Deze pagina bevat een aantal aanwijzingen en tips voor genealogisch onderzoek in de streek tussen Nijmegen en Kleve.
De streek tussen Nijmegen en Kleve wordt ook wel aangeduidt als "de Duffelt"; de Duffelt was aanvankelijk een ambt onder het Hertogdom Gelre, totdat dit in de 15e eeuw aan het Hertogdom Kleve kwam.
Mijn eerste tip is: Word lid van een genealogische vereniging of Heemkunde kring, je komt dan in contact met andere genealogen, blijft op de hoogte van nieuwe publicaties, beschikbare bronnen etc.
Voor genealogische verenigingen verwijs ik U naar de vorige pagina (Mosaik & NGV), voor info over de Heemkunde kring "de Duffelt" (kwartaalblad "van toen naar nu") kunt U het volgende adres aanschrijven:
- Leenregisters;
Met behulp van leenregisters is het mogelijk het bezit van lenen (bijv. landerijen, huizen of heerlijke rechten) door de opeenvolgende bezitters in de tijd te volgen. Leenregisters beginnen vaak in de 14e eeuw en lopen soms door tot in de 18e eeuw (zie Genealogie, kwartaalblad van het CBG, jrg. 4, nr. 4)
De volgende leenregisters zijn van belang:
- Leenregister van het Huis Bergh
, door A.P. van Schilfgaarde (o.a. RA Arnhem en CBG);
- Die Lehnregister des Herzogtums Kleve
, in Das Hauptstaatsarchiv Düsseldorf und seine Bestände, deel 8, door E. Dösseler en F.W. Oediger (o.a. RA Arnhem en CBG);
- Leenregister van het Kwartier van Nijmegen en Lenen buiten Gelderland
, door Mr. J.J.S. Sloet en Mr. A.H. Martens van Sevenhoven (o.a. RA Arnhem en CBG).
Een verzameling lenen in de Duffelt uit de hierboven bovengenoemde werken:
- Kloosterarchieven: Kloosterarchieven kunnen een grote verscheidenheid aan
bronnen herbergen, ik noem: pachtboeken, tiendboeken, rekeningen etc.
De volgende Kloosterarchieven zijn voor het gebied tussen Nijmegen en Kleve van belang:
- Het Stift Monterberg-Kleve
, dit archief is in druk verschenen bij Boss-Verlag te Kleve:
"Urkunden und Regesten des Stiftes Monterberg-Kleve" (Dr. F. Gorissen), de regestenlijst begint in de 12e eeuw
en loopt tot 1810, het aantal regesten beslaat maar liefst 5032 nrs. (2 delen), het derde deel bevat afbeeldingen
van in het archief aanwezige zegels en een beschrijving van de geschiedenis van het archief. De index wordt in deel 4 gepubliceerd.
Het archief is in bewaring bij de parochie te Kleve en derhalve niet te raadplegen, de eerder genoemde publicatie biedt hierbij
uitkomst.
- Het Stift Bedburg-Hau
, het archief van dit klooster, dat bij Kleve ligt, berust in het Hauptstaatsarchiv te Düsseldorf, ook van dit archief
is een publicatie beschikbaar: "Het hoogadelijk, vrij wereldlijk stift te Bedbur bij Kleef en sijne juffers" (Mr. L.A.J.W. Baron Sloet) bevat een oorkondenlijst
en is o.a. bij het CBG in te zien. Het klooster bezat o.a. goederen te Kekerdom, het archief heeft echter in de 2e wereldoorlog veel geleden
de inventaris meldt nog o.a.: nr. 43, Lagerbuch und Kartenbuch der Pachthofe, Landereien und Zehnten 16-17 jh.
- Het Stift Kranenburg-Zyfflich
, ook dit archief bevindt zich onder het beheer van het Hauptstaatsarchiv. Het archief bevat een aantal interessante stukken,
o.a. de pachtboeken (m.b.t. Leuth, Niel, Germenseel, Mehr en Groessen) die teruggaan tot in de 16e eeuw zijn noemenswaardig, verder is het tiendboek van Leuth uit 1554 een unieke bron (zie bij schattingslijsten)
verder zijn (gedeeltelijke) kerkrekeningen van Leuth en Zyfflich van belang, evenals de Kapittelsrekeningen.
