I TJING : Het boek der veranderingen

In de Chinese literatuur worden vier heiligen als auteurs van de I Tjing aangegeven: Foe Si, koning Wen, de hertog van Tsjow en Confucius. Foe Si is een mythische figuur. Door hem als eerste auteur te noemen, wil men aanduiden dat het boek ouder is dan de herinnering reikt.
De I Tjing ("Het Boek der Veranderingen") heeft echter zijn vroegst bekende wortels ten tijde van de Sjang-dynastie (ca. 1600-1100 voor Chr.)
Het was aanvankelijk een verzameling tekens voor orakel-doeleinden. In zijn eerste vorm als zodanig was het slechts in staat met 'ja' of 'nee' te antwoorden. Hiervoor worden resp. de enkelvoudige lijn en de gebroken lijn gehanteerd. Om een grotere differentiatie te verkrijgen is men al spoedig overgegaan tot een systeem met drie lijnelementen. Zo ontstonden de 8 (2^3) tekens of trigrammen.
Deze trigrammen werden beschouwd als beelden van al wat in de hemel en op aarde gebeurt. Men ging daarbij uit van de voorstelling, dat deze beelden voortdurend in elkaar overgaan, evenals in de wereld een voortdurende overgang van het ene verschijnsel in het andere plaatsvindt.
Dit vormt het grondidee van het Boek der Veranderingen.

Reeds zeer vroeg werden de trigrammen met elkaar gecombineerd, zodat men in totaal 64 (8^2) hexagrammen verkreeg.
Algemeen wordt aangenomen, dat de tegenwoordige verzameling afkomstig is van koning Wen, stamvader van de Tsjow-dynastie (1100-221), die de 64 tekens van korte Oordelen voorzag. De tekst bij de afzonderlijke lijnen is afkomstig van zijn zoon, de hertog van Tsjow.
Confucius (551-479) heeft zich er eveneens intensief mee bezig gehouden. De "Commentaar op de Beslissing" is vrijwel zeker van zijn hand.
Nadien is het boek herhaaldelijk opnieuw ingedeeld, van nieuwe commentaren voorzien en misbruikt, eerst al toverboek, later als leerboek voor de staatsfilosofie.
Gelukkig kwam onder K'ang-Si (1662-1722) een zuivere uitgave tot stand, waarop Richard Wilhelm zijn vertaling kon baseren: enerzijds orakelboek, anderzijds wijsheidsboek.

I TJING: HET ORAKELBOEK

In zijn voorwoord bij de uitgave van Wilhelm legt C.G. Jung uit hoe het boek zijn werking als orakel kan hebben. Zijn betoog concentreert zich op de tegenstelling tussen het (westerse) causaliteitsidee en het (oosterse) synchroniciteitsprincipe.
De synchroniciteitsgedachte gaat er vanuit dat er altijd een betekenisvolle samenhang bestaat, zowel tussen objectieve gebeurtenissen onderling als tussen deze en subjectieve (psychische) situaties.
Wanneer iemand op een bepaald moment het orakel raadpleegt middels het werpen van munten, ontstaat derhalve een hexagram, dat niet alleen in tijd, maar ook in hoedanigheid hiermee samenhangt.
De zes lijnen van het hexagram worden bepaald door even zoveel achtereenvolgende worpen. Elke worp geeft niet alleen aan of een lijn enkelvoudig of gebroken is, maar ook of de lijn in beweging of in rust is. Een "negen" geeft een enkelvoudige, bewegende lijn aan, een "zes" een gebroken lijn, bewegende lijn. De teksten bij de afzonderlijke (bewegende) lijnen zijn vaak uitgangspunt geworden voor de uiteindelijke tekening.

I TJING : HET WIJSHEIDSBOEK

Wie de veranderingen in de zichtbare wereld, als afspiegeling van de veranderingen in de onzichtbare wereld, beziet en begrijpt, richt zijn blik op de onveranderlijke, eeuwige wet, die aan alle veranderingen ten grondslag ligt.
Deze wet is Tao, het ene in het vele, weer te geven als een in licht en donker verdeelde cirkel, het Jin-Jang-teken. Jin betekent oorspronkelijk "het bewolkte" - het sombere, later ook rust, materie en het vrouwelijke. Jang staat eigenlijk voor "in de zon waaiende banieren" - het heldere, licht, beweging, leven en uiteindelijk het mannelijke.
Deze krachten zijn in hun verandering en overgang in elkaar oorzaak van het ontstaan van de zichtbare wereld, zoals dag en nacht en de seizoenen.

De twee oerprincipes zijn pas later overgebracht op het Boek der Veranderingen. De enkelvoudige lijnen werden gezien als vast, positief, mannelijk, de gebroken lijnen als week, negatief, vrouwelijk.
Karakter en plaats van de lijnen in het hexagram maken nu een groot aantal combinaties mogelijk, die in meer of mindere mate evenwichtig zijn.

