De fietsroute heeft als start- en eindpunt Recreatiecentrum annex Baksteenmuseum De Panoven in Zevenaar. 
De baksteenindustrie heeft een belangrijke rol gespeeld bij de bouw van de verdedigingswerken rondom het Pannerdensch kanaal. Immers onder meer fort Pannerden is voor een groot deel opgebouwd uit bakstenen. De baksteen/dakpanindustrie in Zevenaar dateert reeds uit 1300 na Chr. Het Industrieel Monument De Panoven biedt u de gelegenheid kennis te maken met de methoden van dakpan- en baksteenvervaardiging door de eeuwen heen. Een leuk begin van de tocht is om hier een rondleiding mee te maken, gevolgd door een lekker bakje koffie met Seventer kruidkoek in ons café-restaurant.
Tips: het is mogelijk een lunchpakket of een uitgebreide picknick voor onderweg te bestellen bij de Panoven. Voor diegenen die van wat verder weg komen is het mogelijk op de Panoven te overnachten. Meer info hierover bij de Panoven: 0316-523520

Korte inhoud van de route
Ze voert u vanuit Zevenaar allereerst via dijken van het Rijnstrangengebied naar Pannerden.
Desgewenst kunt u de route ook beginnen bij Kasteel Doornenburg of bij het TRIP-info-punt in Huissen.
De route gaat verder langs de Deukerdijk naar de bandijk en vervolgens steekt u met het Doornenburgse veer over het Pannerdensch kanaal over naar Doornenburg. Hier loopt de route langs fort Pannerden, fort Sterrenschans en Kasteel Doornenburg.
De route gaat verder door de uiterwaarden van het Pannerdensch kanaal naar Angeren en Huissen. Hier kunt u de route verkorten door over te steken met het Looveer naar de andere zijde van de Rijn.
De route zelf gaat verder via de oude Malburgsedijk naar Elden en Meinerswijk, waar in de Romeinse tijd een Castellum heeft gestaan, en in de Koude Oorlog de caissondam met bijbehorende verdedigingswerken om de Neder-Rijn af te dammen. Vandaar via de uiterwaarden van de Bakenhof door naar de andere zijde van de rivier, waar de forten Westervoort en de Schans liggen. De route gaat verder via Loo naar Kandia, de uitmonding van de Oude Rijn, waar het Pannerdensch kanaal begint. De route gaat terug naar Zevenaar via de oude dijken van het Rijnstrangengebied. 

Op de kaart is de route in blauw weergegeven. Het rode vlaggetje in een cirkel is het begin- en eindpunt van de route.

Tip: Indien u op de blauw onderstreepte woorden op deze pagina klikt of afbeeldingen in de tekst krijgt u de desbetreffende website of afbeelding te zien..

	Deze fietstocht is online geplaatst op de site van de "Gelderse Poort", waar naast veel fietsroutes in dit schitterende rivierenlandschap ook andere interessante informatie is te vinden omtrent ontstaansgeschiedenis, landschap, cultuur, recreatiemogelijkheden  e.d. van dit unieke nationaal landschap. Klik op de gans links om deze site te bezoeken !!!
Start + finish:	Recreatiecentrum en Baksteenmuseum De Panoven, Panovenweg 18, 6905 DW Zevenaar. 0316-523520  Kasteel Doornenburg, Kerkstraat 27, 6686 BS Doornenburg. 0481-421456 Trip-vestiging in museum Hof van Hessen,  Vierakkerstraat 39, Huissen: woensdag, vrijdag, zaterdag en zondag van 13.00 uur tot 16.30 uur. 026-3255058
Afstand:	58,5 of 31 km
Moeilijkheidsgraad:	De route gaat grotendeels over verharde fietspaden en wegen. Er zijn geen stukken in de route opgenomen, waar moet worden geklommen.
Karakteristiek:	Deze route biedt veel variatie. Men gaat over dijken en smalle fietspaden door het rivierenlandschap rondom het Pannerdensch kanaal en de Neder-Rijn.
Plaatsen:	Zevenaar, Ooij, Pannerden, Doornenburg, Angeren, Huissen, Malburgen (Arnhem), Westervoort, Loo, Groessen
	Info-punt Gelderse Poort in baksteen museum de Panoven, Panovenweg, 18, 6905 DW, Zevenaar -  0316-523520.  Klik hier voor fiets plattegrond vanaf station Zevenaar en voor autoplattegrond vanaf afslag autosnelweg A12  naar de Panoven.
	Klik op logo hiernaast om naar adressen/sites van andere Info-centra binnen het gebied van de Gelderse Poort (ook in Duitsland) te gaan waar kaartmateriaal en andere info te verkrijgen is.
	De route gaat op diverse plaatsen door de uiterwaarden. Bij een waterstand hoger dan 13,80 bij Lobith is de route niet meer begaanbaar. Klik op de golf om de huidige waterstand te zien !
Fietsverhuur:	Pelgrom Fietsplus, Kerkstraat 44, 6901 AD  Zevenaar – 0316-523296
	Deze routebeschrijving is geplaatst op Internet en is daar ook te downloaden. U hebt daarbij de mogelijkheid de diverse links die u in de tekst ziet staan te bekijken. De url is: http://members.chello.nl/~he.vanhoek/fietsroutes/Fietstocht_rondom_Pannerdens_kanaal/fietsroute_7_Rondom_Pannerdens_Kanaal.htm.

Routebeschrijving:

Wanneer u met de trein komt rijdt u op de volgende wijze per fiets vanaf Station Zevenaar naar de Panoven:

• Startpunt Station Zevenaar

• U gaat rechtsaf (staande met de rug naar het station)

• Weg die naar rechts buigt volgen; spoorwegovergang oversteken

• Voorrangsweg rechtdoor oversteken; U gaat rechtsaf de Zuiderlaan in.

• 1e weg links ingaan (Panovenweg)

• Bij Y-splitsing met Breulylaan rechts aanhouden

Startpunt route bij receptie tevens Infopunt Gelderse Poort in Recreatiecentrum annex Baksteenmuseum De Panoven, 

• u bent hier bij de laatste in tact zijnde ronde zigzagoven in Nederland

• Als "de Herberg" van de Panoven geopend is kunt u hier een kopje koffie "met wat erbij" gebruiken.

In deze Panoven bevindt zich tevens het info-centrum van de Gelderse Poort en een service-post van de VVV. U kunt zich hier ook aanmelden voor een rondleiding van ongeveer één uur door het museum, waarbij u zelf indien u wilt een eigen baksteen kunt maken om als souvenir mee te nemen. (wel zorgen voor een schoendoos minimaal maatje 39 om de steen in te vervoeren) U kunt desgewenst hier ook een lunchpakket bestellen, of indien u van ver komt hier overnachten.

Start route:

1. U vertrekt vanaf de ingang van het Panoventerrein en gaat rechtsaf de Panovenweg op.

2. Aan het einde van de Panovenweg linksaf gaan (de Slenterweg op)

3. Aan het einde van deze weg gaat u rechtsaf de dijk op (Ooysedijk).

• Links van de dijk ligt de Grote Gelderse Waard waar aan beide zijden een Oude Rijnstrang langs loopt. Er voert een prachtige wandelroute door dit gebied. Meer info verkrijgbaar via Panoven .

• Even verderop maakt de dijk een slinger naar links en even verderop naar rechts; aan de rechterzijde ziet u een drassig laag gebied liggen bij boerderij de Toetenburg. Op deze plek is de dijk op 1 maart 1784 doorgebroken. De Rijnloop lang toen vlak bij deze dijk.  Op dezelfde datum brak de dijk eveneens door iets verderop bij de Oliemolen, bij het huis van Jan Massop en de Weide van Willemsen in Leuven in het verlengde van de Oliemolen. De gehele Liemers stond toen onder water, inclusief het grootste deel van de stad Zevenaar. 
  Ook in 1809 was het hier weer raak. De rivieren lagen geheel toegevroren, waarbij ook het gehele winterbed met ijs bedekt was. Op 10 januari kwam het ijs los. Het water kwam weldra zo hoog dat het ondanks de opkistingen met mest over de dijken heen liep. Op 13 januari brak de dijk hier bij de Toetenburg opnieuw door om 7.30 in de ochtend. Uit de analen hierover het volgende:
  "Onmiddelbaar in den Ooischen doorbraak, zo berichte de Zevenaarse richter, stonden drie huizen bewoonmd wordende door de familien van P. Holtendorp, J. van Uum en Grades Kruis. De familie van P. Holtendorp was in het huis van J. van Uum gevlugt en beide huisgezinnen hadden tegen negen uur 's-morgens geene andere retirade meer als het dak van het reeds vallende huis. Naar dat de ongelukkige familien bestaande uit vijf leeden een half uur op het dak gezeeten hadden, begon het dak met de stroom weg te drijven, en separeerde zig in verscheidene stukken. P. Holtendorp met zijne vrouw op een stuk van het dak drijvende had zoo veel praesence désprit eenig voorbij schemmend dun wilgenhout op te vatten, en daar mede de sparren en het stroo van het stuk dak waarop hij met zijne vrouw zat aan malkander te hegten. J. van Uum bij eenen willigenboom voorbijdrijvende verliet zijn stuk dat en retireerde zig op deezen boom die hem egter geen veiligheid gaf maar naar zijn verderven wierd, daar eenige tijd daarop, toen reeds twee aakens tot redding naaderden, eene ijsschots den zelven omwierp en op deeze wijze aan J. van Uum het leven verliezen deed. Alle overige leeden der Holtendorpsche en van Umsche familien werden door de aakens, maar eenige uuren naar dat den dijk gebroken was, gelukkig gered."

