( door een onbekende schrijver van de Koewacht).

Op Maandagmiddag 4 September 1944 om 2 uur verlieten de Duitsers, die op Villa Mathilda hun verblijf hielden, onze gemeente.
Ze werden weggebracht door voerman Vermeire.
0p het karretje lag de munitie met helmen, bagage, ransels enz. broederlijk bijeen.
Later bleek dat het karretje nooit zijn bestemming bereikte, want het werd onderweg door de burgers van Kemzeke en Hulst geheel van zijn last ontdaan weer terug naar huis gestuurd.

Achter de kar kwamen 7 Duitsers op de fiets, wel een simpele uittocht voor het grandioze, snelle gemotoriseerde Duitse leger.
Nauwelijks waren ze uit het oog verdwenen of de pret begon.
Eerst gingen de palen met draadversperring die Holland van België scheiden eruit.

Maar..... ..... daar kwam een Duitser terug.

In een oogenblik was de straat leeg. Overal kropen ze weg.
Maar nauwelijks was de soldaat verdwenen, of het volk kwam van alle kanten te voorschijn en de vrijheid werd voortgezet.

De Duitse adelaar werd van het douanehuisje afgerukt, in x stukken gebroken en in de lucht geworpen.
Een rood wit blauw vlaggetje werd in de plaats gesteld en even later verscheen aan den anderen kant het Belgische vlaggetje tot groote vreugde van het volk.Het bordje “Halt” dat aan de Douaneboom zat werd er afgehaald, de oranjewimpel er aan gebonden en toen ging de boom de hoogte in.

Daar wapperde weer ons schoone Oranje.

Gejuich, geklap en gezang van:

ORANJE BOVEN, ORANJE BOVEN, LEVE DE WILHELMIEN. !

Een manneke klom boven op het dak zwaaiend met de Nederlandsche en de Belgische vlag en zong uit volle borst de “Brabançonne”.
Het volk liep met vlaggen die aan het gemeentehuis werden uitgereikt. Een oogenblik verscheen er zelfs de groote vlag, doch de Opper der marechaussee gaf direct bevel die weer in te halen.

En niet te vroeg, want daar verscheen opeens een Duitse auto met een mitrailleur er op. Alsof er een bom insloeg, zogauw was het volk verdwenen.

Het manneke op het dak wipte naar de andere kant en liet zich bliksemsnel van het dak afrollen. Iedereen nam de benen.
Toen men evenwel bemerkte dat er niets gebeurde kwamen ze van lieverlee terug.
Eerst rustig, maar toen de auto verdween begon de leute weer opnieuw.

Het laatste restje van de versperring werd weggebroken en Holland en België gingen gezellig de grenzen over om broederlijk en eensgezind een V1 te gaan pakken.

Het dorp was in feestelijke stemming.

“Hoera de moffen zijn weg”.

Foto’s werden genomen om dit heuglijk feit te vereeuwigen.

‘s Nachts hebben de Belgen het douanehuisje in brand gestoken.

Doch we hadden te vroeg “hoera’’ geroepen, al gauw hoorden we vertellen dat er 40000 Duitsers in Zeeuws Vlaanderen ingesloten zaten.
Bij Gent vocht nog een SS pantserdivisie die zich niet wilde overgeven.

In Absdale en Axel werd zwaar geschut opgesteld er het was dus best mogelijk dat Koewacht nog onder vuur kwam te liggen, zodat er geen steen meer van over zou schieten.
De school werd dus voorlopig gesloten omdat het te gevaarlijk was.

Woensdagavond 6 Sept. kwamen de eerste Duitse troepen over Stekene afzakken.
Ze waren te voet, op fietsen, met wagens en karren, kortom een uiteengeslagen en verlopen bende.

Donderdag werd de villa weer in beslag genomen, en steeds kwamen er maar meer soldaten die op het Zand, 0ude en Nieuwe Molen werden ingekwartierd.

Vrijdag 8 Sept. werden alle wegen van het dorp met kanonnen afgezet.
Niemand mocht naar zijn werk, op alle gezichten las je een angstige spanning.

De Duitsers waren zich aan het klaar maken voor de strijd.

‘s Nachts hoorde je aldoor maar het gebulder van het zware geschut en overdag had je het steeds maar heen en weer rijden en gaan van de komende en gaande Duitse troepen.
Tot opeens s’Zaterdagsavonds heel het dorp met kanonnen werd bezet, dat was even een angstig iets.

De mensen zag je met dekens en matrassen slepen om bij elkaar in de kelders te gaan slapen.

Het zag er voor ons dorp niet heel best uit.

Een stelletje jagers cirkelden almaar rond en schoten in Absdale en op het Zand op munitiewagens en een tank met benzine, waardoor branden ontstonden bij van Haver en Vliegher in Absdale en bij de Schepper op het Zand.
Gelukkig duurde het niet lang, na een uur was alles weg, soldaten en kanonnen, ze waren vertrokken naar Stekene.
De boeren hadden hun paarden en wagens moeten afstaan en van de burgers werden de fietsen gevorderd, terwijl bij sommigen de wollen dekens werden gevorderd en bij de bakkers het meel werd weggehaald, terwijl ze bovendien nog voor de Duitsers moesten bakken.

