DEEL 1 ALGEMENE KENMERKEN

1.1 POGING TOT DEFINITIE

Door de eeuwen heen is de term "evangelisch" verschillend gebruikt. In Duitsland betekende het vooral "Protestants" tegenover de Roomskatholieken.

In Nederland werd de term tot in de vijftiger jaren vooral in verband gebracht met de z.g. Groninger richting (of school) uit de 19e eeuw, die een tussenpositie innam tussen orthodoxie en modernisme. Overeenkomsten met de huidige "evangelischen" is hun nadruk op de Heer in plaats van de leer, op praktisch chris tendom en geloof des harten.

Het huidige begrip van "evangelisch" komt vooral overeen met de term "evangelical", waarmee vanaf het midden van de 18e eeuw de orthodoxe stroming binnen de Anglicaanse staatskerk in Engeland werd aangeduid. Toch wordt de term tot op de dag van vandaag op vele verschillende wijzen gebruikt, men denke slechts aan de verschillende betekenissen van het woord bij bv de Evangelische Omroep, de Evangelische Volks Partij, de Evangelisch-Lutherse Kerk, de Molukse Evangelische kerk.

Vanwege de historische begripsverwarring wordt daarom ook wel de term "evangelikaal" gebruikt[1].

In de Evangelische Omroep hebben de evangelischen in Nederland ongezocht een belangrijke en zichtbare katalysator gevonden, waardoor de term "evangelisch" in het moderne taalgebruik vooral staat voor christenen met drie hoofdkenmerken:

a. De aanvaarding van de absolute autoriteit van de Bijbel als richtsnoer voor geloof en leven;

b. het leven uit een persoonlijk geloof in Jezus Christus, op basis van bekering en wedergeboorte;

c. het aanvaarden van de Grote Opdracht om het evangelie aan alle volken te verkondigen, door evangelisatie en zending[2].

1.2 OMVANG EN GROEI VAN DE EVANGELISCHEN

De evangelischen of evangelicals vormen een substantieel deel van het christendom. De schattingen lopen uiteen van 300 tot 500 miljoen wereldwijd[3] c.q. 20 tot 25% van de het totale chris tendom. Daarbij neemt het getalsmatig in betekenis sterk toe. In een wat ruwe schatting berekende dr. C. van der Laan in 1992 het aantal evangelischen in Nederland op 800.000[4]. Een kwart hiervan is lid van een van de vele evangelische kerken, die ons land rijk is. Driekwart behoort tot de historische kerken.

De ontwikkeling en groei van de evangelischen is moeilijk te voorspellen. Godsdienstsociologen als Hijme Stoffels[5] en Sipco Vellenga[6] vragen zich af of de evangelische beweging wel voldoende weerstand zal bieden tegen de toenemende secularisatie en vermoedden dat de grenzen van de groei zijn bereikt. Dr. R. Kranenborg verwacht daarentegen dat de evangelische geloofshouding de revitalisering van de christelijke kerk in Nederland zal bewerkstelligen. Hij voorziet dat aantal evangelische chris tenen uiteindelijk het aantal kerkmensen van nu zal overtreffen[7]. De spectaculaire groei van de Evangelische Omroep in de jaren negentig onderstreept de vitaliteit van de hedendaagse evangelischen in Nederland.[8] Wereldwijd lijkt de groei van de evangelischen nauwelijks te stuiten en zal het wellicht in de loop van de volgende eeuw het grootste segment van het christendom beslaan.

1.3 HISTORISCHE WORTELS

Dr. K. Runia onderscheidt drie lagen in de evangelische traditie[9]:

1. De onderste laag is de Reformatie van de 16e eeuw. Nagenoeg alle evangelischen voelen zich verwant met de oorspronkelijke Reformatie. Daarbij is het in dit kader interessant om op te merken, dat in ons land de Doperse beweging in deze periode onder het Nederlandse volk het beste leek aan te slaan. De hedendaagse evangelischen zijn in leer en beleving sterk verwant met de Dopersen uit die tijd. Theologisch zijn evangelischen echter vaak als Arminiaans te duiden. Hierdoor hebben evangelischen in de praktijk moeite hebben om de drie formulieren van enigheid te onderschrijven. Met name de Dordtse Leerregels (oftewel de vijf artikelen tegen de Remonstranten) staan haaks op een hartestuk van hun beleving.