4. Op plaats waar van rechts de Pannerdenseweg de dijk opkomt rechtdoor de dijk (De Oliemolen) blijven volgen.

5. Op plaats waar fietspad van rechts de weg kruist dit fietspad dat links van de dijk naar beneden gaat gaan volgen. (Berghoofdseweg - richting Pannerden)

• We fietsen nu door een een uiterwaarden, dat door oude rivierlopen, kleine dijkjes poelen e.d. wordt gemarkeerd. Een eindje verderop passeren we een brug. Links van deze brug was vroeger het zgn. Berghoofdseveer. 

Het veer werd met de hand met behulp van een houten trekblok langs een kabel de Oude Rijn overgetrokken. Dit veer is opgeheven in 1972. Een nieuw trekveer (voor voetgangers) is thans weer neergelegd op deze plaats, deel uitmakende van de wandelroute "Gangen door Rijnstrangen", die verkrijgbaar is bij de Panoven en Huize Aerdt te Herwen.

• Na de brug gaat het ophoog een dijk op. Aan de rechterzijde ziet u de Pannerdense Waard. Aan de linkerzijde een fraai uiterwaardenlandschap, genaamd de Eendenpoelse buitenpolder. De naam van de polder wijst op de talloze vogels die hier in grote getale aanwezig zijn. 
  De Oude Rijnarm die u hier heeft overgestoken was vroeger de hoofdstroom, voordat het Pannerdens kanaal werd gegraven. De Rijn heeft in de loop der eeuwen zijn loop zeer vaak verlegd. Hieronder ziet u een kaartje van het verloop van de Rijn vanaf ongeveer 1300 na Chr.

6. Aan het einde van de Berghoofdseweg rechtsaf de Deukerdijk op.

• Wanneer u de dijk opgaat ziet u voor u een dijkdoorbraak liggen. Dit is de laatste dijkdoorbraak op het Gelders Eiland, daterende uit 1926. Daarbij raakte het gehele Gelderse Eiland overstroomd. De Rijn stond toen ruim 20 centimeter hoger dan het laatste hoogwater van 1995 toen uit voorzorg 200.000 mensen geëvacueerd werden uit de Ooijpolder en de Betuwe.

• Aan de linkerzijde treft u enkele fraai gerestaureerde dijkwoningen met boomgaarden aan.

• Aan de rechterzijde treft u nog oude wielen aan, restanten van vroegere dijkdoorbraken, wat daarachter een oude arm van de Rijn..

7. Op de volgende T-kruising op de dijk gaat u linksaf en volgt vandaar de Rijndijk.

• Aan de rechterzijde lijkt nog een wiel liggen. Dit is echter geen wiel, maar een restant van het vroegere "Pannerdensch kanaal", zoals dit destijds oorspronkelijk op deze plek heeft gelopen. Omdat het dorp Pannerden echter zeer veel last had van kwelwater als gevolg van het gegraven Pannerdens kanaal, is dit in later tijden verder naar het westen verlegd, met een leidam ertussen om de kwel te verminderen. Deze leidam ziet u voor u  ziet u dwars door de uiterwaarden lopen. Het stuk grond tussen de dijk en deze dam heet de “Groene rivier”. Bij hoog water loopt hierdoor parallel met de hoofdstroom water van de rivier de Rijn, die op deze plaats eigenlijk het “Pannerdense Kanaal” heet. Het Pannerdens Kanaal is oorspronkelijk gegraven als verdedigingsgracht. Hieronder vindt u wat meer informatie hierover. U ziet op deze plek een picknick-plaats. Stap eens af en bekijk de op de tafel weergegeven geschiedenis van dit kanaal.

• Men is thans van plan op de plek van het oorspronkelijke Pannerdens kanaal weer een watervoerende nevengeul te gaan aanleggen in het kader van "Ruimte voor de Rivieren". Klik op pijltje hierachter voor meer info over dit plan

8. Op de voorrangskruising aangenomen gaat u rechtsaf.

9. U gaat nu over de brug over de groene rivier naar de veerpont Pannerden-Doornenburg.

10. U steekt met de pont het Pannerdens kanaal over.

• Pannerdensch Kanaal

  Het voornaamste belang dat de voormalige Gelderse en Kleefse landsheren hadden bij de rivier de Rijn en de Waal was het kunnen heffen van tol, dat aanzienlijke inkomsten opleverde. Daarom was het ook van belang dat de scheepvaart op de Rijn en de Waal mogelijk bleef. Doordat de rivieren zich echter weinig van deze belangen aantrokken, was men genoodzaakt het tolhuis naar gelang de rivier zijn loop verlegde regelmatig te verplaatsen naar het nieuwe splitsingspunt. Rond 1500 was het splitsingspunt van de Rijn en de Waal bij Lobith. De rivier de Rijn had destijds echter reeds een zuidelijke doorgang geforceerd, het zogenaamde Vossegat, dat bij Bimmen in de Waal uitmondde. Het gevolg hiervan was dat deze kortere doorgang steeds meer water naar zich toetrok, waardoor de Nederrijn en de IJssel onbevaarbaar dreigden te worden. Om te voorkomen dat een eventuele vijand de Rijn zelf zou kunnen gaan afdammen, waardoor de Hollandse Waterlinie zou kunnen droogvallen lieten de Staten-Generaal in 1586 bij dit nieuwe splitsingspunt een sterk Fort bouwen: Schenckenschans. De Oude Waal was als gevolg van deze nieuwe zuidelijke doorgang een vrijwel stilstaand water geworden en de Rijnmond zelf verzandde sterk. Door de aanleg van reusachtige kribben en een lange dijk over de gehele lengte van de waard vanaf Schenckenschans naar Lobith (de Boterdijk), trachtte men meer water de Rijn in te stuwen. Echter dit had op termijn niet het gewenste effect. De Waal kreeg rond die tijd liefst 23/24 deel van het onverdeelde Rijnwater. Verdere verbetering van de verdeling van het Rijnwater werd sterk tegengewerkt door de aan de Waal gelegen steden als Nijmegen, Tiel en niet te vergeten Dordrecht dat zijn stapelhandel bedreigt zag. Verder had Holland als gevolg daarvan veel minder last van dijkdoorbraken. De Franse Zonnekoning Lodewijk de XIV gebruikte dit verzanden van de Rijn in zijn voordeel om een doorbraak te forceren richting Holland. Op 2 juni 1672 waren zijn legers in staat de Rijn over te steken ter hoogte van de Hauberg bij Elten met 6000 ruiters gevolgd door 150.000 man andere troepen. Het water kwam hierbij amper tot borsthoogte. De koning zelf stond glimlachend vanaf de Eltenberg dit doortrekken van zijn legers door de Rijn aan te schouwen. Nadien was er wederom weer veel gekrakeel tussen de diverse provinciën en de steden aan Waal, Rijn en IJssel over de waterverdeling. Alles echter zonder resultaat. Lodewijk de XIV bezette echter in 1701 plotsklaps de Zuidelijke Nederlanden, en hierdoor wakker geschud, begon men ijlings met de aanleg van allerlei verdedigingswerken. Eén daarvan was een retranchement ofwel landweer in de Betuwe, lopende vanaf de Waal ten zuiden van Pannerden tot aan de Nederrijn tegenover het eilandje Candia. Dit verdedigingswerk dat gereed kwam in 1701 bestond uit een zware dijk met borstwering en een ruim 3 meter diepe gracht. Het was echter niet verbonden met de  Waal of de Rijn. In 1706 besloten de provinciën Gelderland, Utrecht en Overijssel dat het retranchement zou worden vergraven tot een Waal-Rijn kanaal om op die manier de Rijn meer water te laten geven. Deze dreigde bij Arnhem weg te meanderen, hetgeen nadelige gevolgen zou hebben voor de scheepvaartpositie van Arnhem. De aanleg hiervan was in 1707 voltooid. Echter als gevolg van het sterke verval schuurde dit kanaal zeer snel uit tot een brede rivierarm, wel 3 maal zo breed als thans. Echter ook nadien zorgde bijvoorbeeld kruiend ijs voor ijsdammen in de rivier, met als gevolg nieuwe dijkdoorbraken met hun fatale gevolgen voor de streek. Het oorspronkelijk tracé van dit kanaal lag echter dichter bij het dorp Pannerden en is later wat naar het westen verlegd.Hierbij werd tevens de breedte van het kanaal beperkt door de aanleg van de leidam waarover u na het oversteken van de verbindingsbrug de aanlegplaats van het Pannerdens veer hebt bereikt.

