Pre-historie Oost-Gelderland en Gelderse Poort

Op deze webpagina geven we u een kort overzicht van de geschiedenis van deze streek.In dit artikel wordt voorts ook wat aandacht geschonken aan de mensen die in deze streek leefden tot het begin van de zogenaamde Romeinse tijd. 

Zoals bekend heeft de aarde diverse tijdperken meegemaakt. Ook deze streek had hiermee uiteraard te maken. Elk zulk een tijdperk heeft zijn sporen achtergelaten in de vorm van lagen van resten van planten, en later dieren. Meestal zitten de oudste lagen diep verstopt in de aarde en zijn ze moeilijk toegankelijk. 
Echter niet al te ver van de omgeving van de Gelderse Poort, in de buurt van Winterswijk, komen deze oude lagen aan de oppervlakte. De verschillende tijdperken zullen we nu kort de revue laten passeren.

kalksteengroeve Winterswijk
met afzettingen uit het Trias

Carboon

Dit is het oudste tijdperk dat ongeveer 345 miljoen jaar geleden begon, waarvan lagen in deze contreien zijn aangeboord. Destijds was het hier een tropisch landschap, en Nederland maakte deel uit van een gigantisch moerasgebied. Nadien nam de zee bezit van het land en werd zand en klei afgezet. En zo herhaalde dit proces zich een paar keer. Uit de plantenresten ontstond langzaam bruinkool en steenkool. (Steenkool is aangeboord tussen een diepte van 600 en 1300 meter in Coirle in de omgeving van Winterswijk) 
Het zand verharde door de enorme druk tot zandsteen en de klei tot leisteen. 
Dit carboon-tijdperk duurde ruim 60 miljoen jaar. 

Trias

Tijdens het Trias-tijdperk (235-190 miljoen jaar geleden) was deze streek bedekt door een relatief ondiepe zee. Overblijfselen van zeedieren en schelpen zonken naar de bodem en zo ontstond een kalklaag (muschelkalk) van ongeveer 25 meter dik. In deze kalklaag bleven nog zichtbare resten bewaard van schelpen, zeedieren en zelfs een kleine saurus (nothosaurus) die ongeveer zo groot was als een kleine krokodil. Een en ander is teruggevonden in de kalkgroeven bij Winterswijk waar door een speling van de natuur deze aardlagen zeer dicht aan de oppervlakte liggen.

Jura

Na het Trias begon het Jura-tijdperk (190 miljoen-60 miljoen jaar geleden); het tijdperk van de grote dinosauriers. Daarvan is in deze omgeving niets teruggevonden.

Oerhert

Neozoïcum

Dit tijdperk is verdeeld in het Tertiair en het Kwartair. 

Tertiair

Dit tijdperk begon 60 miljoen jaar geleden. 
De lagen van dit tijdperk bestaan uit kleiïge en zandige afzettingen. Deze lagen liggen relatief dicht aan de oppervlakte in de oostelijke Achterhoek. Op veel andere plaatsen zijn ze door erosie verdwenen. De gevonden fossielen uit deze periode bestaan uit schelpen, haaietanden, walvis overblijfselen e.d. In het museum in Winterswijk kan men een en ander bewonderen.

Kwartair

Dit tijdperk begon ongeveer 2 miljoen jaar geleden.Ook dit is onderverdeeld in een tweetal perioden. 
Het Pleistoceen (ook wel Diluvium genoemd) dat duurde tot ongeveer 8300 voor Christus, was het tijdperk van de grote IJstijden die zulk een invloed hadden op de ontstaansgeschiedenis van de Gelderse Poort, waarover in het artikel over de ontstaansgeschiedenis van de Gelderse Poort meer. 

De eerste mens in deze streken

In het Kwartair zette de mens ongeveer 40.000 jaar geleden voor het eerst zijn schreden op ons grondgebied. Deze voorlopers van de huidige mens, Neandertalers genoemd moeten hier hebben vertoefd omdat in verscheidene plaatsen in deze contreien stenen gereedschappen zijn gevonden die door hen kunnen zijn vervaardigd.

Tijdens de laatste IJstijd was het in Nederland een toendra landschap, waar mammoeten en steppen-wisenten leefden. Restanten van deze dieren zijn naar boven gekomen tijdens opgravingen en zandafzuigingen in Lathum en ook uit de Bijland. Deze restanten zijn te bezichtigen in het Liemers Museum in Zevenaar, het museum voor Stad en Ambt Doesburg en museum Havezathe Hagen te Doetinchem.

Neandertaler schedel

Na deze ijstijden en het uitsterven van de Neanderthalers verschenen ongeveer 16.000 jaar geleden de eerste "echte" mensen in deze contreien, de zgn. rendierjagers. (in het Paleolithicum ofwel de oude Steentijd). De oudste sporen dateren van ongeveer 10.000 jaar geleden uit de omgeving van Aalten. Na het einde van de laatste ijstijd werd het tijdelijk weer even wat warmer tot ongeveer 9000 jaar geleden. Een relatief korte periode van kou diende zich vervolgens aan. 