Stift Kranenburg-Zyfflich:
- Het Tiendboek van Leuth 1554
(zie ook: schatting & cijnzen)
- Kerklanderijen te Leuth, 1612
- Kerkrekeningen van Leuth, 1741-1743
- Kapittelrekeningen (gedeelte) 1748/49, met ontvangsten van dijkgelden, schattingen, tijnsen
en tienden in Wyler, Leuth, Udem, Keppelen, Groesbeek, Zyfflich, Mehr, Niel, Groessen en Beek.
- Verpachtingen van Kerklanderijen te Zyfflich, 1662 en 1668
- Verpachtingen van landerijen van de Vicarie te Zyfflich, 1683-1686
- Inkomsten voor de koster te Zyfflich, 1573, 1628 en 1635
- Pachtboeken (goederen te Leuth, Kekerdom, Ooij, Wijchen, Zyfflich, Niel, Groessen, Zyfflich, Mehr en Kranenburg), ca. 1540-1802 (met hiaten)
- Familie- en Huisarchieven
: Deze archieven kunnen een grote variatie aan archivalia
bevatten, ik noem: leenregisters, cijnsregisters, pachtboeken, dijkcedullen, morgentalen, tienden, kaartboeken, eigenlijk teveel
om op te noemen. Het enige "probleem" is het opsporen van deze archieven, hiervoor dient men zich te verdiepen
in de locale geschiedenis. Op deze wijze kan men achterhalen welke families zgn."heerlijkheden" en/of adellijke huizen hebben bezeten, of welke
"aanzienlijke" families grond in bezit hebben gehad in het te onderzoeken gebied.
Ik wil in ieder geval wijzen op de volgende archieven:
- Het archief van het Huis Aerdt en het archief van de familie van Hugenpoth tot Aerdt
, dit archief bevindt zich in het Rijksarchief
te Arnhem en is d.m.v. een inventaris te raadplegen. In 1772 kocht G.F. van Hugenpoth de riddergoederen Bimmen en Hengmeng (onder Keeken), op
deze wijze zijn akten van het geslacht Van (der) Hoevelick, de voormalige eigenaren van Bimmen en Hengmeng, in dit archief
terechtgekomen. De regesten m.b.t. de Duffelt heb ik in de regestenlijst opgenomen,verder noem ik nog: Kaartboeken van de
dorpen Duffelwarth, Keeken, Bimmen en Meer 1667 en 1691 (nrs. 543, 544 en 560), Schatcedullen van de heerlijkheid
Duffelwarth, Keeken en Bimmen 1688, 1691-1694, 1699-1702 (nr. 545). Ik heb transcripties van 5 van de 9 schatcedullen hier beschikbaar: Schatcedullen van Duffelward, Keeken en Bimmen 1688, 1691/2/3 en 1702
- De graven van Limburg Stirum
, van dit archief is een inventaris samengesteld door Mr. A.P. van Schilfgaarde. Het archief bevindt zich grotendeels
in het Algemeen Rijksarchief in Den Haag, een kleiner gedeelte bevindt zich in het Rijksarchief te Arnhem. Elbert van Alpen bezat vele goederen in de Duffelt,
o.a. Huis Zelhem (of Selem) tussen Mehr en Niel gelegen, en Huis Seeland, bij Millingen gelegen. Zijn dochter Maria trouwde met Werner Scheiffart,
hun zoon Johan huwde met Ermgard van Wisch. Ermgard van Wisch hertrouwde met de graaf van Limburg Stirum, zodat vele goederen in de Duffelt op deze wijze in
bezit kwam van de graven van Limburg Stirum. Ook in het tiendboek van Leuth (1554) vinden we vele malen "de graven van Stijrem" als eigenaar van percelen genoemd worden.