  Pannerdensch Kanaal in de 18e eeuw   Splitsing Waal en Rijn 1672 Rijn en Waal na graven Pannerdens kanaal in 1707

11. Op de dijk linksaf gaan.

• Als u op het punt waar u nu naar links gaat naar de rechts van u gelegen landerijen vlakbij de dijkoprit die even verderop naar rechts gaat, dan kunt u met enige moeite nog in het terrein terugvinden de contouren van het voormalige fort Sterreschans. Meer hierover hieronder bij "Fort Pannerden".

12. Bocht van de weg naar rechts volgen

13. Even verderop1e weggetje links (Sterreschans)

• Rechts ziet u nog een kolk liggen. 
  Dit binnenwiel moet al in 1660 hebben bestaan. De kolk ontstond door een dijkbreuk in de Honderd Morgen, een gebied dat rond 1707 door de aanleg van het Pannerdensch Kanaal werd afgesplitst van het dorp Pannerden. Gelegen aan een grote buitenbocht van de Waal, kreeg de dijk langs de Honderd Morgen er duchtig van langs. Doordat hij daarbij veelvuldig schade opliep, kreeg hij de naam Kwadendijk. Door het bezwijken van de Kwadendijk moet haast de hele Betuwe zijn ondergelopen. Na de ramp werd buitenom het ontstane wiel een nieuwe dijk gelegd, echter zonder markante kronkel.
  In de directe omtrek van het binnenwiel lag een laag, waterrijk grasland: de Biezenwei. Dit moerassige oord moet zijn ontstaan door speciewinning voor het om de haverklap nodige oplapwerk aan de Kwadendijk. Aan de naam van die natte wei herinnerde ook een hek dat nog in de Gouden Eeuw op de Waaldijk even ten oosten van het wiel hing, namelijk het Bieseweise Hecken. Dit hek markeerde de aanschouw van de Over-Betuwe. Dat was het punt waar de Overbetuwse dijkgraaf de schouw over de Waaldijk pleegde te beginnen. Rond die aanschouw moet ook de Over-Betuwse dwarsdijk zijn uitgekomen op de Waaldijk. Deze dwarsdijk verbond de Rijndijk bij de Roswaard – de Luyendijk – met de Kwadendijk aan de Waal en beschermde het Ambt Over-Betuwe tegen vloedwater toestromend uit de richting van Pannerden, Herwen en Aerdt.

In 1742 ging het wiel op in de buitengracht van een fort: de Sterreschans. Deze had de vorm van een onregelmatige zeshoek. Het fort werd in tijd van oorlogsgevaar verdedigd door 100 militairen en 22 kanonnen. Het geschut moest een stokje steken voor vijandelijke pogingen om het Pannerdensch Kanaal of de Waal af te zakken. Met de fortbouw werd trouwens de kweldam van het binnenwiel doorgraven. Het gat werd echter niet gemaakt. Dat had een lelijk staartje in de winter daarop, toen het rivierwater wies en het rond de kolk begon te kwellen. Opeens spoelde de kapotte kweldam weg. Hierdoor liepen de Honderd Morgen, Gendt, Doornenburg en Angeren onder. De Sterreschans werd in 1809 geschrapt als fort. Relicten van grachten en wallen herinneren nog altijd aan het verdedigingswerk. Die verdedigingsfunctie is nog heel wel af te lezen van de omgeving van het wiel. Rond de kolk manifesteren de relicten van de Sterreschans zich als verlande grachten, een steil oplopend aarden talud en een zigzaggend weggedeelte dat herinnert aan de sterachtige gedaante van het fort.

14. Einde van dit weggetje rechtsaf en rechtdoor gaan het klaphek door richting Fort Pannerden.

• Fort Pannerden

  Bezichtiging van dit fort is tijdens de restauratiefase niet  mogelijk. Meer info hierover en voortgang restauratie vindt u op de website van gemeente lingewaard -fort Pannerden. Hier vindt u ook een aantal foto's van de binnenzijde van het fort. Fort Pannerden werd in 1869 gebouwd als sperfort om te voorkomen dat een aanvallend leger via de Waal zo door kon trekken richting Vesting Holland (het gebied achter de Nieuwe Hollandse Waterlinie) daarnaast moest het fort zien te voorkomen Pannerdens kanaal afgedamd zou kunnen worden, waardoor de Nieuwe Hollandse Waterlinie zonder water zou komen te zitten. Al enkele jaren na de bouw bleek het ontwerp van het gebouw achterhaald door de voortschrijdende wapentechniek. Er werden stalen pantserbatterijen op het fort gebouwd. In WOI was Nederland neutraal, en werd het fort bemand maar hoefde er niet gevochten te worden. Tussen de wereldoorlogen werd Fort Pannerden beheerd door een sergeant, die met zijn gezin bij het fort woonde. In WOII bleek het fort geen enkele serieuze weerstand te kunnen bieden tegen de Duitse overmacht. Het werd omsingeld door tanks en vliegtuigen en de overgave liet niet lang op zich wachten. Na de Tweede Wereldoorlog was Fort Pannerden een welkome bron van bouwmaterialen voor de wederopbouw, en een handige plek om van puin en munitie af te komen. Het bleef leeg tot een stichting zich in ging zetten voor een restauratie. Dit initiatief ging echter verloren, en na opnieuw jarenlang verloederd te zijn werd het gebouw op 12 juni 2000 gekraakt. Op dit moment wordt Fort Pannerden bewaakt door een wisselende groep mensen, die het fort door middel van hun gezamenlijke inspanningen voor verder verval proberen te behoeden.  Het vervolg kent u ongetwijfeld uit de krant en van de TV. Voor het eerst in haar geschiedenis werd het fort nu echt belegerd door tanks en werd met brugleggende tanks een aanval ondernomen door notabene het Nederlandse leger, om de krakers uit het pand te verwijderen. Na een kortstondige afwezigheid werd  het fort inmiddels opnieuw gekraakt. Uiteindelijk werd met de krakers een overeenkomst afgesloten met de Stichting Fort Pannerden, de gemeente en Staatsbosbeheer over het  beheer van het fort, waarbij zij tijdelijk het fort zouden bewaken om verder verval te voorkomen. Inmiddels is met de 1e restauratiefase begonnen, die eind 2009 afgerond zal zijn.. Nieuwsgierig naar nog meer geschiedenis van het fort ?? klik dan op het pijltje hierachter...

  Klik op de afbeelding om een vergrote afbeelding van het fort te zien.   Klik op de afbeelding om een doorsnede van het fort te zien.

15. Zelfde weg terug.

16. Na klaphek linksaf gaan de (Waal)dijk op.

• U passeert eerst het voormalige veerhuis van Doornenburg. Het overzetveer starte omstreeks 1832. In de 1940 er jaren koste het ongeveer 40 cent om zich te laten overzetten en 80 cent bij hoog water. Een kleine veerboot voor voetgangers en fietsers was in die tijd altijd beschikbaar. Af en toe stopte er ook een grotere stoomboot om passagiers naar Nijmegen? mee te nemen.
  Tengevolge van de toenemende? populariteit van de auto, stopte de veerdienst in 1962 met zijn regelmatige diensten. Tot 1966 waren er nog gelijkaardige veerdiensten in Gendt en Hulhuizen. 
  Aan de andere oever van de Waal lag Millingen. Vele inwoners van Doornenburg werkten in Millingen- er was een grote steen (baksteen) fabriek en een kade met scheepswerf. Ook namen ze de veerboot om familieleden die aan de overkant woonden te bezoeken of om naar kermissen en sportevenementen in Millingen te gaan. 50-60 jaar geleden sloot de steenfabriek zijn deuren en dit was waarschijnlijk ook een bepalende factor waarom de veerdienst zijn diensten opschortte. Ten gevolge van de sluiting van onder andere de steenfabriek verloren verschillende inwoners van Doornenburg hun werk in Millingen. Daardoor had het veer minder klanten.
  Het veerhuis werd in 1884 gebouwd om wachtende mensen tegen het weer te beschutten, Het is 29mx7,5m groot. Er was geen veerhuis aan de overkant van de rivier en de passagiers  gingen te voet of per fiets naar hun werk of plaats van bestemming. De veerboot bleef in Doornenburg aangemeerd wanneer hij niet in gebruik was. Als iemand op de andere oever diende overgezet te worden moest hij een bel luiden. De veerman stond ook op uitkijk om te zien of iemand de rivier terug wilde oversteken. Onder het veerhuis waren 6 kelders ( geen kamers ) genoemd de grote kelder, een waskelder, de kelder waar de trap was, en 3 kelders waar ze wijn, voedsel en aardappelen opsloegen.
  Vooraan in het veerhuis was vroeger een café waar de passagiers iets konden drinken. Het adres van het veerhuis is Waaldijk 4, Doornenburg. 

17. 1e weg die van de dijk rechtsaf gaat ingaan. (Veerweg)

18. Op viersprong rechts aan houden (Blauwe Hoek)

19. Voorrangsweg oversteken en klinkerweg blijven volgen (Kerkstraat)

20. Een eind verderop ziet u voor u kasteel Doornenburg. Rij hier naar toe.

Diegenen die vanaf het Kasteel Doornenburg de route gaan fietsen kunnen vanaf hier de route weer oppakken; Aangekomen op aan het einde van de routebeschrijving bij de Panoven gaat men dan weer verder met punt 1 van deze routebeschrijving.