I TJING : HET TEKENINGENBOEK

Bij het uitbeelden van de 64 tekens ben ik uitgegaan van het Eerste Boek van de I Tjing, "De Tekst".
In sommige gevallen heb ik me strikt aan de beschrijving van het hexagram gehouden, in andere gevallen heb ik gekozen voor een meer westerse, subjectieve dan wel symbolische verbeelding.
Bij het bekijken van de tekeningen dient men echter het volgende in gedachten te houden:
"De I Tjing ... bevat de vormen en oogmerken van al wat in de hemel en op aarde is, zodat niet één ervan ontbreekt. Daarom kan men met zijn hulp het Tao van dag en nacht doordringen en begrijpen. Daarom is de geest een geen plaats gebonden en het Boek der Veranderingen aan vorm." (Tweede Bok, Ta Tsjwan, Eerste Afdeling, III, 4, p. 206)

Negen op de vijfde plaats betekent:
vliegende draak aan de hemel.
Het is bevorderlijke de grote man te zien.

De draak is in China het symbool van de beweeglijk-elektrische, sterke en stimulerende kracht, die in het onweer tevoorschijn komt.


Hier is te zien hoe de draak zich als een bliksemschicht naar de aarde slingert en haar vormt.
De gelijkenis met zaad- en eicel is, hoewel niet bedoeld, zeker niet toevallig.


september 1974

Zes op de tweede plaats betekent:
Recht, rechthoekig, groot...

De hemel heeft als symbool de cirkel, de aarde het vierkant met zijn rechte hoeken.

Bovenaan een zes betekent:
Draken vechten op het veld.
Hun bloed is zwart en geel.

De draak, het symbool van de hemel (zie 1.) komt naderbij en bestrijdt de (valse) aardse draak, die zich heeft opgewerkt tot een plaats, die hem niet toekomt.
Zwartblauw is de kleur van de hemel, geel de kleur van de aarde (zie 1.). Als er dus zwart en geel bloed vloeit, dan is dat een teken, dat door deze onnatuurlijke strijd de oerkrachten beide schade lijden.


Deze symbolen zijn terug te vinden in het gele vierkant (de aarde), waarop de twee stilistische draken hun gevecht leveren. De groene kleur van de achtergrond is ontstaan door het mengen van gele en zwarte verf (geel en zwart bloed!).


april 1978

De naam van het teken, Tsjoen, stelt eigenlijk een gras voor dat bij zijn ontspruiten uit de aarde op een hindernis stoot.


Dit beeld heb ik overgebracht op de aanvangsmoeilijkheden die ik bij de doctoraalfase van mijn psychologiestudie kende. Na het kandidaatsexamen eerst een semester bedrijfspsychologie, uiteindelijk toch ontwikkelingspsychologie gekozen.
De Griekse letter 'psi', symbool voor de psychologie, is grasgroen weergegeven, met op twee van de drie uitlopers een steen. Pas de derde is in staat langs deze hindernis verder te groeien...


juli 1979

Zes op de derde plaats betekent:
Neem geen meisje,
dat zich niet weet te beheersen
als zij een man ziet van ijzer en staal.
Niets is gunstig.

Een zwak onervaren mens, die naar hoge dingen streeft, verliest licht zijn persoonlijke karakter wanneer hij, opziend naar een krachtige persoonlijkheid, deze slaafs imiteert.
Hij gelijkt op een meisje, dat zich vergooit als zij een sterke man ontmoet.. Tegenover zulk een onvrije toenadering past geen toegevendheid. Daarmee zou noch de jongeling noch de opvoeder gebaat zijn.
Een meisje is het aan haar waardigheid verschuldigd, een aanzoek af te wachten. In beide gevallen is net onwaardig, zichzelf aan te bieden, en het is niet goed zulk een aanbod aan te nemen.


Verder geen commentaar.


juni 1980

Wolken stijgen op aan de hemel: het beeld van het wachten.

In de afzonderlijke lijnen worden de verschillende stadia van het wachten geschetst. Door de kleuren van de spiralen heb ik getracht deze weer te geven:
Groen: Wachten op het veld;
Geel: Wachten in het zand;
Bruin: Wachten in de modder;
Rood: Wachten in het bloed;
Blauw: Wachten bij wijn en spijs;
Zwart: Men komt in het gat terecht.


mei 1975

Het bovenste oerteken, welks beeld de hemel is, heeft de bewegingsrichting naar boven, het onderste oerteken, "water", is overeenkomstig zijn natuur naar beneden gericht.
De bewegingsrichtingen van de beide helften gaan uit elkaar, dat wekt de gedachte aan verwijdering, aan strijd op.


Geen commentaar, zeker niet op de kleurkeuze!


december 1979

Binnen in de aarde is het water: het beeld van het Leger.