Een aantal regesten uit de inventaris is in de regestenlijst opgenomen. Een lijst van renten in de Duffelt uit het jaar 1492, toekomend aan o.a. Werner Scheiffart van Merode, is in het archief in Den Haag terug te vinden: Renten in de Duffelt 1492
- Archief van Schloss Diersfordt (familie von Wylich)
, De oorkonden, die in dit archief berusten, zijn in 2 delen gepubliceerd: Urkunden des archivs
von Schloss Diersfordt bei Wesel (door Dr. Wilkes en Dr. Brandt). Het archief is in particulier bezit maar op aanvraag te raadplegen (stukken van te voren bestellen).
De eerder genoemde Elbert van Alpen (x Geertruid van Appeltern) vererfde zijn adellijke huis Zelhem op zijn dochter Adriana, die gehuwd was met Werner van Palant. In
de 17e eeuw vererfde Zelhem of het geslacht van Wylich, zodat op deze wijze stukken m.b.t. de Duffelt in het archief te Diersfordt
terechtkwamen. Een aantal oorkonden uit het oorkondenboek heb ik in de regestenlijst opgenomen.
- Salm-Salmsches Archives te Anholt (familie van Bronckhorst)
, Een derde dochter van Elbert van Alpen trouwde met Derck van Bronckhorst tot Batenburg, heer van Anholt. Hun zoon
Derck verkreeg in 1508 de heerlijkheid Seeland bij de erfscheiding met zijn neef Elbert van Palant (zie regestenlijst). De akten m.b.t. het Huis (en heerlijkheid) Seeland kwamen op deze wijze
in het kasteel te Anholt terecht. Uit de inventaris (gemaakt door Dr. Zelzner) heb ik een aantal regesten in de regestenlijst opgenomen. Verder zijn er nog een aantal interessante akten te
raadplegen o.a.: nr. I.6, Rechnungen und Aufzeichnungen uber Einkunfte aus den in der Duffel gelegenen Gutern etc., over de periode (met hiaten) 1484-1534, de inkomsten betreffen de
dorpen Bimmen, Keeken, Duffelwart, Mehr, Kekerdom, Leuth, Zyfflich, Germenseel, Nutterden en Frasselt. Het archief is op afspraak te raadplegen
- Furstliches Archiv Lippe-Biesterfeld (familie von Motzfeld)
, De heerlijkheid Seeland is in het bezit van het geslacht von Motzfeld gekomen, door huwelijk met een telg uit het geslacht
von Meinertzhagen zijn stukken m.b.t. de Duffelt in het archief Lippe-Biesterveld op het kasteel te Detmold terechtgekomen. De inventaris is samengesteld door M. Sagebiel. Onder de hoofdstukjes: Bistervelde,
Erbschaft v. Motzfeld en Herrschaft Zeeland bevinden zich een aantal interessante stukken betreffende Millingen, Pannerden en Seeland. Als voorbeeld is te noemen inv. nr. 1771: schatting van Seeland
1674, of gerichtsprotocollen van Seeland (o.a. 1611/12 en 1617/26).
- Archief van het Huis Bergh
, Een inventaris van dit archief is gemaakt door Mr. A.P. van Schilfgaarde. Het archief is gevestigd in "de Munt" aan de Muntwal nr. 1 te 's-Heerenbergh, afspraken voor archiefbezoek kunnen
gemaakt worden via de archivaris P.J. Bresser, op dinsdagochtend te bereiken onder tel. nr. 0314-662271. Vooral voor onderzoek in Millingen is dit archief van groot belang, zie hiervoor de inventaris onder
"Kwartier van Nijmegen", IX Bylandt, hieronder bevinden zich niet alleen akten van de heerlijkheid Bylandt, maar ook van Millingen, Pannerden, Herwen en Aerdt. De rekeningen beginnen in 1440 en lopen tot 1801
(zie de rekening van Millingen tijdens de Kleefse bezetting onder de kop "overige archivalia"). Inventarisnr. 5678 wordt omschreven als schatcedul van Millingen 1534, waarvan ik de transcriptie hier beschikbaar heb: Schatcedul van Millingen 1534
- Familie Van Bylandt
, De familie Van Bylandt speelde een belangrijke rol in de Duffelt, zij waren bezitters van o.a. het huis Halt (onder Keeken) en sinds het einde van de 15e eeuw
ook van het huis Spaldorp (Kekerdom). Een deel van het familie archief is terechtgekomen in het algemeen rijksarchief in Den Haag een klein deel in het gemeente archief van Nijmegen (periode 1574-1825,
12 cm, stukken betreffende Floris Otto Hendrik Roeleman van Bylant en zijn nakomelingen); een deel in het rijksarchief in Maastricht (inventaris: Catalogus van het Oud-Archief van het Kasteel en de der
Baronie Well, door A.F. van Beurden): nr. 639, Rekenschap afgelegd voor de familie van den Bylant Ao. 1575-1588 over goederen onder Keeken en misschien nog nr. 641, Verpachting door Adr. van den Bylant Ao.