• Kasteel Doornenburg

  In de uiterste uithoek van de Over Betuwe splitst de Rijn en de Waal. Juist in deze plaats staat De Doornenburg. De Doornenburg is een door water omringde blokvormige burcht (afb. 14), waarbij een uitgestrekte voorburcht behoort, die eveneens door een gracht is omgeven. Het kasteel is gebouwd op de zuidelijke oever van de pré-romeinse Rijn. Wanneer dit heeft plaatsgevonden is niet bekend. In 1295 moet de Doornenburg in handen van de Van Doornick's zijn geweest. Ergens in die periode is de Linge gegraven. De gracht van het kasteel maakte hiermee verbinding. Bij hoge rivierstanden deed het kwelwater het peil van de Linge en van de kasteelgracht stijgen. De Doornenburg kwam aan het einde van de 14e eeuw in bezit van het geslacht Van Bylandt.  Het huidige  robuuste middeleeuwse kasteel bestaat uit een hoofd en voorburcht die met elkaar verbonden zijn door een houten brug. Het extensieve onderhoud past uitstekend in het landschap van weleer. De hoofdburcht is een blokvormig gebouw, omgeven door een gracht. Het kasteel telt 9 woon- en verblijfruimtes. De ridderzaal en overwelfde kelders zijn typerend voor de architectuur. Om het kasteel ligt 8 hectare agrarische grond, die in het kader van natuurbeheer extensief wordt beweid. De uitgestrekte voorburcht wordt wel eens de grootste en mooiste middeleeuwse van Nederland genoemd. Achter de deuren van het poortgebouw en de stoere weermuren bevinden zich de ruime binnenplaats met rondom het binnenplein een boerderij met potstal, een kapel, een woontoren, een koffiekamer en het woonhuis van de kasteelbeheerder.   Omschrijving gebouwen 1. Hoofdburcht  2. Kapel  3. Koffiekamer  4. Woonhuis kasteelbeheerder  5. Boerderij  6. Potstal  7. Langeracktoren met wapenkamer   8. Poortgebouw  9. Weergang met hoektoren  Bewoners en bezitters  De Doornenburg is bewoond geweest door de zeven elkaar opvolgende geslachten Van Doornick, Van Bylandt, Van Homoet, Van Voorst, Van Amstel, Van Heemskerk en Van Bemmel. De laatste bewoner was Maria Clara von Delwig, barones van Bemmel. Zij is in 1847 op hoog- bejaarde leeftijd overleden. Daarna is het kasteel nog lange tijd in eigendom geweest van de familie Van der Heijden. Deze familie heeft het kasteel echter nooit bewoond. Het gebouw raakte zelfs ernstig in verval. In 1936 kwam textielbaron J.H. van Heek in beeld.  Deze vermogende industrieel uit Enschede richtte Stichting tot Behoud van den Doornenburg op. Deze kocht het kasteel van de familie Van der Heyden. In 1937 begon Van Heek aan de restauratie die in 1941 werd voltooid. Tijdens de tweede Wereldoorlog is in maart 1945 het kasteel door de Duitsers opgeblazen. Nadien is gedurende vele jaren in etappes gewerkt aan de wederopbouw van het kasteel dat in 1964 is gereed gekomen.

  Klik op de foto voor meer informatie over dit kasteel !!

• Kasteel Doornenburg heeft ook een leuk terras waar je even wat kunt gaan drinken.

21. Vanaf ingangspoort Kasteel Doornenburg terug gaan naar bruggetje over de Linge

22. Linksaf gaan en bruggetje oversteken.

23. Rechtsaf gaan (Kerkstraat)

24. Weg blijven volgen tot de dijk; op de dijk linksaf gaan.

• Aan uw rechterzijde ziet u de Roswaard. Het laaggelegen stuk land vlakbij de dijk is een  restant van een oorsponkelijke meander van de Rijn uit de middeleeuwen. 

  Omstreeks 700 v. Chr. begonnen Rijn en IJssel diepere beddingen uit te schuren. Ze transporteerden veel zand. Er ontstonden zandbanken (op- en aanwassen), die uiteindelijk uitgroeiden tot relatief hoge oeverwallen (onder meer afzettingen van Gendt), die sinds de Late IJzertijd en Romeinse tijd intensief bewoond werden. Vanaf Lobith stroomde de Rijn via Oud-Zevenaar, Pannerden, Doornenburg, Bemmel en Elst naar Driel.

  Ter hoogte van de Gelderse Waard even ten zuidwesten van het dorp Oud-Zevenaar bevond zich het splitsingspunt van Rijn en IJssel. De IJssel stroomde via de buurtschap Ooij via het Looveld (tussen Loo en Duiven gelegen- Loo of Angeroijen lag destijds aan de Betuwse kant van de Rijn)  richting Huissen. Bij Elden en Meinerswijk boog de pré-romeinse IJssel terug naar Arnhem om vandaar langs Westervoort en Doesburg op naar het noorden te stromen.  Zie het onderstaande kaartje van de rivierlopen uit de periode van de Romeinse tijd. Een gedeelte van de huidige Linge maakte destijds onderdeel uit van de Rijn.

Loop rivieren IJssel en Rijn 700 jr voor Chr.

Tussen Elden en Driel bevond zich een uitgestrekt veengebied. Harbers en Mulder (1981) menen dat de Romeinse generaal Drusus (12-9 v. Chr.) tussen beide plaatsen een gracht heeft laten graven (tussen de IJssel en de Rijn). In de Waal legde hij een schephoofd (moles) aan om de Rijn van meer water te voorzien. Dit schephoofd heeft gelegen in de huidige Bijland bij Tolkamer, waar talloze Romeinse vondsten zijn gedaan. Zo kon hij met zijn talloze schepen via de Vecht het meer Flevo bereiken om vandaar via de Vliestroom naar het noordoosten te varen. Keizer Augustus had generaal Drusus opgedragen de noordgrens van het Romeinse Rijk te verleggen naar de Elbe. Hij moest dus het tussenliggende gebied veroveren. Dit is Drusus niet gelukt, waardoor de nieuwe Rijn (bovenloop van de Gelderse IJssel, Drususgracht en de loop van de Rijn (vanaf Driel) de definitieve Romeinse grens werd. Op geregelde afstand bouwden de Romeinen forten (castella) langs de Rijn zoals bij Herwen (ter verdediging van het schephoofd)  genaamd Carvium), bij Loo en Meinerswijk (Castra Hercules) enzovoort. Even voor de Romeinse tijd is de Waal ontstaan, ergens tussen 300 en 100 v. Chr. 

 

• Onderweg tijdens deze tocht hebt u al gemerkt merken dat de dijken zeer kronkelen. 
  

  Dit is niet gedaan om de stroom van het water af te remmen tijdens hoog water, maar is het gevolg van talloze dijkdoorbraken. Bij elke bocht in de dijk heeft zulk een catastrofe zich in het verleden voorgedaan. Hiernaast ziet u een kaartje met een globaal overzicht van dijkdoorbraken in het verleden in het gebied van de Gelderse Poort.

  overzicht dijkdoorbraken Gelderse Poort

   

25. De dijk blijven volgen. Van rechts komt nog een dijk (Roswaard), die leidt naar een voormalige steenfabriek (veldoven) waarvan enkele restanten bewaard zijn gebleven.
26. Rechtsaf gaan (Scherpenkamp in)

• Aan deze weg hebben oorspronkelijk 2 steenfabrieken gelegen, de inmiddels gesloopte Scherpenkamp en de thans nog werkzame steenfabriek Huissensewaard, die reeds in 1825 stenen in veldovens produceerde. In 1912 werd een ringoven gebouwd. Nadien is de fabriek verder gemoderniseerd tot een van de meest moderne van Europa.

27. Voor toegangshek naar "Scheepswerf" linksaf een smal gangetje inrijden dat achterom deze werf loopt.
28. Aan het einde van dit gangetje linksaf gaan.
29. Steeds rechtdoor blijven rijden (weg gaat op kruispunt over in wat de volksmond de Brouwketel noemt) tot u voor een woning aankomt. Hiervoor naar links afslaan en verder de weg vervolgen. Deze buigt even verderop naar rechts.

• De Brouwketel was oorspronkelijk een pleisterplaats (voor landrotten en schippers) op de route van Arnhem richting Schenkenschans; vandaar de naam. Ook schijnt er voordien een klein kapelletje gestaan te hebben dat oorspronkelijk was gewijd aan de patroon der schippers, de H. Nicolaas.

• De waterpartijen die u onderweg ziet zijn de voormalige kleiputten van de steenfabriek.

30. Op kruispunt linksaf gaan richting de dijk.
31. Op de dijk aangekomen rechtaf gaan.

• Heb je zin gekregen om even wat te gaan drinken, ga dan op de dijk even linksaf richting Angeren en ga dan rechtsaf de dijk af naar café de Ploeg, Molenstraat 6, 6687 AN Angeren 026 3250733

• Waaij; u ziet deze kleine ronde waaij links in een bocht van de dijk.