Het grondwater is onzichtbaar in de schoot van de aarde aanwezig. Zo is ook de krijgsmacht van een volk onzichtbaar in zijn massa's aanwezig.
Wanneer er gevaar dreigt, wordt elke boer soldaat en na het einde van de oorlog keert hij terug achter zijn ploeg.


De tekening laat een volk van swastika's zien, in aardse schutkleuren. De vier zilveren kruisen zijn de erkende militaire macht, als zilverachtig grondwater verborgen in de grond. Maar ieder staat als het war al in het gelid voor een te voeren oorlog.


januari 1980

Op de aarde is water: het beeld van de aaneengeslotenheid.
Zo hebben de koningen van de voortijd de afzonderlijke staten als leengoederen vergeven, en met de leenvorsten vriendschappelijke betrekkingen onderhouden.

Het water op aarde vult alle leemten op en blijft er hecht mee verbonden. De sociale organisatie van de oudheid was gebaseerd op dit principe van nauwe verbondenheid tussen ondergeschikten en heerser. Het water vloeit vanzelf samen omdat het in al zijn delen onderhevig is aan dezelfde wetten.


De hiernaast afgebeelde opname is gemaakt met een onderwatercamera, met de lens half in het samenvloeiende water.
Het merk van de camera? Pentagon!


juni 1978

De wind jaagt langs de hemel:
het beeld van de Temmende Kracht van het Kleine.
Zo verfijnt de edele de uiterlijke vorm van zijn wezen.

De wind drijft de wolken aan de hemel weliswaar voort, maar daar hij slechts lucht is, zonder vast lichaam, heeft hij geen grote, duurzame uitwerking.
Ook de mens kan in tijden, dat een grote activiteit naar buiten niet mogelijk is, niets anders doen dan in het kleine zijn wezen verfijnen in zijn uitingen.


De groene ring duidt een belemmering aan, die de geest tot rustige beschouwing dwingt. Als door een lens beziet de wijze de honingraatachtige ordening in de macrokosmos en brengt zijn geest daarmee in overeenstemming.
Zie ook nr. 20.


september 1976

Treden op de staart van de tijger.
Hij bijt de mens niet. Welsagen.

De situatie is eigenlijk moeilijk. Het sterkste en het zwakste zijn vlak bij elkaar. Het zwakke gaat achter het sterke aan, en bezorgt het last. Maar het sterke laat het zich welgevallen en doet het zwakke geen kwaad, want het contact is blijmoedig en niet kwetsend.
Er doen zich in het leven situaties voor, waarin men te maken krijgt met mensen uit een nader milieu. In zo'n geval is het gewenst in zijn eigen optreden de goede toon te bewaren. Goede, aangename omgangsvormen hebben succes, ook tegenover prikkelbare mensen.

Negen op de tweede plaats betekent:
Optreden op eenvoudige, effen baan.
De standvastigheid van een donkere man brengt heil.

Hier wordt de situatie van een eenzame wijze geschilderd. Hij houdt zich van alle wereldse gedoe afzijdig, zoekt niets, verlangt van niemand iets en laat zich niet verblinden door verleidelijke mogelijkheden. Hij is trouw aan zichzelf en gaat aldus op een effen weg onaangevochten door het leven. Omdat hij met weinig tevreden is en het noodlot niet tart, blijft hij vrij van onaangename verwikkelingen.


De sterke voegt zich op zo'n manier bij het zwakke, dat er een harmonieus geheel ontstaat, waarin desondanks Tao herkenbaar blijft.


mei 1987

Hemel en aarde verenigen zich: het beeld van de Vrede.
Zo verdeelt en voltooit de heerser
de loop van hemel en aarde;
hij bestuurt en ordent de gaven van hemel
en aarde en staat zo het volk bij.

De hemel (onder, maar opstijgend) en de aarde (boven, maar neerwaartsgericht) verkeren met elkaar en verenigen hun werkingen. Dat geeft een periode van algemene bloei en voorspoed. Deze krachtstroom moet door de opperheer der mensen worden geregeld. Dat geschiedt door indeling. Zo wordt de eenvormige tijd overeenkomstig de verschijnselen, die hij teweegbrengt, door de mensen in jaargetijden ingedeeld, en de ongedifferentieerde ruimte door menselijke bepalingen in windstreken onderscheiden.


Tegen een achtergrond van grasgroen boven hemelsblauw zijn vier stadia van Tao getekend: de vier jaargetijden, de vier windstreken, maar ook morgen, middag, avond en nacht.


december 1974

Dit teken is precies het tegenovergestelde van het vorige.
De hemel boven trekt zich steeds verder terug, de aarde beneden zinkt steeds verder in de diepte. De scheppende krachten hebben geen contact. het is een tijd van stilstand en verval.


Deze tekening is daarom qua vorm en kleur de tegenhanger van nr. 11 geworden.
Geel en rood, complementair aan het blauw en groen van de vorige, de golfbeweging is verstard in stijve pieken, het donkere bevindt zich in het midden. Van de vier Jin-Jang-tekens resteren slechts drie brokstukken, die op geen enkele wijze meer bij elkaar passen.


februari 1978

Negen op de vijfde plaats betekent:
De gemeenschapsleden wenen eerst en klagen,
maar later lachen zij.
Na grote strijd gelukte het hun, elkaar te ontmoeten.

