weten subjectief is, is het zinloos je nog langer in te spannen om objectieve kennis te vinden. Je hoeft geen gelijk te hebben, als je het maar krijgt! Daarom oefenden zij hun leerlingen in het op slimme wijze discussiëren, in het hanteren van schijnargumenten en spitsvondigheden en in de kunst 'het kromme recht te praten'. Het is begrijpelijk, dat veel Atheners en andere Grieken hiervan niets moesten hebben en dat het woord sofist een slechte klank kreeg.

Protagoras

De belangrijkste onder de eerste en gematigde sofisten was Protagoras (480-410 v.C.) uit Abdera in Thracië. Het subjectieve karakter van onze kennis ten aanzien van de goden formuleert hij als volgt: 'Van de goden weet ik niets, noch dat ze bestaan, noch dat ze niet bestaan.'Een andere heel bekende uitspraak van hem is: 'De mens is de maat van alle dingen.'Al onze waarnemingen zijn subjectief, dus onze kennis ook. Stapt iemand uit een koud in een lauw bad, dan zegt hij: Het water is warm. Kwam hij uit een warm bad, dan zou hij van datzelfde water gezegd hebben: Het is koud. Beide uitspraken spreken elkaar tegen, maar beide zijn ze waar!

Zijn opvattingen werden door de meeste Atheners niet gedeeld en hij werd op last van de volksvergadering de stad uitgezet. Twee andere bekende sofisten uit de 5de eeuw v.C. zijn Gorgias uit Leontinoi op Sicilië, die een groot redenaar was en Hippias uit Elis in de Peloponnesos, een wiskundige en astroloog met een fabelachtig geheugen.

Sokrates en de sofisten

Sokrates en zijn leerling Plato hebben de sofisten en hun opvattingen fel bestreden. Het is op het eerste gezicht dan ook merkwaardig, dat ook Sokrates door zijn tijdgenoten vaak voor een sofist werd aangezien. Toch is dit wel te begrijpen. Net als de solisten discussieert hij dagelijks met iedereen, die hem maar wil horen. En evenals de sofisten is hij niet bereid iets zomaar te geloven of voor waar aan te nemen. Maar deze dingen betreffen alleen de buitenkant. In tegenstelling tot de sofisten is Sokrates voortdurend op zoek naar objectieve kennis. En hij is ervan overtuigd, dat deze bestaat en te vinden is.

Zoals uit De Wolken van Aristophanes blijkt, werd Sokrates door zijn tijdgenoten ook voor een natuurfilosoof gehouden. Dit komt doordat bij in zijn jeugd zich enige tijd hiermee heeft beziggehouden. Later heeft hij om het subjectieve karakter ervan deze tak van de wijsbegeerte de rug toegekeerd om zich geheel aan zijn levenstaak te wijden.

terug naar inhoudsopgave