  Parel van zeventiende-eeuwse buitenplaats de Waede. Waarschijnlijk is het wiel ontstaan door een dijkbreuk in de zestiende eeuw. Namen van naburige percelen - zoals het Zandje en de Haar – herinneren nog aan de overslag als gevolg van de dijkbreuk. Het omliggende cultuurland geraakte daarbij bedolven onder het zand dat het water had opgehaald in het ontstane wiel. Al in 1662 werd gerept van een kweldam bij de Waai. de plas maakte toen deel uit van een buitenplaats, genaamd de Waede.Deze bestond uit een huis en een boerderij met tuin, bongerd, akker- en weiland en viswater. In 1671 geraakte het lustoord in het bezit van een Huissense burgemeester. Bij de linde op de kweldam speelde zich in 1872 een drama af. In de buurt stond al sinds jaar en dag de hofstede de Waai. deze werd bewoond door de weduwe van Hendrik Leijser en haar dochter. Tijdens een onweer sloeg de bliksem in. het pand vatte daarop vlam. De dochter ijlde naar buiten maar liep opeens de in lichterlaaie staande hofstede weer in om omslagdoeken te halen. Toen ze binnen was, kwam het schild van het dak omlaag. Vlakbij de linde werd de vrouw ontzield aangetroffen. Stukken van de verkoolde doeken hield zij nog onder haar arm. Liefst driemaal al had op de Waai door blikseminslag de rode haan gekraaid..Reden, waarom de boerderij niet meer uit haar as herrees.

32. doorrijden; een eindje verderop gaat de dijk tussen 2 kolken door; links de Vlote Bloem en rechts de Grote Bloem.

• Vlote Bloem, mystiek water, bron van de glascultuur 
  Deze plas is al vóór de bedijking ontstaan, mogelijk doordat de Neder-Rijn zich door zijn oeverwal heen boorde. Tussen de vijfde en de negende eeuw gedroegen de rivieren zich betrekkelijk kalm. In die tijd moet de rivier vlakbij de huidige dijk hebben gelegen. De Vlote Bloem is ook een geheimzinnig oord. Volgens de overlevering doen zich hier verschijningen voor van een witte juffer en van dwaallichten. Deze lichtjes heten zieltjes van gestorven, ongedoopte kinderen te zijn. Door te huppelen boven het water proberen ze de aandacht te trekken van de sterveling. Op een avond ontwaarde een Huissenaar een dansend vlammetje boven de Vlote Bloem. Bij de oever gekomen, nam hij met de hand wat water en sprenkelde dat over het lichtje. Als bij toverslag verschenen duizenden vlammetjes, die in koor riepen: "doop ons. doop ons". De Huissenaar zou daarop legio kinderzielen hebben gedoopt en zo de weg hebben geopend naar de eeuwige zaligheid. 

• Grote Bloem, ontstaan door tenminste 2 dijkdoorbraken en al genoemd in 1453. Het was eens een groot plassencomplex samenvallend met de Vlote Bloem en Diepe Bloem.
  Door het uitstulpen van het zand door het water ontstond destijds via de Vlote Bloem het huidige "t Zand, waar destijds dan ook niets meer wilde groeien.
  Het verhaal wil dat de Grote Bloem een ruiter heeft opgeslokt. Iemand, afkomstig van Groessen, liep over de dijk van Huissen naar Angeren. Ineens hoorde hij in de kolk een stem: "Woar is de man? De tied is ter. Woar is de man?" Geschrokken keek de reiziger achterom. Plots zag hij een ruiter in volle galop naderen. Vlakbij de reiziger gooide het paard zijn kop omhoog, sprong over de draad langs de dijk en stortte zich in de kolkdiepte. Weg man en paard, verdwenen in de bodemloze diepte van de kolk die ter plaatse vroeger 15 meter mat

• Weer een eindje verderop ziet u aan de linkerkant weer een dijkdoorbraak liggen, de Diepe Bloem.

  Met volle maan spookachtig gebeier in kolkdiepte De diepe Bloem lijkt een stille getuige van een vijftiende-eeuwse dijkdoorbraak. Het water groef rond de plek van de weggespoelde dijk een peilloos diepe put. Hierin werden massa’s zand losgewoeld, die daarop over het omliggende boerenland werden uitgestort. Na de ramp werd de nieuwe dijk met een flauwe bocht buitenom de diepe kolk gelegd. Vandaag de dag is de dijkbocht nog altijd goed te onderscheiden.De plas maakte eeuwenlang deel uit van een groot, luisterrijk complex van doorbraakkolken en riviergeulen, genaamd de Bloem. Van dit immens grote water werd al in 1453 gerept. De vele doorbraken hielden verband met de staatkundige positie van Huissen. Eeuwenlang vormde het stadje een Kleefs eilandje in de Gelderse Betuwe. Huissen viel daardoor niet onder het gezag van de dijkgraaf van het Ambt over-Betuwe. Lange tijd zat Huissen op zwart zaad en verwaarloosde het zijn dijken, zodat deze nogal eens bezweken. De overstromingen die het resultaat waren, reikten herhaaldelijk tot ver in Zuid-Holland en dupeerden vele duizenden mensen. In een muur bij de binnenpoort van Culemborg prijken nog peilstenen als grimmige herinnering aan Huissense dijkbreuken in 1651 en 1769. Als het schemert en het geboomte zich dromerig spiegelt in het kolkwater, ademt de plas een mystieke sfeer. Volgens een legende klinkt onder die omstandigheden gebeier op in de zwarte diepten. Het zou de bronzen stem zijn van een verzwolgen kerkje. De legende moet een relatie hebben met de ondergang van een woonkern met begraafplaats, Godshuis en boerderijen. die lag ter hoogte van de huidige woonwijk ‘t Kempke. Kort voor de komst van deze wijk werden hier relicten van een dodenakker aangetroffen. Een van de skeletten "lag in een zijwaartse houding, waarbij de handen voor het gezicht waren geplaatst". Dit gehuchtje kreeg in de negende eeuw zijn eerste bedehuisje. Geplaagd door het water, verlieten de bewoners die kern. Begin veertiende eeuw waren ze neergestreken in het huidige centrum van Huissen. een plek, waar ze gemakkelijker droge voeten behielden en waar ze meer konden profiteren van de handel op de vlakbij hun nieuwe woonkern stromende Rijn.

33. Linksaf Kloosterlaan ingaan. Rechts ziet u het Dominicanenklooster. U rijdt thans het historische stadje Huissen binnen. Meer info over dit stadje vindt u terug in het Museum Hof van Hessen 
34. 1e weg rechtsaf (Vierakkerstraat)

Diegenen die vanaf het TRIP, Vierakkerstraat 39 in het Museum Hof van Hessen, te Huissen starten kunnen hier de route oppakken !! Aangekomen op aan het einde van de routebeschrijving bij de Panoven gaat men dan weer verder met punt 1 van deze routebeschrijving.

35. Vierakkerstraat inrijden, richting Markt

• Wil je nog even wat gaan drinken. Op de markt is café-restaurant de Betuwe Markt 1, 6851AG Huissen 026 3250854, een aanrader. 

36. Op de Markt de Dijk opgaan.

Ga bij volgende routepunt 37 in plaats van linksaf rechtdoor de dijk over en sla de weg in naar het Looveer. Het fietspad blijven volgen tot het Looveer.
	U kunt nu even een rustpunt inbouwen en van de bedrijvigheid op de rivier de Rijn genieten. Daarna brengt het veer St. Christoffel u behouden naar de overzijde.
Als u met het Looveer bent overgestoken naar de Liemerse kant van de Rijn weg blijven volgen  tot u de dijk opgaat; deze rechtsaf blijven volgen.  Pak de route vervolgens weer op met de eerste items die volgen na routevolgnummer 72

37. Op de dijk (Stadsdam) linksaf

• Aan de rechterzijde ziet u nog een verlande Strang liggen. Dit was de hoofdstroom van de Rijn in de Middeleeuwen die destijds vlak langs Huissen liep.

38. Rechtsaf de dijk afgaan (Melkweg)
39. Aan het einde van de Melkweg waar deze weer op de hoofdweg uitkomt, het pad dat vlak voor het fietspad langs de hoofdweg rechtsaf gaat inrijden.
40. Pad gaat met een boog onder de Pleybrug door en komt uiteindelijk uit op de dijk. Hier rechtdoor blijven rijden richting fietspad naar de hoofdweg. Op dit fietspad aangekomen rechtsaf gaan.
41. Einde van het fietspad linksaf gaan (Ir. Molsweg)
42. Even voorbij plaats waar weg naar rechts gaat, de weg oversteken en fietspad aan het andere kant van de weg linksaf ingaan, richting Huissen/Nijmegen (u gaat vervolgens 2 x achter elkaar door een tunneltje door)
43. U komt uit op de Oude Huissenseweg; linksaf gaan
44. Einde weg rechtsaf de Huissensedijk gaan volgen

• U ziet een eindje verderop een kolk aan de linkerzijde (even voor afslag die links de dijk afgaat - even verderop is de Manege); genaamd de Kleine Kolk van Hoogerbrugge. Deze kolk is ontstaan in 1433, waarbij vrijwel de hele Betuwe onderstroomde. 
  De overlevering rept van spokerijen in de boerderij Groot Holthuizen. Ze hielden verband met een moord. Het drama gebeurde in de strenge winter van 1794-’95, met de Franse invasie. Huissen werd destijds verdedigd door keizerlijke troepen, onder meer Kroaten. Op Groot Holthuizen woonden toen de gebroeders Brandts. Op een nacht verschenen hier Kroatische soldaten. Ze eisten horloges van de bewoners. Maar de gebroeders Brandts gaven geen gehoor aan de verlangens. Opeens hief een van de Kroaten zijn sabel en hakte de 60-jarige Theodorus Brandts hoofd en hand af. Het bloedige voorval had plaats op 11 januari 1795. Het kreeg nog een mysterieus, huiveringwekkend staartje. Bewoners van de boerderij vertelden namelijk in latere tijd dat het niet pluis was op een opkamer. Het wapen van de moordenaar – de sabel - zou hier in lichtgevende gedaante rondzweven.