Twee mensen zijn uiterlijk gescheiden, maar in hun harten zijn ze één. Vele hindernissen en obstakels staan hun geluk in de weg, en dat maakt hen treurig. Maar ze laten zich door niets scheiden, ze blijven elkaar trouw.

De tweede lijn is het , die door haar centraal wezen de vijf sterken om zich heen verzamelt. Het teken is het tegenstuk van nr. 7, het leger. Daar: binnen gevaar, buiten gehoorzaamheid als wezen van het krijgsleger, dat voor zijn cohesie de éne sterke onder de vele zwakken nodig heeft. Hier: binnen klaarheid, buiten kracht, als wezen van de vreedzame vereniging van mensen, die daarvoor de éne zwakke onder de vele sterken nodig heeft.


De geboorte van Marit, die hier is te zien als lieflijk
familie-tafereeltje, met op de achtergrond het ontwerp van het geboortekaartje, hield beide bovengenoemde aspecten in. Enerzijds scheidend, anderzijds bindend...


juni 1983

Het vuur hoog aan de hemel:
het beeld van het Bezit van het Grote.
Zo beteugelt de edele het boze en bevordert hij het goede, aldus gehoorzamend aan de goede wil van de hemel.

De zon aan de hemel, die al het aardse beschijnt, is het beeld van het bezit van het grote. De zon brengt het boze én het goede aan de dag.


In mijn versie is het een ondergaande zon geworden...


februari 1977

Bovenaan een zes betekent:
Zich uitende in bescheidenheid.
Bevorderlijk is het, legers te laten oprukken
om de eigen stad en het eigen land te tuchtigen.

Als het iemand werkelijk ernst is met zijn bescheidenheid, dan moet hij er voor zorgen, dat deze in de realiteit tot uiting komt. Daarbij moet hij zeer energiek te werk gaan. Wanner er vijandschap ontstaat, is niets gemakkelijker dan de schuld bij anderen te zoeken. Een zwakke persoonlijkheid trekt zich dan misschien beledigd in zich zelf terug, heeft medelijden met zichzelf en houdt het voor bescheidenheid, dat hij zich niet verweert.
werkelijke bescheidenheid echter uit zich daarin, dat ze zich energiek opmaakt om orde te scheppen, en met tuchtiging begint bij zichzelf en eigen enge kring. Men kan alleen iets waardevols verwachten indien men de moed heeft, zijn legers tegen zichzelf te laten optrekken.


De paperclip is derhalve een tweeledig bescheiden uitvinding:
gemaakt om orde te scheppen en bovendien simpel van vorm.
De vrouw houdt zich decoratief doch bescheiden op de achtergrond.


januari 1981

De donder komt uit de aarde opklinken:
het beeld van de Geestdrift.
Zo maakten oude koningen muziek
om de verdiensten te eren;
zij wijdden haar als een heerlijke offerande
aan de hoogste god,
terwijl zij hun voorvaderen daarbij uitnodigen.

Als de donder, de elektrische kracht, in het begin van de zomer weer uit de aarde tevoorschijn komt ruisen en het eerste onweer de natuur verfrist, lost zich een lange spanning op.
Verlichting en vreugde zijn er het gevolg van. Zo bezit ook
de muziek de macht om de spanning in het hart, de kracht der sombere gevoelens te verbreken. De geestdrift van het hart uit zich onwillekeurig in gezang, in dans en in ritmische bewegingen van het lichaam. Van oudsher werd de bezielende werking van de onzichtbare klank, die de harten der mensen beweegt en verenigd, als een raadsel gevoeld. De heersers maakten gebruik van deze natuurlijke neiging voor de muziek. Ze gaven haar een eervolle plaats en stelden er regels voor vast. De muziek gold als iets ernstigs en heiligs, ze moest de gevoelens der mensen reinigen. Ze moest de deugden der helden prijzen, en zo een brug slaan naar de bovenzinnelijke wereld. In de tempel naderde men de Godheid met muziek en gebarenspel (waaruit zich later het theater heeft ontwikkeld). De religieuze gevoelens ten opzichte van de Schepper der wereld werden verenigd met de heiligste menselijke aandoeningen: de gevoelens van eerbied jegens de voorvaderen. Deze laatsten werden tot bijwoning dezer godsdienstoefeningen uitgenodigd als gasten van de Heer des Hemels en als vertegenwoordigers der mensheid in die hogere regionen. Terwijl zo het eigen verleden met de Godheid werd verweven in plechtige momenten van religieuze extase, werd de band tussen Godheid en mensheid geconsolideerd. De heerser, die in zijn voorouders de Godheid vereerde, was daardoor de Zoon des Hemels, in wie de hemelse en aardse wereld in mystiek contact met elkaar kwamen. Deze gedachten zijn de laatste en hoogste samenvatting van de Chinese cultuur. Confucius zelf zei van het grote offer, waarbij het grote ritueel deze gebruiken in ere hield: "Wie dit offer volkomen begreep, zou de wereld kunnen regeren, als wentelde die om zijn hand."