2. De tweede laag is de bevindelijke stroming van de 17e eeuw. In de omliggende landen heeft dit verschillende verschijningsvormen gekend. In Engeland het "Puritanisme", in Duitsland het "Piëtisme"[10] en in de Nederland de "Labadisten" en de "Nadere Reformatie". In de zogenaamde "conventikels" (gezelschappen) stond in deze tijd de praktijk van de geloofservaring centraal[11].

3. De derde laag wordt bij velen gevormd door de invloed van de verschillende opwekkingsbewegingen in de 18e en 19e eeuw. Onder invloed van het Methodisme, ontstonden in Engeland en Amerika massale opwekkingsbewegingen, waarbij de persoonlijke bekering en levensheiliging centraal stond. Belangrijke namen in dit verband zijn John Wesley (1703-1791), Jonathan Edwards (1707-1758), George Whitefield (1714-1770)[12], Timothy Dwight (1752-1817), Charles G. Finney (1792-1875) en Dwight L. Moody (1837-1899). In Duitsland ontstond in de 18e eeuw een piëtistische zendingsbeweging onder impuls van Graaf Nicolas Ludwig von Zinzendorf (1700-1760), waaruit het kerkgenootschap de "Evangelische Broedergemeente", ook bekend als "Hernhutters" of "Moravische Broeders" groeide. In de 19e eeuw beleefde Duitsland haar eigen "Erweckung", waaruit onder meer de "Gemeinschaftsbewegung" voortkwam. In Nederland beleefde men in deze periode het z.g. Reveil, dat vooral beperkt bleef tot de aristocratische elite. Belangrijke namen in dit verband zijn: Merle d'Aubign (1794-1872), de hofprediker van koning Willem I, de messiaanse jood Isaäc da Costa (1798-1860), de politicus Guillaume Groen van Prinsterer (1801-1876) en de stichter van de "Vereniging Tot Heil des Volks" ds. Jan de Liefde (1814-1869)[13].

In 1846 vond te Londen de oprichting plaats van de Evangelical Alliance, een bundeling van protestantse gelovigen uit Noord Amerika en Engeland. Met name in Noord Amerika waren de evangelicalen een dominante groep. Na de Amerikaanse Burgeroorlog (1861-1865) kreeg het Amerikaanse evangelicalisme een overwegend conservatief karakter. De nadruk kwam sterker te liggen op persoonlijke bekering en levensheiliging en minder op sociale hervormingen[14]. In Nederland werden vanaf 1867 al pogingen ondernomen om een Evangelische Alliantie op te richten, maar deze kwam pas in 1907 officieel tot stand. Haar doelstelling was:

"De openbaring van de eenheid der gelovigen in Jezus Christus, de instandhouding en bevordering van de Week der Gebeden; de handhaving van het gezag van Gods Woord; de bevrijding van de vervolgde Christenen; de bevordering van godsdienstvrijheid en de ondersteuning van Evangelisatie-arbeid[15]"

In het interbellum ging zowel de internationale als nationale Evangelische Alliantie aan interne meningsverschillen ten onder. In Amerika verenigden de evangelicals zich in de 1942 in de "National Association of Evangelicals" (N.A.E.) als tegenhanger ten opzichte van de fundamentalisten die zich ondermeer binnen de "American Council of Christian Churches" organiseerden[16]. In 1951 werd te Zeist de World Evangelical Fellowship (WEF) opgericht met als doelstelling de bevordering, de verdediging, de bevestiging en de gemeenschappelijke beleving van het Evangelie[17]. Als tegenbeweging tot het sociaal en politiek engagement van de Wereldraad van Kerken, richtten de evengalischen in 1974 het Lausanne Wereldcomité voor Wereldevangeliastie op en werd de "Verbintenis van Lausanne opgesteld[18]. Het duurde tot 1979 tot er weer een Nederlandse tak van de Evangelische Alliantie tot stand kwam.