45. De Huissense dijk steeds maar rechtdoor blijven volgen.
46. U gaat een tweetal viaducten over.
47. De dijk komt uiteindelijk uit op de Kronenburgdijk; hier linksaf en de autosnelweg A 325 oversteken.
48. Rechtsaf het fietspad op de Huissensedijk opgaan.(richting Driel)
49. Deze dijk (gelegen links van het Gelredome) blijven volgen, deze gaat over in de Drielsedijk.

• Rechts ziet u een plas in een cirkelvorm. Dit is de plaats van het voormalige fort Elden. 

  Deze aarden redoute van zes zijden werd in 1865-1866 aangelegd aan de zuidelijke Rijndijk nabij Elden. Er was een bomvrij kruitmagazijn onder de noordelijke flank. Het werk bestreek de stad Arnhem en haar omgeving.
  In 1869 was het een werk van de eerste klasse maar bij de Vestingwet van 1874 volgde de opheffing. De gebouwen zouden in 1918 gesloopt zijn.

50. De weg gaat met een brug over de Batavierenweg heen
51. Een eindje verderop ziet u rechts een soort brug in de uiterwaarden. Dit is de doorlaatbrug waaronder het water van de afsluiting van Rijn moest afvloeien wanneer de caissondom was ingevaren. Meer hierover hierna. Ga op dit punt rechtsaf de dijk af door deze brug op. (u kunt er ook over een pad langs fietsen (linksaf gaat u op deze plek naar de pannenkoekboerderij !)

• Heb je zin gekregen om even wat te gaan drinken of eten: Pannekoekenboerderij De Steenen Camer, Hannesstraatje 2, 6843 NV Arnhem  026 3815237 is hiervoor een uitstekend adres.

• Op geregelde afstand bouwden de Romeinen forten (castella) langs de Rijn zoals bij Herwen (ter verdediging van het schephoofd genaamd Carvium), Loo/ Huissen en Meinerswijk (Castra Hercules)

• Tussen Meinerswijk en Driel lag in de Romeinse tijd waarschijnlijk de zgn. Drususgracht, die de IJssel, die ter hoogte van Meinerswijk een scherpe bocht naar het oosten maakte en de Rijn die vanaf Elst bij Driel naar het westen boog met elkaar verbond. Hierover is eerder in deze fietstocht al het een en ander verteld.

• Op geregelde afstand bouwden de Romeinen forten (castella) langs de noordgrens van hun gebied (de Limes) zoals ook hier in Meinerswijk (Castra Hercules) dat strategisch lag aan de binnenkant van een oude rivierbocht bij de Drususgracht. Het is gebouwd tussen 10 en 20 na Chr., vermoedelijk voor de veroveringstochten van Germanicus.

• U rijdt nu over (of langs) een doorlaatbrug, deel uitmakende van de IJssellinie uit de Koude Oorlog. Even verderop ziet u op een verhoging nog een bunker staan met daarop tankgeschut.

In een haven ten noorden van de Rijn bij Meinerswijk lag toen een drijvende caisson die de gehele Rijn kon afsluiten. Ook in de Waal bij Ooij en in de IJssel bij Olst lagen zulke pontons (die dan de Waal, resp. de IJssel moesten afdichten). De bedoeling was om het water van de Rijn, Waal en IJssel zo hoog op te stuwen dat een groot gebied rondom de IJssel vanaf Westervoort tot Kampen onder water gezet zou kunnen worden, om zodoende een waterlinie te creëren, die de Russen zou hinderen bij hun aanval op het westen van Nederland. Samen met de dan overstroomde uiterwaarden en het Betuwse gebied ten oosten van de defensiedijk, die parallel lag met de autoweg Arnhem-Nijmegen en de Ooijpolder zou zo een geduchte verdedigingslinie ontstaan. Deze rivierafsluitingen waren zeer sterk verdedigd met kazematten, luchtafweergeschut e.d., zoals blijkt uit het hiernaast weergegeven kaartje. Bij Westervoort waar we straks langs komen ligt nog een van de inlaatpunten van deze waterlinie. Wanneer u op de foto's hieronder klikt krijgt u een beeld van het onder water te zetten gebied en de verdedigingsstellingen.  Wilt u nog iets meer weten over deze verdedigingslinie, klik dan op het pijltje hierachter

52. U komt uit op de Meginwaardweg. U rijdt langs een oude steenfabriek. Even verderop splitst deze weg zich in de Meijnerswijkweg en rechtsaf vervolgt de Meginwaardweg. 

• Even voorbij deze splitsing op de weg Meijerswijk ziet u aan de linkerkant nog de caissonhaven liggen en het punt (een betonnen damwand) waaraan de caissons werden vastgemaakt.

53. Vervolg de weg over de Meginwaardweg.
54. U komt uit op de Meijnerswijk.
55. Rechtsaf de Nelson Mandelabrug onderdoor.
56. Eldense dijk rechtdoor blijven volgen - u gaat hier over een doorlaatdam heen, die tijdens de koude oorlog afgesloten kon worden om het Rijnwater tegen te houden.
57. Linksaf Gelderse Rooslaan op.
58. Linksaf, fietspad over de Malburgse bandijk ingaan.
59. U gaat onder de John Frostbrug door, zeer bekend uit de film een "Brug te Ver".
60. Pad over de Malburgse bandijk blijven volgen

• Aan de linkerzijde ziet u nu de uiterwaarden van de Bakenhof. Op deze plek is de dijk inmiddels terug gelegd en er is een nevengeul gegraven om de Rijn bij hoogwater meer ruimte te geven. Vanaf de Pleybrug die u straks overgaat heeft u een goed overzicht op het gerealiseerde. Klik hier voor meer info over dit project.

61. Linksaf de dijk afgaan; u gaat even verderop via een bruggetje over de nevengeul van de Rijn in de Bakenhof.
62. Pad komt weer uit op de Malburgse bandijk, linksaf.
63. Pad komt uit vlak bij de Pleybrug; ga over de (fiets)trappen deze brug op
64. Linksaf gaan richting Westervoort/Velp
65. Fietspad steeds rechtsaf blijven volgen tot u bij stoplichten uitkomt; hier rechtsaf gaan en de Pleyroute oversteken
66. Linksaf gaan via bussluis de weg langs het Fort Westervoort op; einde van de weg rechtsaf de brug over.

• U passeert nu het fort Westervoort, dat in de tweede wereldoorlog onderdeel uitmaakte van de IJssellinie.

  Vermoedelijk werd rond 1580 bij deze plek de schans IJsseloord aangelegd welke na 1673 in verval raakte en in 1741 vrijwel verdwenen was. Na de niet uitgevoerde plannen uit 1821 voor een nieuw werk werden in 1864 gelden vrijgemaakt voor een nieuw fort nabij de locatie van de oude schans: het sperfort Westervoort op de spoorlijn Arnhem - Emmerich. Het aardwerk was in 1919 geklassificeerd als 'geen klasse'. Het oude fort Westervoort  werd voorzien van nieuwe kazematten in 1936, die tot doel hadden de aanvallende vijand vanuit het oosten tegen te houden. Hun taak was de bruggen te verdedigen en desnoods op te blazen. Voor de brug stond aan de oostzijde een stalen hek dat diende om vijandelijke treinen tegen houden. De pantsertrein die in de vroege ochtend van de 10e mei 1940 via Zevenaar hier trachtte door te breken, werd tegengehouden door dit stalen hek. Dat gaf de fortbezetting de gelegenheid de brug op te blazen, terwijl zich reeds Duitse soldaten op de brug bevonden. De pantsertrein werd geraakt, en zakte terug naar station Westervoort. Echter zware Duitse artillerie maakte uiteindelijk korte metten met de kazematten en schakelde deze uit. Toen konden de Duitsers met rubberboten de IJssel oversteken en het fort in de rug aanvallen. Daarna was het gauw gedaan met de verdediging en moest men zich overgeven. Het aantal dodelijke slachtoffers aan Nederlandse zijde was 14 en die aan Duitse zijde 126. Later is er een verkeersweg naast de spoorweg gekomen waar het hoofdgebouw, naast de spoordijk, onder leed. In 1983 is er een extra verkeersweg dwars door het fort aangelegd en is er weinig van het fort meer te herkennen. Een gedenksteen voor de soldaten die hier vielen in mei 1940 staat helaas verloren in een niet toegankelijke hoek.