Vandaar.


mei 1986

Het bederf is ontstaan doordat de zachtmoedige onverschilligheid van het onderste trigram (Soen, de wind) is samengekomen met de starre traagheid van het bovenste ( Ken, de berg).
Het resultaat is lauwheid, verwaarlozing.


Het starre computerportret (zie ook nr. 32) wordt verstoord door een vloeiende naaktfiguur. Een groot stuk is slechts licht aangetast, maar aan de rechterkant is het portret al bijna helemaal weggevaagd.
En het bederf woekert voort...


september 1982

De Toenadering heeft verheven welslagen.
Bevorderlijk is standvastigheid.
Komt de achtste maand, dan betekent dat onheil.

Het teken als geheel wijst op een tijd van vooruitgang vol blije verwachtingen. De lente nadert. Vreugde en inschikkelijkheid brengen hoog en laag nader tot elkaar. Het succes is verzekerd.

Negen op de tweede plaats betekent:
Gemeenschappelijke toenadering. Heil! Alles is bevorderlijk.

Daar men zich in een situatie bevindt waarin men van bovenaf aangespoord wordt, naderbij te komen, en men in zichzelf de kracht en de consequentie bezit, waarvoor geen waarschuwing nodig is, heeft men succes. Ook voor de toekomst behoeft men zich niet bezorgd te maken. Men is zich ervan bewust, dat alle aardse vergankelijk is en dat op elke stijging een daling volgt: maar men laat zich door dit universele lot van de mensheid niet uit het lood slaan. Alle aspecten zijn gunstig. Daarom zal men snel, flink en dapper zijn levensweg vervolgen.


Het meisje zoekt toenadering: hoe dichterbij de kern, hoe contrastrijker en helderder het beeld.


december 1990

Negen op de vijfde plaats betekent:
beschouwing van mijn leven.
De edele treft geen blaam.

Een man in een verantwoordelijke positie, naar wie de anderen opzien, moet altijd bereid zijn tot zelf onderzoek. De juiste manier van zelfonderzoek bestaat echter niet in een werkeloos mijmeren over zichzelf; het is nodig dat we letten op de invloed die van ons uitgaat.

Bovenaan een negen betekent:
beschouwing van zijn leven.
De edele treft geen blaam.

Hier is een wijze getekend, die buiten de wereldse dingen staat. Bevrijd van zijn ik-zucht, beschouwt hij de wetten van zijn leven en zodoende komt hij tot de erkenning, dat het hoogste goed bestaat in het weten, hoe we ons van alle smetten kunnen bevrijden.


Denken en Zijn zijn bij deze man in harmonie.


oktober 1978

Bovenaan een negen betekent:
steekt met de hals in de houten kraag,
zodat de oren verdwijnen.
Onheil!

Confucius merkt hierbij op:
Wanneer het goede zich niet opstapelt, is het niet genoeg om iemand beroemd te maken. Wanneer het kwade zich niet opstapelt, is het niet sterk genoeg om iemand te vernietigen. Dus denkt de gemene: goed zijn in het klein heeft geen waarde; daarom laat hij het na. Hij denkt: kleine zonden doen geen kwaad; daarom leert hij ze niet af. Zo vermeerderen zich zijn zonden tot ze niet meer te bedekken zijn, en zijn schuld wordt zo groot, dat ze zich niet meer laat delgen.


Te laat komt men zichzelf tegen: de houten kraag, als straf bedoeld, maar toch nog een laatste bescherming biedend, versplinterd weliswaar, maar de oren zullen rood blijken van schaamte.


oktober 1979

Het teken toont een vuur, dat uit de geheime diepten van de aarde tevoorschijn breekt en oplaaiend de berg, de hemelse hoogte, verlicht en verfraaid. De bekoorlijkheid, de schone vorm is onmisbaar bij elke vereniging, opdat ze ordelijk en aantrekkelijk wordt, niet chaotisch en rommelig.

Bekoorlijkheid heeft welslagen.
In het klein is het bevorderlijk, iets te ondernemen.

De bekoorlijkheid brengt succes. Zij is echter niet het wezenlijke, de grondslag, ze vormt slechts het ornament. Daarom mag ze slechts spaarzaam, in het klein worden aangewend.
Het teken toont de rustende schoonheid: binnen klaarheid en buiten stilte. Dat is de rust van de reine contemplatie. Als de begeerte zwijgt, de wil tot rust komt, dan manifesteert zich de wereld als voorstelling. Als zodanig is ze schoon en aan de strijd om het bestaan ontrukt. Dat is de wereld van de kunst. Maar door louter contemplatie wordt de wil niet definitief tot rust gebracht. Hij zal weer ontwaken, en al het schone blijkt dan slechts een voorbijgaand verheffend moment geweest te zijn. Daarom is dit nog niet de eigenlijke weg naar de verlossing.