1.4 GROOTSTE GEMENE DELER

Naast de drie eerder genoemde kenmerken (gezag van de bijbel, persoonlijke bekering en zending) zijn er nog een aantal andere leerstellige en pragmatische overeenkomsten, die het merendeel van de evangelischen verbinden:

1.4.1 Sterk Christocentrisch. De dood en opstanding van Jezus Christus staan centraal in het christelijk geloof. Overigens zijn nagenoeg alle evangelischen trinitariërs;

1.4.2 De verwachting van de (spoedige) persoonlijke wederkomst van Jezus Christus en de vestiging van Zijn duizendjarig vredesrijk. Deze eschatologische stellingname verklaart ondermeer de a-politieke houding van de meeste evangelischen;

1.4.3 Er wordt onderscheid gemaakt tussen de bovennatuurlijke en natuurlijke wereld (onzichtbaar en zichtbaar). Beide zijn even reëel, maar omdat het bovennatuurlijke de leefwereld van God is, en die van engelen en demonen, is er wel sprake van een zekere hiërarchie. Het bovennatuurlijke kan ongeremd doordringen in de natuurlijke wereld, maar dit kan niet andersom. Nauw verwant hiermee is het dualisme. In deze opvatting valt de wereld in twee delen uiteen: een deel waar de duivel regeert en een deel waar God heerst. Een grijs tussengebied is er niet of nauwelijks.

1.4.4 In het algemeen vindt men bij de evangelischen een absolutistisch geloof. Met grote stelligheid spreekt men over zaken als het bestaan van God, de inspiratie en het gezag van de bijbel, de verzoening die men ontvangt als men Jezus Christus aanneemt als persoonlijke Verlosser, het feit dat men na dit leven naar de hemel (of de hel) gaat. Het zijn absoluten waar niet aan getornd kan of mag worden. Twijfel over geloofszaken lijkt wel een typisch evangelisch taboe;

1.4.5 Grote waarde wordt gehecht aan gebed en bijbelstudie, zowel persoonlijk ("stille tijd") als in groepsverband. Zij ervaren gebed als zeer invloedrijk en zullen geen belangrijke beslissingen nemen zonder er intensief voor gebeden te hebben;

1.4.6 Het leven met God is voor de evangelischen persoonlijk en reëel. God is als het ware heel dichtbij. Zij kunnen zich door een bijbeltekst of ingeving direct door God aangesproken voelen en aarzelen dan vaak niet om hier naar te handelen;

1.4.7 Er is een algemeen bewustzijn dat christenen zich door levensheiliging en het naleven van bijbels-ethische normen dienen te onderscheiden van de wereld c.q. de niet-bekeerde christenen;

1.4.8 Hoge mate van activiteit. Van alle leden wordt verwacht dat men actief met het geloof bezig is en dat dit de hoogste prioriteit heeft in hun leven, niet alleen in de kerk, maar ook thuis en in de samenleving;

1.4.9 Veel aandacht voor onderling contact. Men drinkt na de kerkdienst vaak samen koffie, zoekt elkaar op enz.. De eigen sub-cultuur van veel evangelischen beperkt zich tot familie en geloofsgenoten. Contact met buiten-kerkelijken moet in de regel gelegitimeerd worden door de drijfveer, dat men ze zo kan bereiken met het evangelie.

1.4.10 Zoeken naar een organische in plaats van een organisatorische eenheid. De Paulinische metafoor van de Gemeente als "Lichaam van Christus" wordt algemeen aanvaard als de enige waarachtige basis voor eenheid. Evangelischen zijn niet exclusivistisch of elitair, maar weten zich deel van de wereldwijde kerk van Jezus Christus.