67. Na verlaten IJsselbrug rechtsaf naar beneden.
68. Op IJsseldijk aangekomen linksaf gaan.
69. Einde van de weg linksaf (Veerdam) en daarna weer rechtsaf de Rijndijk blijven volgen.

• Als u wat wilt gebruiken kunt u rechtsaf gaan de Dorpstraat; aan deze straat zijn diverse horecagelegenheden gelegen;
  café-restaurant Wieleman, (Dorpstraat 11, Westervoort; 026-3118285)
  shoarmazaak/steak/pizzazaak Hollywood, (Dorpstraat 65,Westervoort; 026-3118165)

• Aan de rechterzijde van de dijk ziet u nu de Hondsbroekse Pley. Men wil hier de IJssel meer ruimte te geven door de bandijk terug te leggen richting de oude bandijk waarop u nu rijdt. Daarbij ontstaat een meestromende nevengeul van de IJssel bij hoogwater. De geul begint ongeveer bij de Schans waar u straks langs komt en eindigt bij de Westervoortse brug. Tussen de nieuwe dijk en de oude bandijk waarover u rijdt wordt een oude geul van de Rijn verder uitgediept en deze zal gaan dienen als kwelvenster. Meer info over deze plannen is terug te vinden op de site van de Hondsbroeksche Pley

• Dijkdoorbraken langs de Liemerse bandijken.

  Tijdens het volgende gedeelte van de fietstocht zult u veel dijkdoorbraken zien. Merkwaardig is dat er zoveel dijkdoorbraken langs de Oude Rijn plaatsvonden.  Men zou immers denken dat na de totstandkoming van het Pannerdens Kanaal de Oude Rijn weinig water zou gaan voeren.  Niets was echter minder waar. De onverdeelde Rijn ging sinds 1711 ten noorden van Schenkenschans stromen, waardoor de verzande monding van de Oude Rijn werd opengeschuurd. Bij hoog water en bij ijsgang stroomden er weer grote hoeveelheden water door de Oude Rijn.  Klik op kaartje om een totaaloverzicht te zien van de diverse doorbraken.

70. U vervolgt de route over de dijk.

• Een eindje verder ziet u aan de linkerkant een dijkdoorbraak. Deze wordt genoemd de Domineeswaaij of Smitswaaij. Deze dateert uit  1761.
• De volgende binnendijks gelegen waaij, waar de dijk met een grote bocht omheen draait is de Gaeymanswaai, later Wissinkswaai, (daterende van vóór 1657)

Het uiterwaardenlandschap bij Westervoort is voor diegene die er oog voor heeft een fraai gebied.

• Schans  Geldersoord; tevens dijkdoorlaat IJssellinie tijdens de koude oorlog (1950-1968)

Op de plaats waar het inlaatwerk was gevestigd tijdens de koude oorlog, was in vroegere tijden het fort Geldersoord gelegen. Dit lag precies op de grens van het voormalige Kleefse en Gelderse gebied en moest het Gelders gebied verdedigen tegen aanvallen van de Kleefse vorsten. De huidige gemeenten Zevenaar, Duiven, Rijnwaarden, Wehl en het voormalige Huissen behoorden destijds tot het Kleefse grondgebied en zijn pas in 1816 overgedragen aan Nederland. Klik op deze link voor meer informatie over die tijd.  Het fort Geldersoort (1741/1742) was gesitueerd op een Gelders schiereiland in het destijds door Pruisen bezette gebied (Duiven/Loo). Het fort diende als verdedigingswerk voor een inlaatsluis waarmee bij een vijandige aanval met water uit de Rijn het achterliggende gebied tussen Westervoort en Doesburg onder water gezet kon worden (inundatie). De inlaatsluis lag niet in de banddijk maar in een speciaal omgeleid stuk dijk, een zogenaamde vingerling. Het fort is destijds vanwege dreigend gevaar van Pruisische en Franse troepen aangelegd op de landerijen van de Esse – Bouwinge, een oud hof in het bezit van de Arnhemse Sint Nicolaibroederschap. Reeds in de jaren 1629 en 1672 hebben in dit gebied, aan de rechter Rijnoever tegenover Huissen, tijdelijke verdedigingswerken gelegen. Het fort Geldersoort bestond naast de inlaatsluis ondermeer uit het bastion de Roy waar de kazerne en de hoofdwacht stonden, een getenailleerd hoornwerk, twee lunetten, een ravelijn, twee retranchementen en een redoute ten noordoosten van de schans. In het fort lagen diverse munitie-opslagplaatsen. Aan de noordzijde grensde het fort aan het inundatiekanaal dat vanaf de Nederrijn via de sluis naar het oosten liep en nu nog als een vernatte laagte zichtbaar is. In de 19e eeuw is het fort afgebroken waarna het terrein in gebruik is geweest van een steenfabriek. Daarbij zijn de kleiwallen afgegraven en de muren afgebroken. Eind 19e eeuw zijn de resten met een kleilaag afgedekt. Men wil thans proberen de contouren van het fort weer zichtbaar te maken bij de geplande woningbouw ter plaatse. Klik op het pijltje voor meer info over dit plan

Het  inlaatwerk onderdeel uitmakende van de IJssellinie tijdens de Koude Oorlog kunt u thans bezichtigen. Het doel van dit inlaatwerk was om met het opgestuwde water van de Rijn de gehele streek vanaf Westervoort tot en met Zwolle over een breedte van ruim 5 kilometer onder water te zetten om zo de Russen tegen te kunnen houden. Meer is te lezen op het info-bord ter plaatse. Meer informatie over deze "koude oorlogsperiode  (1950-1968)"  krijgt u door op deze link te klikken.

71. Steeds rechtdoor blijven rijden tot de afslag naar het Looveer.

• Instappunt verkorte route

  Fietsers die er voor gekozen hebben om de verkorte route te rijden, zijn via het Looveer op dit punt aangekomen. Ze kunnen vanaf hier de route weer oppakken !!! Wanneer ze op de dijk aangekomen zijn volgen ze deze naar rechts richting Loo.

72. Dijk blijven volgen.

73. Op T-splitsing waar de weg naar links afbuigt het dorp Loo in, rechtdoor de dijk blijven volgen

• U  kunt eventueel nog het dorp ingaan om wat te drinken bij café-restaurant Berentsen, (Loostraat 51, Loo; 0316-261259)
  daarna weer terug naar de dijk en dan linksaf gaan.
  
• Aan uw rechterzijde ziet u de Loowaard,  met daarin een buitenwiel daterende van vóór 1753.  Deze waard wordt thans wederom vrijgegeven aan de natuur in het kader van het Gelderse Poort ontwikkelingsplan. Eveneens ongeveer op deze plek brak de dijk wederom in 1770 door, waarbij het halve dorp Loo verwoest werd.

74. Op punt waar de weg linksaf de dijk afgaat rechtdoor de dijk blijven volgen.

• Links ziet u de Bosmanwaaij, ontstaan in 1809.

Het opgewoelde zand uit deze waaij heeft zich binnendijks verspreid op de omringende landerijen. Na vermenging van dit zand met de onderliggende klei ontstond de voor tuinders zo vruchtbare mulle grond. Binnendijks zijn hier dan ook vele tuinderijen te vinden.

• Rechts ziet u de Havezate Loowaard; het pand bestaat al sinds 1476 en was destijds eigendom van Jan van de Loo, maar Jan woonde op het kasteel Enghuizen in Zevenaar dat tijdens de tweede wereldoorlog verwoest is.
• Ook hier in de Loowaard stond destijds een van de Romeinse verdedigingsforten, Castellum Loo, dat bedoeld was om de noordgrens van het Romeinse Rijk te bewaken. 

75. 1e weg rechts ingaan (Kandiadijk)

Wees niet bang wanneer plotseling de grond onder u begint te beven wanneer u oog in oog staat met deze mastodont. De route passeert hier over de dijk de tunnel onder de Rijn voor de Betuweroute. De Betuweroute-organisatie heeft een geschenk gedaan in de vorm van een levensgrote Mammoet aan de inwoners van Groessen voor de ondervonden overlast. Klik op de link voor meer info over dit geschenk.

• Rechts van u ziet u ongeveer het eindpunt van het Pannerdens kanaal. Op deze plaats mondt de Oude Rijnloop uit op dit kanaal. Het gemaal Kandia zorgt even verderop voor de bemaling bij hoog water van het Rijnstrangengebied.   

Het gemaal Kandia even verderop dient voor de bemaling van het Rijnstrangengebied en het gebied van het Duitse riviertje de Wild bij Elten.. De waterstand wordt soms bewust wat hoger gehouden, omdat dit beter is voor de diversiteit in de natuur. De dijk waarop u thans staat heeft er niet altijd gelegen. Pas bij de afsluiting van het Rijnstrangengebied van het Pannerdens kanaal is deze gehele lange dijk richting Pannerden aangelegd. Voor die tijd had de Rijn vrij toegang tot het gehele aan de linkerzijde van de dijk gelegen gebied van de Rijnstrangen. Als u op het kaartje hiernaast klikt kunt u zien hoe rond 1700 de loop van de rivier de Rijn gewijzigd werd als gevolg van de aanleg van het Pannerdens kanaal..  We vervolgen de weg nu langs de oorspronkelijke bedding van de Rijn voor 1707, wat nu de Oude Rijn wordt genoemd. Het gebied zelf draagt de naam Rijnstrangen, omdat hierbinnen nog restanten van vele oude Rijnlopen terug te vinden zijn.