Zes op de vierde plaats betekent:
Bekoorlijkheid of eenvoud?
Een wit paard komt als gevlogen:
Geen rover is hij.
Hij wil een aanzoek doen op de juiste tijd.

Men geraakt in een situatie waarin men twijfelt, of men nog langer de bekoring van uiterlijke glans mag zoeken, of dat het misschien beter zou zijn terug te keren tot de eenvoud. In die vraag ligt het antwoord reeds opgesloten. Van buitenaf wordt men in die langzaam groeiende overtuiging gesterkt. Het is alsof er iets als een wit gevleugeld paard naderbij komt. De witte kleur wijst op eenvoud. Het vliegende paard is het symbool voor de gedachten, die alle grenzen van ruimte en tijd overschrijden.

Zes op de vijfde plaats betekent:
Bekoorlijkheid op heuvels en in tuinen.
Het zijden bundeltje is armelijk en klein.
Beschaming, doch tenslotte heil!

Men trekt zich uit de omgang met mensen van laag allooi, die slechts pracht en luxe zoeken, terug in de eenzaamheid der hoogten. Daar vindt men een mens tegen wie men opziet en die men tot zijn vriend zou willen maken. Maar de gastgeschenken, die men te bieden heeft, zijn zo gering en armoedig, dat men zich ervoor schaamt. Het komt echter niet aan op de uiterlijke gave, maar op de innerlijke gezindheid; daarom gaat tenslotte alles goed.

Bovenaan een negen betekent:
Eenvoudige bekoorlijkheid.
Geen blaam.

Hier op de hoogste trap van ontwikkeling wordt elke opsmuk afgelegd. De vorm verbergt niet langer de inhoud, maar doet deze volmaakt tot zijn recht komen. De hoogste schoonheid bestaat niet in een uiterlijke versiering van het materiaal, maar in een eenvoudige, doeltreffende vormgeving.


Het was in eerste instantie vooral de titel van dit teken, die mij inspireerde tot deze hommage aan "het meisje van mijn dansles", Bianca. Bianca is in mijn herinnering het meest bekoorlijke meisje, dat ooit verliefd op mij is geweest. Bij nadere lezing bleek een aantal passages bovendien enkele aspecten van deze kortste maar tevens ook langste liefde te belichten: de twijfel tussen bekoorlijkheid en eenvoud, een mens tegen wie men opziet, de schaamte voor de geringe uiterlijke gave. Inderdaad beschaming en daardoor tenslotte geen heil.
En juist die andere afloop brengt ons terug naar de reine contemplatie, de beschouwing waarbij de wereld zich manifesteert als voorstelling, in dit geval een foto van dansles. De twee silhouetten in het midden, Bianca en ik, zijn met opzet wit gelaten. Wit (blanca, Bianca) is de kleur van de eenvoud, maar bovenal laat het alle ruimte voor eigen invulling, fantasieën en projecties: een vuur uit de geheime diepten van, in dit geval, de menselijke geest.


maart 1986

De Versplintering.
Het is niet bevorderlijk waar ook heen te gaan.


Geen I Tjing-uitleg, maar direct mijn interpretatie:
Komend uit Alkmaar, studerend in Amsterdam, met een meisje in Arnhem, reisde ik in die tijd erg veel, zonder me ergens thuis te voelen. Dat gaf mij het gevoel versplinterd te zijn tussen deze drie steden, die elk met een A beginnen. Deze drie A's zijn terug te vinden in de driehoek links. Het gespleten karakter van de situatie komt tot uiting in de twee koppen aan de rechterkant.


september 1978

De Terugkeer. Welslagen.
Feilloos uitgaan en ingaan.
Vrienden komen zonder blaam.
Her en der gaat de weg.
Op de zevende dag komt de terugkeer.
Het is bevorderlijk een plaats te hebben, waar men heen kan gaan.

De terugkeer ligt in de loop van de natuur. De beweging is kringvormig, de weg is in zichzelf besloten. Alles komt vanzelf, als het de tijd ervoor is. Dat is de zin van hemel en aarde.


De kringvormige beweging, die volgens de I Tjing in zes etappes verloopt, is hier geplaatst tegen een enigszins parodistische achtergrond: de tekst, als terugkerend element in mijn tekeningen. (zie ook nr.42).


mei 1979

De hemel is temidden van de berg:
het beeld van de Temmende kracht van het Grote.
Zo leert de edele vele woorden uit vroeger tijd en daden uit het verleden kennen, om daardoor zijn karakter te stalen.