Woensdagmiddag begon het gevecht te Stekene. Hevig kanongebulder donderde over ons dorp.
En dit werd nog erger toen het gevecht zich verplaatste naar Stekene-brug. Dat is op 20 minuten afstand.
De granaten kwamen nu tot op Koewacht, doch goddank werd er geen schade aangericht.
Niemand werkte er nog, bij clubjes zaten de mensen buiten bij elkaar de toestand te bespreken en de gebeurtenissen af te wachten.

‘s Nachts begon het rijden en rossen weer met autos, wagens en karren.
Troepenvervoer, Stekene was gevallen en de Duitsers trokken zich terug achter de waterlinie van Axel.
Vrijdagmorgen 15 Sept. was er practisch geen enkele Duitser meer te zien, de villa was leeg en de wagens vertrokken.

Ook de telefoonlijn was verbroken en zo nu en dan zag je nog een zwijgend groepje zwarte en bestoven en gewonde soldaten voorbij trekken. Het was een zielig gezicht.

Rond 5 uur werd het gerucht verspreid: de Engelschen komen.
Het was of een electrische schok het volk beroerde, alles was direct op de been.

Bij Misseghers verscheen de eerste vlag gevolgd door de belgische zusterkens, daarna door de hollandsche zusters en al de huizen in de buurt.

Heel het dorp vol vlaggen, blijdschap en blijde spanning.
De spanning, blijde spanning was er te lezen op alle gezichten nog een paar minuten en dan . . . ?

Ja, ze kwamen in zicht. Wat een teleurstelling, ze zwenkten af naar de richting Moerbeke .

De vlaggen verdwenen weer en de straat werd weer rustig.

‘s Avonds werd er rondverteld: we moeten vannacht de kelders in, want de Tommys komen patrouilleren en er kunnen dan straatgevechten ontstaan.
Ze zijn werkelijk met de mitralleurs door de straten gegaan, doch alles bleef rustig.

Zaterdagmorgen 16 Sept. om kwart voor acht reed de eerste “geallieerde” auto bi j Koewacht over de grens.
Onmiddelijk wapperden de vlaggen en was al het volk op de been om onze bevrijders te begroeten, doch het waren geen Engelsche soldaten, maar:

P 0 L E N 

Op de mouw van hun uniform stond het woordje “poland”

147 Wagens kwamen door Koewacht, lichte pantserwagens, kanonnen, tanks, enz. enz.

KOEWACHT WAS BEVRIJD van de MOF

De vlaggen uit en hoog in top

aan gevel en aan stag

En hang de wimpel erbij op

Die past bij onze vlag.

Komt laat ze waaien fier en vrij

De oranjewimpel, blij erbij

En alle man sla hand in hand

en schaar je der omheen

Zoals de vlag hoort volk en land

Veelkleurig maar toch een

Was ooit een land. hier vrij en blij

Oranje was er altijd bij.

De vlaggen uit, de wimpel op

Op ‘t land en op de vloed

Wij houden onze vlag in top

In voor en tegenspoed.

Ja laat ze waaien vrij en blij

0ranje houden wij er bij.

Meenden we ‘s morgens al veel gezien te hebben, dit was nog niets in vergelijking met hetgeen rond twaalf uur de grens kwam overrollen. Pantserwagens op 14 wielen, vreselijke dingen om te zien.
De soldaten zaten onderin, die bovenop zat had een koptelefoon, op de verschillende wagens stonden antennes.
Ze waren allen voorzien van landkaarten en verrekijkers.

58 Van zulke groote pantserwagens waren erbij, een aantal lichte pantserwagens, kanonnen, tanks, een roode Kruiskollonne, wagens met autobanden, rubberbootjes, bruggen, hijschkraanwagens, wagens met vooraad en allerlei andere benodigheden. Bij elkaar zeker een 4 à 500 wagens.

Ordonnances reden ertussendoor op motors.
De pantserwagens wogen rond de 35000 kg.
Ze reden op zware ijzeren kettingen met naar binnen gerichte ijzeren pinnen van wel 1 dm breed en hoog.
Je dreunde als ze voorbij reden, de straat ging ervan kapot.
Zulke wagens rijden over alles heen, zoals bomen, hekken, kleine en middelmatige sloten, ja zelfs huizen.
Later zijn er nog grotere gekomen, ze zijn haast zoo groot als huizen.
Het was geweldig om te zien, het was een buitengewoon goed uitgerust leger.

Aan de grens hing met groote letters zoals ook aan het gemeentehuis,

“WELKOM”

Heel het dorp was op de been, juichend en vlaggend werden de bevrijders begroet.
Ze groeten terug met de vingers in V vorm, d.i. Victorie, ofwel met de duim omlaag, d.w.z. de duitsers er onder, ook wuifden ze wel gewoon.
Ze maakten den indruk van nette verzorgde jongens.