1.5 EVANGELISCHE GROEPERINGEN

Ondanks de vele onderlinge overeenkomsten zijn er minstens zo veel verschillen, die van de evangelischen een bont gezelschap maken. In een samenvatting van de Engelse Evangelische Alliantie worden wel twaalf verschillende groeperingen genoemd[19]. In dit bestek beperk ik mij echter tot de zesdeling die Prof.dr. Peter Beyerhaus maakte op het Congres voor Wereldevangelisatie in Lausanne in 1974:

1.5.1 De "Neo-Evangelicals"

Deze staan ongeveer in het midden. Billy Graham kan als een van de belangrijkste voortrekkers worden beschouwd. Zij proberen zich zoveel mogelijk los te maken van de angst voor wetenschap en van het politieke conservatisme van de vroegere Fundamentalisten. Wereldwijd vertegenwoordigt de W.E.F. deze stroming. In Nederland kunnen de leiders van de Evangelische Alliantie hier onder worden geschaard.

1.5.2 De fundamentalisten

Het "fundamentalisme" is in het begin van de 20ste eeuw ontstaan als benaming van een stroming binnen het Amerikaanse protestantisme, die zich krachtig verzette tegen moderne theologiën en de evolutietheorie in de wetenschap. Inmiddels wordt de term veel algemener gebruikt en wil men er vooral extreem-orthodoxe groeperingen mee duiden. Wellicht verklaart dit het feit, dat men zich hier niet graag meer mee wil identificeren. Vellenga schaart organisaties als de Evangelische Hogeschool, het Instituut voor Evangelisatie (Agapè) en deels de Evangelische Omroep hier onder[20], maar mijns inziens mag men geen van deze als exponenten van deze stroming beschouwen. In Nederland is er niet een duidelijke organisatie of kerkgenootschap, waarin de fundamentalisten zich hebben verenigd. De meeste van haar aanhangers vindt men in de kringen van de Vergadering van Gelovigen, het Zoeklicht en de Nederlandse Christelijke Gemeenschapsbond, maar ook deze geloofsgemeenschappen mag men zeker niet als pur sang fundamentalistisch betitelen.

Overigens ben ik het met Stoffels eens, dat men het fundamentalisme en de evangelische beweging als twee deels overlappende cirkels dienst voor te stellen[21].

1.5.3 De confessionele evangelischen

Zij leggen grote nadruk op de vernieuwing van de kerk door de integratie van het evangelische elan. Zij keren zich tegen de vrijzinnigheid en moderne schriftopvattingen, maar kiezen er bewust voor binnen hun confessionele kerken te blijven. Zij verlangen naar vernieuwing van binnen uit en zoeken naar nieuwe vormen, waardoor evangelische waarden beter tot hun recht komen. In Nederland heeft een deel van deze groepering zich in 1995 georganiseerd in het "Evangelisch Werkverband binnen de VPKN".

1.5.4 De charismatische evangelischen

Binnen de charismatische stroming maakt men onderscheid tussen de "Pentecostals" en de "Neo-Pentecostals" of tussen de "klassieke pinksterbeweging" (1906-heden) en de "charismatische beweging" (1960-heden). Hier wordt naast de vaste evangelische waarden grote nadruk gelegd op de doop in de heilige Geest en de uitoefening van de gaven van de heilige Geest. In Nederland vindt men de eerste groepering met name binnen de Pinkster- en Volle Evangelie Gemeenten en de tweede binnen de Charismatische Werkgemeenschap Nederland (CWN). Anders dan in de meeste omringende landen is de CWN in Nederland sterk oecumenisch gericht.

1.5.5 De radicale evangelischen

Deze stroming kwam in de jaren zestig van deze eeuw op in de Derde Wereld en in de Verenigde Staten rondom de communiteit Sojourners. Het gaat bij deze evangelischen niet alleen om de bekering van individuen, maar ook de maatschappij dient zich te bekeren. Zij onderscheidden zich door politiek engagement en sociale hulpverlening. Hoewel deze stroming diepe historische wortels heeft, is het in Nederland toch van marginale betekenis geweest. Tot de redactiewisseling in 1987 was het opinieblad Reveil spreekbuis van deze stroming.