1543, en tenslotte nog een deel in het rijksarchief in Arnhem (archief Van Bylandt-Halt, toegang 0454). In het laatst genoemde
archief bevindt zich het pacht- en tynsboek van Halt en Spaldorp uit 1535/1536 dat wellicht het belangrijkste stuk in dit archief is, vandaar dat ik hier de transcriptie beschikbaar heb: Pacht en tynsboek van Spaldorp en Halt 1535/1536
- Adellijke families
, Om een idee te geven welke families belangrijke rollen speelden in het Nijmeegse en Kleefse gebied, in de 15e, 16e en 17e eeuw,
heb ik hier 4 riddercedullen beschikbaar: Riddercedul van Gelre 1468, De Ridderschap van het Rijk van Nijmegen 1555, De Ridderschap van Kleve 1665,
De Ridderschap van Kleve 1674
- Schattingslijsten (ook: Hebezettel of schatcedullen), verpondingskohieren en cijnsregisters (ook: tijnsregisters)
: Schattingslijsten, verpondingskohieren en cijnsregisters zijn
bronnen die betrekking hebben op belastingheffing. Schattingslijsten zijn meer momentopnamen en summier qua info, terwijl cijnsregisters vaak
een beschrijving van het betreffende goed bevat, bovendien kunnen voorafgaande bezitters genoemd worden. In tegenstelling tot pacht is het cijnsrecht
erfelijk. Er zijn 2 typen cijnzen: grondcijnzen en erfcijnzen. Grondcijns moest (aan de leenheer) betaald worden i.v.m. een in leen verkregen perceel.
Een aparte categorie wordt gevormd door de erfcijnzen. In ruil voor de uitkering van een bedrag ineens verplichtte de geldnemer
zich aan de kredietgever een jaarlijkse vergoeding uit een bepaald onderpand - de erfpacht of erfcijns - te betalen (zie Genealogie, kwartaalblad
van het CBG, jrg. 1, nr.1). Verpondingskohieren hebben betrekking op belastingheffing van onroerend goed; van het kwartier van Nijmegen is een unieke reeks uit 1649 bewaard gebleven. Hieronder een aantal schattingslijsten, cijnsregisters en aanverwante bronnen.
- Schattingslijst van Gelre 1369, ambt "de Duffelt"
- Schattingslijst van Gelre 1464, ambt "de Duffelt"
- Het Tiendboek van Leuth 1554
- Schatcedullen van Duffelward, Keeken en Bimmen 1688, 1691/2/3 en 1702
(zie ook: familie- en huisarchieven)
- Schatcedul van Millingen, 1534
(zie ook: familie- en huisarchieven)
- Verpondingskohieren 1649 (Aerdt, Beek, Groesbeek, Millingen, Zeeland, Pannerden, Persingen, Ooij en Erlecom)
- Hebezettel von Lobith, 1650
- Hebezettel von Zyfflich, 1717, deel I
- Hebezettel von Zyfflich, 1717, deel II (onder de Kranenburgse schouw)
- Hebezettel von Wyler, 1717
- Hebezettel von Kekerdom und Niel 1719
- Belastinglijsten van Mehr, Niel, Kekerdom en Leuth over de jaren 1774-1775 (tevens gebruikt t/m 1782)
- Bisdomsarchieven
: Een belangrijke bron voor de genealoog in het Nijmeegse/Kleefse gebied zijn
de huwelijksdispensaties van de bisdommen Roermond en Keulen. Dispensaties moesten verleend worden bij verwantschap t/m de 4e graad, maar ook i.v.m.