76. 1e fietspad linksaf ingaan (Rijnstrangenweg); steeds weg blijven volgen.

77. Weg komt uit op keerrotonde; hier gewoon rechtdoor blijven rijden

• de weg loopt hier parallel aan de Betuwelijn – let op de foeilelijke "Berlijnse muur" die aan beide zijde van het spoor is neergezet; deze begint in Rotterdam en eindigt bij de grens in Babberich en verdeelt Nederland zo in twee gedeelten

• U hebt gemerkt tijdens de tocht dat her en der tuinbouwkassen staan. In het gehele gebied aan de binnendijkse kant vanaf Loo tot en met Oud-Zevenaar bevinden zich zeer veel tuinbouwbedrijven. (We kunnen deze helaas op het vervolg van de route niet goed meer zien door de geluidsschermen van de Betuwelijn.) De reden hiervoor is dat het door dijkdoorbraken opgewoeld zand zich waaiervorming heeft uitgestrekt over de oorspronkelijke zware kleigronden die destijds waren afgezet door de rivier de Rijn toen de dijken er nog niet waren. Het zand vermengde zich met deze klei en door verdere bewerking van de bovengrond is een luchtige, goed waterdoorlatende grond gevormd die uitstekend geschikt is voor de tuinbouw. Ook aan de andere kant van de rivier, bij Huissen waar we vandaag al zijn geweest, zijn zeer veel tuinbouwbedrijven gevestigd. Veel van de tuinders in Groessen/Loo hebben hun roots in Huissen. Hun ouders/voorouders zijn hiernaar toe gekomen omdat er geen grond meer voor hen aan de Huissense kant beschikbaar was. 

78. doodlopende weg naar rechts ingaan (naar huisnummers Rijnstrangenweg 3-5-7-9)
79. Op plaats waar de inmiddels halfverharde weg vlak voor de dijk naar rechts buigt fiets parkeren.
80. Trapje dat de dijk opgaat opgaan.
81. Op de dijk ziet u nu voor u de Jezuïtenwaaij

• Ga er even rustig bij zitten in het gras en aanschouw deze enorme doorbraak en zijn omgeving.

  Het verdronken dorp Leuven. (Even verder naar rechts achter de meidoornbosjes in de waard ligt een vrijwel even grote waaij ontstaan tijdens dezelfde periode.  U ziet nog een tankversperring daterende uit de tweede wereldoorlog op de dijk. De waaij liep destijds tot de voet van de tankversperring en bovenop de dijk stond een huis. De tankversperring op de top van de dijk is vernield. Dit soort tankversperringen ziet men op meer plaatsen in het Gelderse Poort gebied. De Duitsers maakten er echter korte metten mee en veel vertraging voor hun opmars leverde dit niet op.  De waaij zelf is ontstaan in 1753. De oorzaak was het doorbreken van de Hutumse dijk bij Emmerich op 18 december, waardoor een stortvloed van water terecht kwam in de Oude Rijnbedding. Enkele uren  later werd een scheur ontdekt in de dijk van de Jezuitenwaaij, die midden door de vroegere dijkdoorbraak liep. De dijk zakte echter in de oorspronkelijke waaij weg, en het gevolg was dat de gehele Liemers onderstroomde. 3 maanden lang stroomde het water door de doorbraak. In 1799 ging het weer mis ter plekke. Het begon met een 9-tal dijkdoorbraken op het Gelders eiland bij Pannerden. Begin februari vormde zich een ijsdam bij Candia, tengevolge waarvan het water in de Oude Rijn hoog opgestuwd werd. In de nacht van 4 op 5 februari 1799 brak de dijk over een afstand van 200 meter door bij de buurtschap Leuven dat destijds groter was dan het nabije Groessen. De gevolgen waren verschrikkelijk. Zes huizen spoelden onmiddellijk weg. Het aantal ingestorte of beschadigde huizen bedroeg in Leuven 30. Om de dijkdoorbraak later te dichten was men genoodzaakt een inlaagdijk aan de binnenzijde van de doorbraak te leggen, waardoor de overblijfselen van de rest van de huizen buitendijks kwam te staan. En daar kan men niet wonen, dus dat betekende het einde van het dorpje Leuven.

  Jezuitenwaaij bij Leuven

 

82. Terug gaan de dijk af naar de doodlopende weg vanwaar u bent gekomen.

83. Einde weg rechtsaf (Schraleweidsestraat)

84. Op T-splitsing rechtsaf de Leuvensestraat ingaan

85. Op plaats waar weg een bocht naar links maakt; rechtsaf richting Oud-Zevenaar de dijk opgaan (Leuvensedijk)

• Onderweg komt u wederom langs enkele van de vele dijkdoorbraken die het dorpje Leuven hebben geteisterd.

  De waaij op de afbeelding hiernaast waar u langskomt is "buitengedijkt" Oorspronkelijk liep de dijk veel meer naar rechts en ging dwars door de Jezuitenwaaij die we eerder aangedaan hebben. Deze waaij dateert uit 1757. "Op 12 februari 1757, om ongeveer negen uur "s-avonds begon het water over de dijken te lopen. De mestbanken waren inmiddels weggespoeld en de dijkwachten vluchten weg. Om ongeveer half drie hoorden men flarden van klokgelui; tegelijkertijd daalde het water 4 á 5 voet. Al ras deed het bericht de ronde dat bij het huis van Baltus Caeltjes, tussen Ooi en Leuven, een doorbraak was gevallen, en dat het huis zelf was weggespoeld. Later bleek dat de abnormale snelle stijging van het water te wijten was aan een combinatie van factoren: allereerst waren Rijn, Waal en IJssel door ijsdammen versperd, zodat het water sterk opgehoogd werd. Daardoor waren te Herwen vijf of zes doorbraken gevallen, die op hun beurt weer het doorbreken van de Aerdtse dijk tot gevolg had. Het resultaat van dit alles was, dat de ganse Waalstroom op de Leuvense dijken beukte. De waardsman Baltus Caeltjes en zijn zoon Noldus vertelden een aantal dagen het volgende verhaal. De dijkwachten die ten huize van Caeltjes gelegerd waren, hadden in die pikdonkere nacht bijna niets kunnen zien. Een zekere Jan Heijendahl was een paar lantaerns gaan halen en had met behulp daarvan even boven het huis van Caeltjes een grote "blauwe" ijsschots in de richting van de dijk zien drijven. Kort daarop brak de dijk door. De verantwoordelijke heemraden Christoffel Offerman en Rudolf Heijendahl hadden toen niets meer kunnen doen. De familie Caeltjes trachtte zich op de dijk in veiligheid te brengen. Ze werden echter door een tweede dijkdoorbraak verrast, zodat ze tussen de twee doorbraken op de dijk gevangen zaten. Zo hevig was de stroming dat in eerste instantie niemand hen kon bereiken.De 75 jarige vader met zijn zoon, diens vrouw en twee kleine kinderen, alsmede drie stuks rundvee moesten zodoende twee dagen en drie nachten in de bittere kou doorbrengen, terwijl het dijkeiland waarop ze zich bevonden steeds verder afkalfde. Uiteindelijk werden ze toch gered. De hele Liemers tot en met Doesburg was overstroomd.

  Waaij langs de Leuvensedijk

 

• Halverwege gaat de naam van de dijkweg over van Leuvensedijk in De Oliemolen

86. Op kruising met Berghoofdseweg die naar rechts de dijk afgaat richting Pannerden rechtdoor de dijk blijven volgen. (De Oliemolen)

87. Steeds door blijven rijden tot voorrangskruising met fietspad; op dit punt het fietspad rechtdoor OP DE DIJK blijven volgen.

88. Op de plaats waar van links de Pannerdenseweg op de dijk uitkomt, rechtdoor op de dijk blijven rijden.

89. Weg die naar links de dijk afgaat inslaan (Rosandeweg)

90. Einde van de weg linksaf. (Slenterweg)
91. 1e weg linksaf (Heilige Huisjes)
92. 1e weg rechtsaf (Ooijselandweg)
93. Einde weg linksaf (Panovenweg)

Eindpunt van de route bij Recreatiecentrum annex Baksteenmuseum de  Panoven. 
In "De Herberg" van de Panoven kunt u vervolgens nog wat gebruiken. 
Hier staat het bier voor u koud. .

We hopen dat u van deze route hebt genoten. Reacties kunt u versturen via onderstaand reactieformulier.

 

Hebt u deze route op borgtocht van de Panoven gekregen, vergeet dan niet deze in te leveren bij het dienstdoende personeel van de Panoven, waarna u de waarborgsom terugkrijgt.!!

Afdrukken Pagina

Versturen reactie over deze route aan webmaster

Copyright © 2005 Runtil. Alle rechten voorbehouden.
Herzien: 23 oktober 2009