Als de wagens even stilstonden, stonden de mensen er rond.
De kinderen moesten handjes geven en kregen chocolade.
Er was al direct een grote vriendschap voor de Polen die zich nu in Koewacht gingen opstellen.

En het Poolsche volkslied weerklonk in ons dorp dat nu wel een grote stad geleek.

Jeszcze Polska nie zginela

Kiedy my zyjemy

Co nam obca przemoc wziela

Szabla odbierzemy

Marsz, Marsz Dabrowski,

Z ziemi Wloskiej do Polski,

za twoim przewodem

Zlaczym sie z narodem.

Zaterdagmiddag 16 September begon de groote aanval op Axel.
Het zware geschut stond opgesteld in de karnemelkpolder, de Oude Molen, Boschdorp en de verdere omgeving, zodat wij daverden van het kanongebulder.

Het zwaarste onweer is nog niets in vergelijking met dit lawaai.
Toch waren wij niet bang, want wij zaten achter het geschut en de duitsche kanonnen reikten zover niet, zodat er voor ons geen gevaar was.

Die middag werd er een gesneuvelde Pool op het kerkplein gebracht.
Mijnheer kapelaan diende hem nog het H.Oliesel toe.
s’Avonds rond 8 uur heeft Mijnheer pastoor hem hier op het Kerkhof begraven.
Hij ligt eerste klas. Iemand die zijn leven voor ons gaf verdient dat wel.

De volgende morgen was het zondag.
Op verschillende plaatsen werd door de aalmoezeniers in de open lucht de H. Mis opgedragen.
De polen zijn Katholiek en fier op hun geloof.

Dit konden de mensen zien aan de eerbied die zij daarbij betoonden, zodat een van onze mannen zei:
“Als je dat geloof ziet dan is het onze maar surrogaat.”

Deze zondag is een zware dag geweest voor de Polen.
De brug van Axel was opgeblazen.
De Polen probeerden deze te maken, doch werden door de duitsers geregeld onder vuur gehouden, daardoor zijn er veel gesneuveld.
Men zei van 200.

Er kwam ook nog bij, de Duitsers hieven hun handen op tot overgave en als de Polen dan dichterbij kwamen schoten zij ze neer.
Dat was valsch en tegen alle oorlogschrecht en wetten in.

Er waren broers die tegen elkaar in het vuur stonden en het is gebeurd dat een Pool zijn eigen broer krijgsgevangen nam.
Maar na een half uur reed hij naast zijn broer in het leger der geallieerden.

Drie aanvallen hebben ze op Axel gedaan.
Dinsdag 19 September ‘s middags om 2 uur is Axel gevallen.
‘t Is veel beschadigd en er waren 19 doden.
Men zegt dat er totaal 500 Polen gesneuveld zijn.
Axel is dus wel duur betaald.

Hadden ze gebombardeerd er zouden er niet zooveel gevallen zijn maar er zouden meer burgers zijn gedood.
Doch de Polen zeiden:
“Wij komen om het volk te bevrijden, maar niet om het te vernietigen.”

Het liet zich aanzien dat er ook om Hulst fel zou worden gestreden, want de brug bij het E.K. huis was ook opgeblazen.
Maar ‘s middags om 3 uur verlieten de duitsers opeens Hulst en ‘s avonds trokken de Polen er binnen.
De toren van de Baseliek is kapot geschoten, dat was de uitkijkpost van de Duitsers, die konden vandaaruit zien wat de Polen deden en dat mocht niet.
Ook de toren van St.Jansteen is gedeeltelijk kapot. 20 September viel Terneuzen.

Die dag kregen we hier de vluchtelingen uit Axel, die mensen hadden van ‘s Zaterdagsmiddags half drie tot Woensdagmorgen in de kelders gezeten, dicht op elkaar, bijna zonder eten of drinken.
Ze waren dan ook heel blij in een rustige en veilige omgeving te zijn.

Donderdag 21 September verlieten de Polen ons weer langs de grens bij Koewacht.
Heel het leger trok nog eens voorbij.
Het was de laatste dagen nog vergroot door de Canadezen.
Oost Zeeuwsch Vlaanderen was bevrijd, voor ons was de oorlog geëindigd.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

Laten wij God danken die ons zoo wonderbaar spaarde.

Laten wij de Polen herdenken die ons de vrijheid brachten, ten koste van hun eigen leven.

Koewacht, September 1944.

Donderdag 4 October l944 werd door de pastoor onzer parochie een plechtige H. Mis opgedragen voor de gevallen Polen onze bevrijders.
De kerk was gevuld met geloovigen en andere belangstellenden welke daardoor een hulde wilden brengen aan de gevallen Polen.
Na de H. Mis werd door de burgemeester namens de Gemeente Koewacht een prachtige krans gelegd op het graf van de hier begraven Pool.
Hiermede wilde de gemeente Koewacht een blijk geven van waardering voor het heldhaftige gedrag van de in onze streek gevallen Poolsche soldaten.

Koewacht October 1944.

opm. Het originele document is door mij aan het archief te Axel geschonken.