bijv. "zwagerschap" (dit is het geval als een weduwe of weduwnaar wilde hertrouwen met een familielid van de
overleden echtgenoot). Huwelijksdispensaties (m.b.t. het Nijmeegse gebied) van het bisdom Roermond zijn gepubliceerd in
"Zoeklicht Kwartier van Nijmegen" (1985) een uitgave van de afdeling Kwartier van Nijmegen van de NGV. De huwelijksdispensaties
van het bisdom Keulen vallen onder de categorie van de zgn. "Generalvikariatsprotokolle". Ook deze dispensaties zijn
gepubliceerd in 7 delen: Die Kolner Generalvikariatsprotokolle als personengeschichtliche Quelle, H. Deitmer/H. Vogel (zie voor info de homepage van de Westdeutsche Gesellschaft fur Familienkunde, link op mijn homepage aanwezig),
de meeste delen (m.u.v. deel 6 en 7) zijn ook bij het CBG te raadplegen. Een groot aantal afstammingsschema's (bij verwantschap in de 4e
graad krijg je dus de vier generaties van bruid en bruidegom!) zijn in deze
delen gepubliceerd, echter niet alle. Het is daarom aan te bevelen om een kopie van de dispensatie aan te vragen (adres: Historisches Archiv
des Erzbistums Koln, Gereonstrasse 2, 50670 Koln), de service is zeer goed te noemen.
Uit de inventaris van het bisdomsarchief te Muenster heb ik de volgende beschrijving van akten overgenomen:
- Oud-rechterlijke archieven (ORA)
: Deze archieven, ook gerichtsprotocollen of schepenprotocollen genaamd,
bevatten interessante akten, ik noem als voorbeeld: testamenten, transporten, huwelijkse voorwaarden etc. (zie ook link onder). Eigenlijk allerlei akten
waarvoor we tegenwoordig naar de notaris zouden gaan. Deze akten hebben betrekking op de periode van voor 1811 en bevinden zich in het
Rijksarchief Gelderland te Arnhem of in het Hauptstaatsarchiv te Dusseldorf. RA Arnhem: Zeeland (heerlijkheid onder Millingen), toegang 0213, nr. 1,
Protokol van bezwaar, tevens gerichtssignaat, 1697-1797; HSTA Dusseldorf: Kleve Gerichte (Findbuch 103.07), Jurisdiktionsgerichte: Akten nr. 2812-2817, Gerichtsprotokolle
Zyfflich und Wyler, 1694-1798; Nr. 2612-2622, Halt (Duffelward, Keeken en Bimmen), 11 delen, 1668-1799. Nrs. 876 en 877: Aufgehobene Gerichte: Duffel (Mehr, Niel, Kekerdom en Leuth),
1664-1700, 1737-1753:
- Overige archivalia
: belangrijke archivalia onder deze categorie zijn bijv. polderarchieven en de kadastrale archieven;
m.b.t. de Duffelt is een kadasterboek bewaard gebleven uit het jaar 1701, het orgineel zou uit het jaar 1667
dateren (Hauptstaatsarchiv Düsseldorf, Klevische Kataster, Karten VIIb nr. 2), de gedetailleerde kaarten bevatten
de namen van de eigenaren en de grootte van de percelen. Een andere belangrijke bron
is de "handschriften van de heer J.J. Hooft van Huijsduijnen", deze genealoog heeft intensief onderzoek gedaan
in de archieven in het Nijmeegse/Kleefse gebied en veel gegevens uit akten genoteerd. De handschriften worden bewaard in het archief van de Heemkundekring "de Duffelt" en een kopie op
microfiches in het gemeentearchief van Nijmegen. Andere archivalia kunnen zeer divers zijn, zie hiervoor o.a. de onderstaande
voorbeelden:
- Regesten
, Hier een verzameling regesten (in bewerking, 9/6/03 2 regesten toegevoegd) m.b.t. "de Duffelt" uit de hierboven genoemde archivalia (684 nrs.). Aanvullingen zijn welkom.