1.5.6 De oecumenische evangelischen

Een klein deel van de evangelische beweging heeft zich aangesloten bij de Wereldraad van Kerken. Hoewel zij kritiek hebben op bepaalde aspecten van deze oecumenische beweging, kiezen zij bewust voor de dialoog en integratie. In Nederland vindt men deze vooral binnen de kringen van de Evangelische Broedergemeente en de CWN (zie 4 hier boven).

1.6 THEOLOGISCHE DIFFERENTIATIE

Zoals uit deze indeling blijkt zijn er binnen de evangelischen diepliggende verschillen. Dit wordt op een andere manier tot uitdrukking gebracht als wij kijken naar de belangrijkste theologische geschilpunten:

1.6.1 Vrije keuze van de mens

Hoewel men naar de aard van het tweede hoofdkenmerk van de evangelischen (persoonlijke bekering) zou verwachten dat alle evangelischen Arminiaans zouden zijn, is dit niet altijd het geval. Veel confessionele evangelischen benadrukken dat ook de persoonlijke bekering het werk van God is.

1.6.2 Waterdoop

Binnen de evangelischen wordt zowel de kinderdoop als de volwassendoop gepraktiseerd. De kinderdoop kent men ondermeer bij de Evangelische Broedergemeente en de Bond van Vrij Evangelische Gemeenten. De volwassendoop wordt onder andere toegepast in de Baptistengemeenten en de Pinkster- en Volle Evangelie Gemeenten.

1.6.3 Ecclesiologie

Zoals al eerder is betoogd zijn vele evangelischen lid van de historische kerken en komt men ze in allerlei kerkelijke verbanden tegen.

Binnen de niet-confessionele evangelischen in Nederland is de synodale kerkstructuur niet populair. Soms is er sprake van een presbyteriaanse kerkopvatting, maar in de regel is men congregationalistisch. Hier binnen kent men echter een rijke variatie, van centralistisch georganiseerd (Rafaël Gemeenten) tot vrijblijvend collegiaal contact (Broederschap van Baptistengemeenten, Federatie van Volle Evangelie Gemeenten). Het is opvallend dat vele zelfstandige Pinkster- en (volle) evangelie gemeenten die in deze eeuw zijn ontstaan geen enkele binding willen hebben met een landelijke organisatie.

1.6.4 Dispensationalisme

Met name in de tweede helft van de 19e eeuw werd het "dispensationalisme" ook wel "bedelingenleer" genoemd populair onder een deel van de evangelischen. Hierbij gaat men er ruwweg van uit dat in elke "bedeling" (tijdperk) de mens op de proef wordt gesteld ten aanzien van zijn gehoorzaamheid aan een bepaalde specifieke openbaring van Gods wil. Men maakt onderscheid tussen de bedeling van de onschuld (paradijs), geweten (tot aan de zondvloed), menselijke besturing (tot aan Abraham), de belofte (tot aan Mozes), de wet (tot aan Golgotha), de genade (huidige bedeling) en het koninkrijk Gods (Millennium). Deze leer werd populair door John N. Darby (1800-1882) en de Scoffield Reference Bible (eerste uitgave 1909).

Met name in de kringen van de Vergadering van Gelovigen (ook wel "Darbisten" genoemd) is deze leer nog erg populair, maar ze wordt ook daar buiten door evangelischen van allerlei pluimage aangehangen.

1.6.5 Eschatologie

Vanwege de brede kerkelijke vertegenwoordiging zijn er allerlei opvattingen over de toekomst en vindt men onder de evangelischen pre-, post- en a-millennialisten. Vanwege de letterlijke bijbeluitleg is het accent vooral toch op het pre-millennialisme of het chiliasme (duizendjarig vredesrijk) komen te liggen. Alleen de (zevende-dags) adventisten zijn post-millennialisten.