De hemel temidden van de berg wijst op verborgen schatten. Zo ligt in de woorden en daden van verleden een schat verborgen, die men gebruiken kan om zijn eigen karakter te stalen en te versterken. Dit is de juiste wijze van studeren: zich niet beperken tot historische kennis, maar het historische door het toe te passen steeds weer actueel maken.


Hier is een man te zien die ons de weg naar de verborgen schatten wijst.


maart 1976

Beneden aan de berg is de donder:
het beeld van de Voeding.
Zo slaat de edele acht op zijn woorden en is hij matig in eten en dringen.


Pas op enige afstand wordt deze afbeelding duidelijk.


april 1976

Dit is de grote broer van nr. 62.


oktober 1981

Dit hexagram bestaat uit de herhaling van het trigram K'an. Het is één der acht dubbeltekens. Het teken K'an betekent het naar binnen storten. Een Jang-lijn is tussen twee Jin-lijnen naar binnen gestort en wordt door hen ingesloten als het water in een ravijn. Het Ontvangende heeft de middelste lijn van het Scheppende gekregen, en zo ontstaat K'an. Als beeld is het het water, en wel het water dat van boven komt, zich op aarde voortbeweegt in rivieren en stromen, en dat alle leven op aarde wekt.

Daarmee is gelijk het dubbel karakter van het water geschetst: het heeft het in zich om de dingen op aarde tot leven te wekken, maar in grote hoeveelheden is het daarentegen ook in staat alles te vernietigen.


De vrouw is al net zo onpeilbaar.


september 1980

Het Zich-hechtende. Bevorderlijk is standvastigheid.
Die brengt succes.
Zorg voor de koe brengt heil.

Het donkere hecht zich aan het lichte en vervolmaakt zo de helderheid ervan. Doordat het lichtende licht uitstraalt, heeft het van binnen iets nodig, dat standvastig is, opdat het niet geheel opbrandt, maar voortdurend licht kan geven. Al het lichtende in de wereld is afhankelijk van iets waaraan het zich gehecht heeft om te kunnen blijven schijnen.


oktober 1986

Opmerking vooraf:
In China heerst formeel de monogamie. Elke man heeft slechts één officiële vrouw. Deze verbintenis, die minder de beide huwelijkspartners dan hun families aangaat, wordt onder strikte inachtneming der vormen gesloten. Doch de man behoudt het recht ook aan zijn persoonlijke neigingen gevolg te geven. Ja, het is zelfs de schoonste plicht van een goede echtgenote, hem daarbij behulpzaam te zijn. Op deze wijze krijgt hun verhouding iets moois en opens. Het meisje, dat overeenkomstig de keus van de man haar intrede in de familie doet, neemt bescheiden haar plaats in onder de huisvrouw, als een jongere zuster. Natuurlijk gaat het hier om zeer précaire en tere vragen, die van de kant van alle partijen veel tact vragen. Doch als de omstandigheden meewerken, vindt men hier de oplossing van een probleem, waar de Europese cultuur geen weg mee weet. Het spreekt vanzelf, dat de Chinese vrouw in het algemeen evenmin aan het ideaal beantwoordt als et gemiddelde Europese huwelijk het Europese huwelijksideaal nabij komt.

Het Huwende Meisje. Ondernemingen brengen onheil.
Niets, dat bevorderlijk is.

Een meisje, dat in de familie wordt opgenomen zonder hoofdvrouw te zijn, moet zich heel voorzichtig en ingetogen gedragen. Zij mag uit zichzelf geen enkele poging in het werk stellen om de vrouw des huizes te verdringen; dat zou maar wanorde scheppen en men zou in een onhoudbare toestand geraken.
Dit is van toepassing op alle vrij omgang tussen de mensen onderling. Terwijl bij de wettelijk geregelde verhoudingen een vaste samenhang tussen plichten en rechten bestaat, berust de duur van de op genegenheid gebaseerde verhoudingen uitsluitend op tactvolle reserve.
De toegenegenheid, als grondslag der verhoudingen, is van essentieel belang bij elke vereniging, want uit de vereniging van hemel en aarde komt de gehele natuur voort, en evenzo is onder de mensen de spontane genegenheid het alomvattende principe der vereniging.

Boven het meer is de donder.
Het beeld van het Huwende Meisje.
Zo krijgt de edele door de eeuwigheid van het einde
Begrip van het vergankelijk.

De donder brengt het water van het meer in beweging, dat hem in glinsterende golven volgt. Dat is het beeld van het meisje dat de man van haar keuze volgt. Elke menselijke binding sluit echter het gevaar in dat er afdwalingen binnensluipen, die tot eindeloze misverstanden en onaangenaamheden leiden. Daarom is het gewenst, voortdurend rekening te houden met het einde. Als men zich laat gaan, komt men samen en gaat men weer uit elkaar, zoals de dag het meebrengt. Als men daarentegen zijn aandacht richt op een einde, dat duurt, zal men de klippen kunnen omzeilen, die een bedreiging vormen voor de intiemere bindingen der mensen onder elkaar.


