MULTINATIONAAL AFKORTINGENLEXICON
Herziene en vermeerderde
uitgave
|
DEMO (A tot
AB) TEN GELEIDE Afkortingen, stel je voor dat ze niet bestonden. Wie spreekt in het Engels van de British Broadcasting Corporation? Wie zegt dat hij reist met de Koninklijke Luchtvaart Maatschappij of met de Train à Grande Vitesse? En is het niet veel handiger te spreken van de CDU in plaats van de Christlich-Demokratische Union? Temeer daar afkortingen zich zo gemakkelijk lenen voor samenstellingen. Onlangs kwam ik de volgende tegen: CDU-leiding, CDU-voorzitter, CDU-top, CDU-afdeling, CDU-leden, CDU-medewerkers en dat alles in één krantenartikel! En in NRC zag ik het vreemde woord WAP staan. Het blijkt een acroniem te zijn dat als het ware roept om ‘samengesteld’ te worden. Het staat voor Wireless Application Protocol, ‘een techniek om op mobiele apparatuur programma’s te laten draaien’. En jawel, daar komen de samenstellingen: wapdevelopers, wapsite, wapforum en hoe heet het werken met zo’n internetmachientje? Wappen, natuurlijk. En de omstreden vakantie van onze koningin in Oostenrijk op 7 februari 2000 verleidde het NRC zelfs tot een woordspeling op een samenstelling: ‘De koningin heeft nu eenmaal een lange-latrelatie met Oostenrijk’, lezen we daar. Afkortingen worden ons met de paplepel ingegeven, zo blijkt uit de reactie van mijn kleinzoontje Max, toen ik hem op een dag vroeg waarom zijn pappie niet naar zijn werk was. (Hij was toen 3 jaar.) Hij keek me aan met van die vermoeide lichtelijk geïrriteerde ogen en zei heel langgerekt en verveeld: ‘Opaaa, ATVeee!’ Het is duidelijk: het gebruik van afkortingen komt tegemoet aan ons streven naar beknoptheid en dat geldt niet alleen voor het Nederlands. Duitsers spreken in dit verband niet voor niets van Sprachökonomie, Fransen van économie du langage, Engelsen van concise language en Spanjaarden van concisión de lengua. Afkortingen Wat zijn eigenlijk afkortingen? Onder afkortingen
versta ik met ‘The manufacture of abbreviations remains one of the largest and fastest growing industries in the world today’, merkt Paxton terecht op.3 Deze ‘industry’ vraagt wel om beheersing. Te veel afkortingen binnen een klein bestek veroorzaken onbegrip en irritatie. Zo sprak een politicus laatst aldus: ‘De discussies over de komst van azc’s hebben een hoog nimby-gehalte’. Hoeveel Nederlanders begrijpen dit soort zinnen? Maar er is niets nieuws onder de zon. Reeds in de jaren tachtig zagen de studenten van de vakgroep Frans van de KUN (thans Radboud Universiteit) zich bij hun vertaalwerk geconfronteerd met zinnen als: «S’il parvient à prendre le contrôle de la SCREG, le groupe Bouygues, numéro un français du BTP, doublera son chiffre d’affaires.» (Le Monde, 29/30-12-’85) «La CFDT s’étonne des déclarations de la direction de la RATP.» (ibid.) «La CGC, la CFTC, FO et la direction de SOLLAC (Société lorraine de laminage continu), filiale du groupe sidérurgique SACILOR, ont signé, le vendredi 27 décembre, pour la première fois, un accord prévoyant un gel des salaires en 1986.» (ibid.) Als docent slaagde ik er aardig in vat te krijgen op deze woekering in de vorm van een afkortingenlexicon waarin uiteraard het Frans de boventoon voerde. Ik was nu eenmaal belast met het onderwijs in de Franse taal. Ik constateerde dat niet alleen het Frans hieronder te lijden had, maar dat het een euvel was dat alle Europese talen aankleefde. Van lieverlee ontstond zo het