Ook in Nederland is, met name door de bediening van Johannes de Heer (1866-1961) en de Marantha-beweging, het merendeel van de evangelischen pre-millennialistisch, met uitzondering van een deel van de confessionele evangelischen. Bij de eerste groep is er wel meningsverschil over het tijdstip dat de gemeente zal worden opgenomen. Zo onderscheid men pre-, inter- en posttribulationisten, afhankelijk van de vraag of men de opname der gemeente voor, tijdens of na een periode van grote verdrukking situeert.

1.6.6 Pneumatologie

Merkwaardig genoeg hebben de pinkstergelovigen de felste tegenstand ontmoet van hun evangelische geloofsgenoten, die soms niet aarzelen om de hernieuwde uitstorting van Gods Geest af te doen als demonische imitatie. Door de fenomenale groei van de Pinksterbeweging wereldwijd, worden de Pentecostalen steeds meer door de evangelischen aanvaard en soms omarmd. Dat laat onverlet dat er, ook in ons land, op het punt van de pneumatologie diepe meningsverschillen zijn. De vraag spitst zich dan toe of de doop in de heilige Geest een afzonderlijke ervaring is na de bekering en al dan niet gepaard dient te gaan met het spreken in tongen. Tevens is er onenigheid over de vraag of de geestelijke gaven zoals deze in het Nieuwe Testament voorkomen, ook wel bedoeld zijn voor onze tijd. Over de pneumatologie in engere zin (persoon en wezen van de heilige Geest) bestaat nauwelijks verschil van mening.

De voorstanders van het actief beleven van de charismata in deze tijd vindt men onder de Pinkster- en Volle Evangelie Gemeenten en de CWN. Tegenstanders met name in de kringen van de I.C.C.C. en de Vergadering van Gelovigen. Overigens waren in het begin van deze eeuw ook de Baptisten en de Vrije Evangelische Gemeenten fel tegen de leer van de Pinksterbeweging gekant.

DEEL 2 EVANGELISCHE DENOMINATIES EN ORGANISATIES

2.1 EVANGELISCHE DENOMINATIES IN NEDERLAND

Uit het bovenstaande blijkt al de rijke schakering van evangelischen in Nederland. Dit blijkt tevens uit de rijke variatie van evangelische denominaties, die sinds de 18e eeuw in Nederland zijn ontstaan. Hieronder volgt een overzicht op chronologische volgorde en groepsgewijs. Met enige aarzeling neem ik hierbij ook de adventisten en apostolischen op. Gelet op hun specifieke leerstellingen en levenspraxis is het de vraag of zij wel tot de evangelische familie gerekend moeten worden. Voor de volledigheid sluit ik ze er in dit overzicht toch bij:

2.1.1 Evangelische Broedergemeenten in Nederland

(andere namen: Hernhutters, Moravische Broeders, Unitas Fratrum).

Het betreft hier een geloofsgemeenschap, die uiteindelijk teruggaat naar de Reformator avant la lettre Johannes Hus (1369-1415). Na eeuwenlange vervolgingen vonden zijn volgelingen in 1722 een onderkomen op het landgoed van Nikolaus Ludwig graaf van Zinzendorf. In 1737 wordt de eerste Nederlandse gemeente in IJsselstein gesticht en in 1746 de tweede in Zeist, waar nog altijd hun hoofdkwartier zetelt.

Zij zijn piëtistisch-luthers georiënteerd, en hebben zich door de eeuwen heen onderscheiden door hun grote zendingsdrang. Het bestuur is episcopaals. De wetgevende macht ligt bij de synode. In Nederland telt men zeven gemeenten en twee gemeenten in wording met in totaal 20.000 leden. Zij zijn lid van de Raad van Kerken en hebben weinig contact met de overige evangelischen in Nederland. Hun bijbelgebruik is niet typisch evangelisch te noemen, maar historisch gezien horen zij toch in deze categorie thuis.

Lectuur: J.M. van der Linde, Hernhutters in Nederland, 1968

Hoofdkantoor: Zusterplein 20, 3703 CB Zeist, 030-6922213.