Daarna werd het weer wat warmer in de periode die begon 8300 voor Christus. Het toendra-landschap veranderde in dichte wouden en uitgestrekte moerassen. Het klimaat werd steeds warmer en door de smeltende ijskap en de daardoor steeds hoger wordende zeeën ontstond het Nauw van Calais. 
Uit deze periode heeft men resten van mensen teruggevonden in de buurt van Hummelo, met name een schedel van een jonge vrouw uit de Midden-Steentijd. Deze is te zien in het gemeentemuseum van Arnhem. In de Ooijpolder vestigden voor zover bekend zich de eerste mensen pas ongeveer 1300 voor Christus.

De eerste boeren

De eerste sporen hiervan heeft men in Nederland aangetroffen in Zuid-Limburg uit een periode van 4400 voor Christus. In de omgeving van Gelderland heeft dat voor zover valt na te gaan pas plaatsgevonden tussen 4000 en 3000 jaar voor Christus. 

Veluwse klokbeker gevonden op de Bijvanck

De eerste wat meer bekende boeren waren de mensen van het trechterbekervolk, zo genoemd naar hun kenmerkende aarden pot, de trechterbeker. Zij waren het ook die de eerste hunebedden bouwden in Drente. Maar ook vlak over de grens bij Borken is zulk een hunebed te vinden. Enkele vondsten van potten en stenen bijlen uit deze periode zijn gevonden bij Lochem, Neede, Aalten, Gorsel en Zelhelm.

Na hen kwamen de zgn. standvoetbeker en klokbekervolken. Deze begroeven hun doden niet in hunebedden maar in grafheuvels, met daarom heen een palissade. Zulk een heuvels zijn teruggevonden in de omgeving van de Renkumese beek. Ook op de Byvank bij beek is resten van zulk een grafheuvel aangetroffen waarbij enkele Veluwse klokbekers zijn teruggevonden. Ook bij de aanleg van de A18 tussen Didam en Doetinchem zijn zulk een bekerresten gevonden. Hamerbijlen uit deze periode zijn gevonden in o.m. Doetinchem, Hummelo, Zeddam en Angerlo.

De Bronstijd

Dit tijdperk begint ongeveer 1700 voor Christus. Een van de producten uit die periode die hier gevonden is in 's-Heerenberg, Beek en Didam is de bronzen randbijl. Verder zijn lanspunten gevonden in Beek Herwen, 's-Heerenberg, Wehl en in de Bijland.
Aan het einde van de Midden Bronstijd en het begin van de Late Bronstijd 1000-700 voor Christus) ging men zijn doden eerst verbranden waarna ze vervolgens in urnen in grafvelden werden bijgezet. Bronzen voorwerpen uit deze periode in de vorm van onder meer de holle kokerbijl zijn teruggevonden in Beek, Doetinchem en Didam.

Witte wieven

In oude volksverhalen uit het oost-Gelderse komen vaak de witte wieven aan bod. Zij hielden zich bij voorkeur op in de ingevallen kuilen van (graf)heuveltjes. De oorsprong van deze verhalen is vaak uit de bronstijd. In onze omgeving werden ze gezien in de Wrangebulten bij Laag-Keppel en op de Bijvanck.

De IJzertijd

Deze brak aan ongeveer 700 jaar voor Christus. Resten uit deze periode zijn teruggevonden in de IJssel tussen Doesburg en Ellecom (het Hallstattzwaard ) en een speerpunt gevonden bij Laag-Keppel. 

Collectie gemeentemuseum Arnhem. Aardewerk potten uit deze periode (Harpstedterpot) zijn onder meer gevonden in grafvelden bij Stokkum. In het rivierengebied zijn nog kraalsnoeren van barnsteen en armbanden en ringen van glas aangetroffen

Pre-history Eastern Gelderland and Gelderse Poort.

At this website an overview is given from the history from this region. In this article too is told some about the people whom have been living here since the beginning from the so-called Roman Times. 

As maybe known this planet Earth a lot of periods has passed during all those centuries. Such happened had of course too influence in these regions. Every period left his spurs as layers from plants and later remains of corpses from animals. Most times these oldest layers are hidden very deep in the earth and are very difficult accessible. But not far from the environment from the Gelderse Poort, in the neighborhood from the city of Winterswijk, these old layers are to be found at the surface from the earth. About the several periods we will present now some information below. 

Carboon

This is the oldest period that started around 345 millions years ago, from which the layers are stroked in these area. At those times the landscape was a tropical one, and the Netherlands were a part of a giant swamps area. After those times the sea reached a much higher level and covered the whole area and sand and clay were left as deposit. This process was repeated several times. The remains from all these plants brought about brown coal and charcoal. The sand hardened to sandstone and the clay to slate as result from the terribly high pressure. 
This carbon-period took around 60 millions of years.