idee, mede op aandringen van mijn collega's van de andere vakgroepen moderne talen, om ook niet-Franse talen er nadrukkelijk bij te betrekken. Er was in het algemeen behoefte aan een meertalig lexicon. Daar wilde ik in voorzien. Een nieuw lexicon Zo is dan eindelijk een werk tot stand gekomen dat ik als titel heb meegegeven: Multinationaal afkortingenlexicon. Maar dergelijke lexicons bestaan toch? Jawel. De bestaande verzamelingen zijn echter ofwel te zeer gericht op een bepaalde sector, alleen de overheid bijvoorbeeld, ofwel in sterke mate verouderd, ofwel te zeer gericht op één taal. Veel van de afkortingen die ik heb opgenomen, heb ik de afgelopen jaren aangetroffen in binnen- en buitenlandse dag- en weekbladen (inclusief de wetenschappelijke bijlagen): zij corresponderen dus mede met de daarin voorkomende rubrieken zoals: politiek, economie, rechtspraak, nationale en internationale instellingen, sport, cultuur, informatica, media, toerisme, milieu, geneeskunde, advertenties, enzovoort. Daarnaast komen vele andere sectoren aan bod, die ontleend zijn aan bestaande lexicons en aan talloze websites op internet. In totaal worden ongeveer 1500 domeinen en subdomeinen bestreken. Zo wordt er aandacht besteed aan 41 takken van sport en aan 122 subdomeinen van de geneeskunde. Bovendien wordt zo nodig ook het gehanteerde taalregister vermeld (informeel, slang, argot, scherts…). Genoemde informatie bevindt zich tussen haakjes achter de betekenissen. Verder heb ik gekozen voor de alfabetische volgorde. Bij gelijkluidende afkortingen gaan die met kleine letters vooraf aan die met hoofdletters en die zonder interpunctie aan die met interpunctie. Ook de verschillende betekenissen van een afkorting zijn alfabetisch gerangschikt. Waar mogelijk heb ik de equivalenten tussen verschillende talen bijeengebracht, zodat in het bijzonder vertalers dit werk als een welkome handreiking zullen ervaren. In volgorde van frequentie gaat het om Nederlands, Engels, Frans, Duits, Spaans, Italiaans, Latijn, Portugees en Russisch. Inmiddels zijn er ruim 100.000 afkortingen bij elkaar gebracht, met gemiddeld drie betekenissen per afkorting. In deze herziene uitgave zijn de interne verwijzingen tot een minimum beperkt, zodat het nauwelijks nog nodig is te switchen van het ene bestand naar het andere. (Elke letter heeft zijn eigen bestand.) Het lexicon is multinationaal. De landen waar de afkortingen worden gebruikt, zijn die waar bovengenoemde talen worden gebezigd als voertaal. Zo moet men bij Spaans en Portugees niet alleen denken aan Spanje en Portugal, maar ook aan de landen van Latijns-Amerika. Zo kunnen Nederlandse afkortingen, behalve op Nederland, ook slaan op Vlaanderen en de Franse op het hele gebied van de francofonie. De Duitse kunnen ook betrekking hebben op Zwitserland en Oostenrijk. Het Engels kan beschouwd worden als mondiaal. Op het gebied van de technologie en de economie met name wordt het Engels ook gebruikt in landen die een andere voertaal hebben. Zo kent Japan het JEC (Japanese Electrotechnical Committee) en het NEC (Nippon Electric Company). Vertaalmethoden Het lexicon biedt niet alleen een overvloed aan (meertalige) informatie, het geeft ook een inkijkje in een aantal vertaaltechnieken die men kan toepassen op afkortingen. Zo kan men de volgende gevallen onderscheiden: A. Identieke afkortingen Van geval tot geval zal men dan moeten besluiten al dan niet een vertaling toe te voegen in de doeltaal. Men zal zich moeten afvragen of de lezer de afkorting begrijpt. Een goed voorbeeld is Unesco: United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization (Eng., Ned., Du., - onderw., ex. wetensch., cultuur)/ Organisation des Nations unies pour l’éducation, la science et la culture (Fr.)/ Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura (Sp.)/ Organizzazione delle Nazioni Unite per l'Istruzione, la Scienza, e la Cultura (It.) B. De afkorting in de brontaal vraagt een andere afkorting in de doeltaal. De betekenis is in alle talen dezelfde. Als voorbeeld volgen hier de verschillende aanduidingen van de NAVO, te beginnen met het Franse Otan, OTAN: Otan, OTAN = Organisation du Traité de l'Atlantique Nord (Fr, - verdragen, organisatie)/ NATO = North Atlantic Treaty Organization (Eng. - verdragen, organisatie)/ Nordatlantikpakt-Organisation (Du., -verdragen, organisatie; in Du. wordt Nato en NATO gebruikt)/ OTAN = Organización del Tratado del Atlántic Norte (Sp., - verdragen, organisatie)/ Organizzazione del Patto del Nord Atlantico (It.; in It. wordt NATO gebruikt)/ Organização do Tratado do Atlântico Norte (Port., - verdragen, organisatie)/ NAVO = Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (Ned., - verdragen, organisatie) C. De afkorting in de brontaal komt qua betekenis niet geheel overeen met die in de doeltaal. Hier zijn vele oplossingen mogelijk. Men kan ‘(verg.)’ of ‘(ong.)’ toevoegen, men kan de termen ‘equivalent’, ‘pendant’, ‘tegenhanger’ of ‘evenknie’ gebruiken en men kan een adjectief invoeren dat de nationaliteit aangeeft: ABTA = Association of British Travel Agents (GB, - reisw.)/ association britannique des agences de voyages; (verg.) SNAV = Syndicat National des Agents de Voyages (Frankr., - reisw., vakbonden, nationaal)/ (verg.) DRV = Deutscher Reisebüro und Reiseveranstalter Verband e.V. (Dld., - reisw.)/ (verg.) FEAV = Federación Española de Agencias de Viaje (Spanje, - reisw.)/ (verg.) ANVR = Algemeen Nederlands Verbond van Reisondernemingen (Ned., - reisw.; sinds 1966) (met dank aan Kees Kommer 4) ICONA = Instituto Nacional para la Conservación de la Naturaleza (Spanje, - milieubeh.)/ (verg.) Administration des Eaux et Forêts; les Eaux et Forêts (Fr., - water, bosb.)/ (verg.) F.C. = (National) Forestry Commission (GB, - bosb., nationaal; sinds 1919)/ (verg.) FS, F.S. = (National) Forest Service (VS, - bosb.)/ (ong.) staatliche Behörde für die Forstverwaltung (Du.)/ (verg.) SBB = Staatsbosbeheer (Ned., - bosb., nationaal) CBR = Centraal Bureau (voor de afgifte van) Rijvaardigheidsbewijzen (Ned., - verkeer, registratie)/ bureau central délivrant les permis de conduire (Fr.)/ (ong.) DVLC = Driver and Vehicle Licensing Centre (Swansea, GB, - verkeer, registratie); (ong.) Department/Registry of Motor Vehicles (VS)/ Zentralstelle zur Erteilung von Führerscheinen (Du.)/ agencia central de expedición de permiso de conducir (Sp.) CPS = Crown Prosecution Service (in Engeland en Wales het equivalent van het Openbaar Ministerie) ACPO = Association of Chief Police Officers (de Britse pendant van het Coördinerend Politieberaad in Nederland) ASCAP = American Society of Composers, Authors and Publishers (de Amerikaanse tegenhanger van de Nederlandse auteursrechtenorganisatie BumaStemra) CNOSF = Comité National Olympique et Sportif Français (de Franse evenknie van NOC*NSF) A.A. = Automobile Association (de Britse ANWB) CES = Conseil Economique et Social (de Franse SER) IFOP = Institut Français d'Opinion Publique (het Franse NIPO) BfV = Bundesamt für Verfassungsschutz (de Duitse AIVD) TÜV = Technischer Überwachungs-Verein (de Duitse apk) RACE = Real Automóvil Club de España (de Spaanse ANWB) IVA = Impuesto sobre el Valor Añadido (de Spaanse btw) D. De afkorting in de brontaal heeft geen equivalent in de doeltaal. In dit geval is men uitsluitend aangewezen op een omschrijving. Weer enkele voorbeelden: s.t.b. = scheiding van tafel en bed (Ned.)/ séparation de corps (Fr.)/ separation order (Eng.)/von Tisch und Bett getrennt (Du.)/ separación de cuerpo y bienes (Sp.) (met dank aan van Dale) APV = Algemene Plaatselijke Verordening (Ned., - regelgeving, politie, lokaal; vroeger bekend als Algemene Politieverordening)/ arrêté de police (Fr.)/ local regulation; (GB) police by(e) law (Eng.)/ allgemeine Polizeiverordnung in niederländischen Gemeinden (Du.)/ ordenanzas municipales de policía (Sp.) (met dank aan van Dale) Homonymie A. Acrohomoniemen In een interessant artikel verschenen in Onze Taal vraagt René Appel onze aandacht voor acroniemen die behalve afkortingen ook feitelijke woorden zijn, dat wil zeggen woorden die al bestaan in het Nederlands.5 Omdat homoniemen woorden zijn met meer dan één betekenis, noemt hij deze letterwoorden acrohomoniemen, een combinatie van acroniemen en homoniemen. Men denkt hier aan woorden als Spar (oorspr.: De Spar). De eerste betekenis (die intussen vrijwel niemand meer kent) is: Door Eendrachtig Samenwerken Profiteren Allen Regelmatig. De tweede duidt natuurlijk een boomsoort aan. Dit acroniem is bewust gekozen, getuige het feit dat het beeldmerk van dit grootwinkelbedrijf tevens een spar is. Vaak worden deze acroniemen gekozen om een komisch effect te bereiken. Zo betekent RAS niet alleen RijksAmbtenaren Sportvereniging, maar tevens ‘snel’. Het beeld van voortijlende overheidsdienaren is dan niet ver weg. Ook het Engels kent dit verschijnsel. Zo presenteert de World Organization of Mothers of All Nations zich zeer expressief als WOMAN en het toppunt van ironie vinden wij in het letterwoord WITCH (heks) waarmee een feministische groepering in de VS zich aanduidt. Het betreft de Women International Terrorist Conspiracy of Hell, die al sinds 1967 New York onveilig schijnt te maken. Ook de poëtische naamgeving ontbreekt niet. Zo siert in Engeland een elektronicabedrijf zich met de fraaie naam Electra. Als initiaalwoord staat het voor het prozaïsche Electrical, Electronics and Communications Trades Association. Het Frans maakt ook regelmatig gebruik van deze mogelijkheid. Twee voorbeelden. De beminnelijke geliefde van Zeus Antiope staat voor het Franse teletekstsysteem Acquisition Numérique et Télévisualisation d’Images Organisées en Pages d’Ecriture. Is er groter contrast denkbaar? En een goed voorbeeld van wat Boef aanduidt als ‘letterwoorden die in hun vorm iets uitdragen wat te maken heeft met het afgekorte begrip’6 is, behalve het reeds vermelde WOMAN en WITCH voor het Engels, het Franse Recours-France (toevlucht tot Frankrijk), dat als woord duidelijk de betekenis symboliseert van de betekenis van het acroniem: Rassemblement et coordination unitaire des Français rapatriés et spoliés ( = beroofd) et de Métropole. B. Homonymie en scherts Het komt nog al eens voor dat de hoofdbetekenis van een afkorting schertsend of spottend wordt gerelativeerd door een