2.1.2 Bond van Vrije Evangelische Gemeenten in Nederland

Ontstaan onder invloed van de 19-eeuwse opwekkingsbewegingen zoals het Reveil, maar ook als reactie op de vrijzinnigheid in de Nederlands Hervormde Kerk. Blijmoedige gelovigen die om die reden de Hervormde Kerk verlieten, konden moeilijk in de wat zwaardere afgescheiden gemeenten aarden en richtten hun eigen gemeenten op. In 1881 verenigden deze zich tot de Bond van Vrije Christelijke Gemeenten; in 1923 veranderde deze in de huidige naam. Zij beschouwen zich als de rechtmatige erfgenamen van de Hervorming[22], maar in hun leer en leven zijn zij toch vooral als evangelisch te karakteriseren. Liturgisch komt men er vele vormen tegen, maar men herkent toch wel de reformatorische erfenis. Men praktiseert de kinderdoop en de geloofsbelijdenis en legt sterke nadruk op het ambt van alle gelovigen. Men is in de regel chiliastisch. De gemeente wordt congregationalistisch bestuurd. In Nederland heeft de Bond 43 gemeenten met ca. 7.000 belijdende leden en 4.000 gedoopte kinderen. Daarnaast zijn er nog een aantal Vrije Evangelische Gemeenten, die niet bij de Bond zijn aangesloten, die ca. 5.000 leden tellen.

Lectuur: M. Nijkamp e.a. (red.), Ten antwoord op een stem, Kampen: J.H. Kok, 1981.

Periodiek: "Ons Orgaan"

Hoofdkantoor: President Kennedylaan 311, 6883 AK Velp, tel. 026-3648249.

2.1.3.1 Unie van Baptistengemeenten

Nederland kwam reeds in 1610 in contact met de Baptisten door de Engelse dissenters Smyth en Herwys. "Grootvaders" van de huidige Unie zijn de voormalige Hervormde predikant dr. Johannes E. Feisser (1805-1865/gedoopt in 1845) en de doopsgezinde predikant ds. Jan de Liefde (1814-1869/gedoopt in 1849).

In 1881 verenigden de verschillende gemeenten zich in de "Unie van Gemeenten van Gedoopte Christenen", later de "Unie van Baptistengemeenten.

Kenmerkend is de "volwassendoop" of "doop der gelovigen", die geschiedt op belijdenis van het geloof en door onderdompeling. Elke gemeente is volkomen autonoom en de gemeentevergadering heeft het hoogste gezag. De Unie omvat 87 autonome gemeenten met 12.331 gedoopte leden. Inclusief kinderen en aanhangers is het totaal ongeveer op 28.000 te stellen.

Lectuur: J. van Dam, Geschiedenis van het Baptisme in Nederland, Bosch en Duin: Unie van Baptsitengemeenten, 1979.

Periodiek: "De Christen"

Hoofdkantoor: Biltseweg 10, 3735 MC Bosch en Duin, tel. 030-2284457

2.1.3.2 Boederschap van Baptistengemeenten

In 1982 hebben 22 zogenaamde "vrije baptistengemeenten" zich verenigd in de "Broederschap van Baptistengemeenten in Nederland". Theologisch is er nauwelijks verschil met Unie, maar men kiest hier voor een nog losser samenwerkingsverband, die zich voornamelijk beperkt tot onderling contact. In totaal telt men 33 plaatselijke kerken met 6.496 leden (telling 11-11-1994) Het totaal kan op ca. 15.000 aanhangers worden gesteld.

contactadres: ds. H.G. Koekkoek, St. Jorisplein 6, 2405 CL Alphen aan de Rijn, tel. 0172 - 475860.

2.1.4 Vergadering van Gelovigen

(andere namen: Darbisten, Plymouth Brethern, Broeders van de Vergadering)

Komt voort uit een aantal opwekkingsbijeenkomsten in de winter van 1827-1828, onder meer te Plymouth, als reactie op de vrijzinnige opvattingen binnen de Anglicaanse kerk. John N. Darby (1800-1882) voormalig predikant van de Anglicaanse kerk in Noord-Ierland kan als de leerstellige grondlegger worden beschouwd. In Nederland vond het veel van zijn aanhangers onder de piëtistische en tolerante stroming van het Reveil. De eerste gemeente ontstond in 1851.