Trias

During the Trias period (235-190 millions years ago) this region was covered with a un-deep sea. Remains from sea-animals and shells sunk to the bottom with a final result as a layer of lime with a thickness from around 25 meters. 

Ammoniet

In this lime-layer remained visible rests from shells, sea-animals and even a small saurus (nothosaurus) with the size of a small crocodile. All these remains are found in the lime quarry's near Winterswijk, where as result from earth-movements these layers are very close to the surface.

Jura

After the Trias period started the Jura period (190 million-60 million years ago), the period from the big dinosauriers. From these animals in this region nothing has been found.

Neozoïcum

This period is divided in the Tertiair and the Kwartair.

Tertiair

This period started 60 millions years ago. Layers from that time exist from clay and sand situated very close to the surface in the eastern part of the region called Achterhoek. At many other places these layers disappeared as result from erosion. The fossils from this period exists from shells, shark teeth, whale bones etc. In the museum of Winterswijk these remains are presented.

IJskap in het Kwartair

Kwartair

This period started around 2 millions years ago. Also this period is divided in two periods. The Pleistoceen (also called Diluvium) lasted until around 8300 before Christ, was the period from the big Ice-times that had such a big influence on the shape of the landscape of this area of the Gelderse Poort and Achterhoek. In another article about the development from the Gelderse Poort more about this. 

The first human beings in these areas

During the Kwartair-time the human race sets for the first time in his history his steps on our territory. These Neandertalers as they are called must have been in this area because on several places over here are found stone tools that can be used by them. 

During the last Ice-time Holland was a tundra landscape, where mammoths and steppe wisents were living. Remains from these animals are found at excavation sites and sand suctions in Lathum and to in the Bijland. These remains can be viewed in the Liemers Museum in Zevenaar, the museum for Stad and Ambt Doesburg en museum Havezathe Hage at Doetinchem. 

After these ice-times and the die out from the Neanderthalers around 16.000 years ago the first "homo sapiens" settled himself in these area, the so-called deer-hunters. (in the Paleolithicum or old Stone-time).The oldest spurs are dating from around 10.000 years ago in the neighborhood from Aalten. After the end of the last Ice-time the weather got temporary some hotter that lasted until 9000 years ago. A short time with cold started then. 

After that the weather got some hotter again in the period that started around 8300 before Christ. 
The tundra landscape changed into thick forests and extensive swamps. The climate became hotter and hotter and as result from the melting icecap and the higher getting seas the "Narrow from Calais" was created. From this period remains from human beings are found in the neighborhood from Hummelo (old skull pf a young woman from the Middle Stone-age) See for a look for it the Gemeentemuseum of Arnhem.
In the Ooijpolder the first human beings settled them around 1300 before Christ.

The first farmers

The oldest spurs are found in the Netherlands in South-Limburg and are dating from around 4400 before Christ. In Gelderland that took place around 4000 to 3000 years before Christ. 

The more some well known farmers were the human beings from the so-called trechterbekervolk, so called after the shape of the clay potteries they created. Also these human beings set up there first "Hunebedden" (stone graves) in the province of Drenthe. But too, very close at the other side of the border with Germany, in Borken one hunebed is still to be seen.
Some finds of pots and stone hatchets are found near Lochem, Neede, Aalten, Gorsel en Zelhelm.

After these farmers the so-called standvoetbeker and klokbekerpeople made there presence over here. They did not bury there deads in hunnebedden (stone graves) but in grave hills, surrounded with a palisade. Such a hills were to found in the neighborhood from the Renkumse brook. Also on the Bijvank near Beek the remains from such a grave are found with the rests from Veluwse klokbekers. (clock mugs) the same as are found with the construction of the highway A18 between Didam and Doetinchem. So-called hammer hatchets are found near Doetinchem, Hummelo, Zeddam and Angerlo.

De Bronze time

This period started around 1700 before Christ.
On of the products from this time is a so called bronze hacket, found in Beek, Herwen, 's-Heerenberg, Wehl and in the Bijland. 

Bronzen randbijl / bronze hacket

After the end of the Middle Bronze-time en the beginning from the Late Bronze-time 1000-700 before Christ the human beings living in this are started to burn their corpses and after that they were buried in urns in graveyards.
Bronze tools from this period are found in Beek, Doetinchem and Didam.

Witte wieven (white woman)

In old people stories from the eastern part of Gelderland very often the so-called white woman have there place.These woman preferred to stay near the holes from (grave) hills. Those stories date often from the bronze time. In our region they were to be seen in the Wrange-hills near Laag-Keppel and the forest of the Bijvanck.

The Iron-time 

This started around 700 before Christ. Remains from this period are found in the river Ijssel between Doesburg and Ellecom (the so-called Hallstatt sword) and a arrow- tip near Laag-Keppel. 

Hallstatt-zwaard gevonden in IJssel bij Ellecom

Clay pots (Harpstedterpot) are found in grave fields near Stokkum.In the river-area also are found bead strings from amber and bracelet and rings from glass.