verzonnen bijbetekenis. Meestal komt dit verschijnsel voort uit onvrede, bijvoorbeeld met de gedragingen van de ‘hoge heren’: zoals men misschien weet, vindt er om de twee jaar een leiderstop plaats van de Britse Gemenebestlanden. Deze ontmoeting wordt aangeduid met CHOGM (uitgesproken als tchogg’m) in de betekenis van Commonwealth Heads of Government Meeting. Daarnaast is echter een tweede betekenis ontstaan. In de volksmond staat de afkorting ook voor ‘cheap holidays on government money’. Of met het slecht functioneren van luchtvaartmaatschappijen: zo wordt KLM ‘Kom Later Maar’, Sabena kreeg de betekenis ‘Sauf Accidents, Bien Entendu, Nous Arriverons’. British Airways (B.A.) kan het doen met ‘Bloody Awful’ en als je slechte ervaringen hebt met de Amerikaanse maatschappij Trans-World Airlines (TWA) krijg je het advies om maar te gaan lopen: ‘Try Walking Again.’ Ook de spoorwegen kunnen ervan langs krijgen. Toen de Franse TGV nog wat kinderziekten vertoonde, werd de Train à Grande Vitesse omgedoopt tot Train à Grandes Vibrations en de Belgen die niet tevreden waren met de Intercity - Interregio (IC-IR) klaagden schamper over de ‘Irrégularité Chronique-Incidents Répétés’. En dat buitenlanders zich nog al eens storen aan de ‘gierigheid’ van de Nederlanders, blijkt wel uit de creatieve manier waarop ze kunnen omspringen met ons internationaal autokenteken. ‘Niente lire’, roepen de Italianen als ze ons ontwaren en sommige Duitsers schijnen dan ‘Nur Leitungswasser’ te mompelen. Dit verschijnsel kan natuurlijk overal opduiken waar de onvrede toeslaat. Zelfs computergebruikers hebben er de smaak van te pakken gekregen. Een voorbeeld. Het is altijd een zegen als je een apparaat bezit dat je onmiddellijk na het aansluiten kunt gebruiken. PnP = Plug and Play wordt dat genoemd. Het ‘ding’ werkt echter niet altijd zo vlot en handenwringend komt men dan tot de verzuchting ‘Plug and Pray’. Tot slot Het Multinationaal afkortingenlexicon beoogt dus informatie te verschaffen over de betekenis van de afkortingen in de belangrijkste Europese talen en biedt tevens methoden om ze op aanvaardbare wijze te vertalen. Omdat een gedrukte uitgave onpraktisch zou zijn gezien het grote aantal bladzijden (ca. 8000 op A4-formaat), is gekozen voor digitale verspreiding in de vorm van een cd-rom met 26 Word-documenten. Het is mogelijk te zoeken in een bepaalde taal, naar een specifiek domein en naar een bepaald land. Deze cd-rom wordt tegen betaling van 50 euro (inclusief verzendkosten binnen Nederland) of 55 euro (inclusief verzendkosten buiten Nederland) toegestuurd. E-mail voor meer informatie. Correcties en toevoegingen stel ik uiteraard ten zeerste op prijs. 1 Apeldoorn, dr. C.G.L., Afkortingen, Utrecht, Spectrum 1987, p. 5. 2 Kuitenbrouwer, Jan, Turbo-taal. Van socio-babble tot yuppie-speak, Amsterdam, Aramith, 1987, p. 31. 3 Paxton, John, The Penguin Dictionary of Abbreviations (Penguin Books), 1989, Preface. 4 Kommer, Kees, Prisma Vakwoordenboek Toerisme en Recreatie, Utrecht, Spectrum, p. 17-18. 5 Appel, René, ‘Acrohomoniemen’, in: Onze Taal, 7/8/1995, p. 168-169. 6 Boef H.J. (red.), Afkortingenlijst van de Nederlandse Taal, Apeldoorn, Auctor, 1989, p. IV. 2011 Henk Nuiten Redactionele afkortingen en bestreken domeinen Artikel in de Gelderlander van 10-12-2003: groot of klein Recensie in het vakblad van het Nederlands Genootschap van Tolken en Vertalers de Linguaan van 2 april 2009, p. 25
|