Het gehuwde meisje houdt zich schuil achter de trouwring…


augustus 1992

Het Zachtmoedige. Welslagen door kleine dingen.
Bevorderlijk is het, een plaats te hebben.
Waar men heen kan gaan.
Bevorderlijk is het de grote man te zien.

Het indringen brengt geleidelijk en weinig opvallende werkingen te weeg. Er wordt niets geforceerd, de onafgebroken zachte druk moet het doen. Hiermee bereikt men minder opvallend effect dan wanneer men met overrompeling werkt, maar het is duurzamer en volkomener.
Om op deze wijze te kunnen werken, moet men een vastomlijnd doel hebben. Want men bereikt alleen iets, wanneer de beïnvloeding steeds in dezelfde richting werkt.
Het kleine kan slechts dan iets bereiken, wanneer het zich overgeeft aan de leiding van een bekwaam man, die de capaciteit bezit tot het scheppen van orde.

Een vergelijking is te trekken met het schaakspel. De zachtmoedige, witte dame zet de gelederen van de zwarte koning onopvallend onder druk. Langzaam wordt de positionele voorsprong opgebouwd. Dit kan zij slechts onder leiding van eengrootmeester. Maar:

Negen op de derde plaats betekent:
Herhaald indringen. Beschaming.


Het borende nadenken mag niet te ver worden gedreven; anders belemmert het de kracht tot het nemen van een resoluut besluit. Als een zaak van alle kanten grondig is bekeken, dan moet men tot een besluit komen en daar naar handelen. Door al dat nadenken komt men steeds opnieuw in twijfel en vervolgens in beschaming, omdat men blijk geeft niet in staat te zijn tot een handelend optreden.


november 1982

Hier is vrij geassocieerd naar aanleiding van de naam van het teken.
Het teken heeft in zijn tekst enige overeenkomst met nr. 45 "Het Verzamelen". Daar zagen we hoe, in mijn uitwerking een driehoek tot cirkel kon worden. Hier zijn die elementen terug te vinden in een gezichtbedriegend grapje.


Citaat: "Wie het waagt afstand te doen van het naastbije, zal het verderaf-liggende veroveren".


augustus 1980

Beperking: Welslagen.
Bittere beperking mag men niet blijvend beoefenen.

Ook in de beperking moet men echter maat weten te houden. Als men zijn eigen natuur al te bittere beperkingen zou willen opleggen, zou zij daaronder lijden. Als men de beperking van anderen te ver zou willen drijven, zouden ze ertegen in opstand komen. Daarom moet men zelfs de beperking beperken.


Hier is het logo te zien van Novell, de fabrikant van netwerk-software. Sinds enkele jaren heb ik als netwerkbeheerder en systeembeheerder te maken met het beperken van de rechten van medewerkers. Ook daarbij moet een compromis gezocht worden tussen veiligheid en werkbaarheid.


maart 1993

Wie hem kent, vraagt geen verdere uitleg; waarmee dan tevens nr. 28 is verklaard.


februari 1980

Dit hexagram is de evolutie van nr. 11: T'ai, Vrede. De overgang uit de verwarring naar de orde is voltooid, en nu is ook elk detail op zijn plaats. De sterke lijnen bevinden zich op de sterke, de zwakke lijnen op de zwakke plaatsen. Dat is een zeer gunstig aspect. Toch geeft het te denken. Juist wanneer het volkomen evenwicht is bereikt, kan elke beweging ertoe leiden, dat de toestand van orde omslaat in wanorde. Overeenkomstig hun aard volgen de overige sterke lijnen de éne sterke lijn die naar boven is gegaan en de orde in de details volkomen heeft gemaakt: zo ontstaat plotseling weer het teken P'I, de Stilstand (nr. 12). Het teken wijst dus op de verhoudingen van een hoogtepunt, die de uiterste voorzichtigheid noodzakelijk maken.


Na de voleinding van de taak die ik mij gesteld heb, het maken van tekeningen bij de I Tjing, zal de puzzel van 64 stukjes zijn opgelost, elk detail is op zijn plaats. En wat te zien zal zijn, is niet alleen een beeld van de I Tjing, maar bovenal een beeld van mij zelf.


oktober 1985

Het hexagram "Na de voleinding" schets de geleidelijke overgang van een tijd van opbloei via een cultureel hoogtepunt naar een tijd van stilstand.
Het hexagram "Vóór de voleinding" daarentegen schetst de overgang van chaos naar orde. Het staat aan het einde van het Boek der Veranderingen, als een teken, dat in elk einde een nieuw begin ligt besloten. Zo geeft het mensen hoop.
Het Boek der Veranderingen is een boek van de toekomst.


In de grijze eenvormige chaos begint weer tekening te komen. Licht en donker beginnen opnieuw hun spel waaraan mijn tekeningen hun ontstaan te danken hebben.


september 1980