Elke kerkorganisatie en binding aan belijdenisgeschriften wordt afgewezen. In de gemeente gaat niet één persoon voor, maar iedere broeder die iets wil delen mag dat doen (1 Cor. 14:26). Het avondmaal wordt elke zondag bediend (Hand. 2:42). Bij de "gesloten broeders" (Exclusive Brethern) wordt dit uitsluitend aan de eigen leden bediend, bij de "open broeders" (Open Brethern) mag een ieder die een "gezond geloof" heeft hier aan deelnemen. Men heeft in de regel een grote bijbelkennis, waarbij de eschatologie een belangrijke plaats inneemt.

Hoewel bij de gesloten broeders lang meningsverschil is geweest over de volwassendoop of kinderdoop, hanteert men tegenwoordig voornamelijk de volwassendoop. De kinderdoop van iemand, die vanuit een kerk tot hen toetreedt wordt wel aanvaard. Elke gemeente is volkomen autonoom; er is geen landelijke synode of organisatie. In Nederland tellen de gesloten broeders 87 plaatselijke geloofsgemeenschappen met ongeveer 10.000 leden. De open broeders tellen 37 gemeenten, met ongeveer 1.500 leden.

Lectuur: J. Jongesburger, De Vergadering van Gelovigen, H.V. Voorhoeve, 1966.

W.J. Ouweneel, Het verhaal van de Broeders, Winschoten, 1977/1978

W.J. Ouweneel, Gij zijt allen broeders, Apeldoorn: Medema, 1980.

Periodieken: Blijde Boodschap, Bode van het heil in Christus.

Contactadressen:

Gesloten broeders:

Secretariaat Vergadering van Gelovigen in Nederland: Postbus 113, 8170 AC VAASSEN, tel. 0578-574867

Open Broeders:

Hiervoor is geen landelijk secretariaat. De Filadelfia Zending heeft wel een verbindende functie. Hiervan is het secretariaat: W. van Dam, Slenerbrink 197, 7812 HR Emmen, tel. 0591-619766.

2.1.5 Adventisten

Sterk eschatologisch gerichte stroming. Historisch geworteld in de niet uitgekomen profetie van de Noordamerikaanse boer en lekeprediker William Miller (1782-1849), die in 1831 voorspelde dat Christus in 1843/1844 zou wederkomen. Centraal hierbij stond zijn exegese van Daniël 8:14. Toen de profetie niet uitkwam ontstonden er verschillende theorieën waarom de komst was uitgebleven. Hieruit ontstonden verschillende stromingen, waarbij de "Kerkgenootschap der Zevendedagsadventisten" (ZDA) zich numeriek het sterkst ontwikkelde. Dit kerkgenootschap werd in 1898 in Nederland opgericht en stond tot aan het einde van de tweede wereldoorlog sterk onder invloed van zending vanuit Duitsland[23]. Karakteristiek voor deze stroming is de terugkeer naar de joodse sabbat (zaterdag). Dit staat zo centraal in hun beleving dat het ook wel "zegel van de levende God" - "teken van heiligmaking" - "bewijs van onze trouw". Daar waar het zelfs een "testing truth" voor ware gelovigen wordt genoemd, krijgt het een sektarisch accent[24]. Een andere "geloofspilaar" is de zogenaamde "heiligdomsleer". Merkwaardig genoeg is deze voornamelijk gebaseerd op profetische openbaringen van Hiram Edson en Ellen White. Zij stelden dat Jezus in 1844 niet was wedergekomen, maar in de hemelse tempel van het heilige naar het heilige der heiligen was gegaan. Andere karakteristieken voor de ZDA zijn de doop door onderdompeling, post-millennialisme (duizendjarig rijk is in de hemel), onthouding van onrein vlees, alcohol en tabak, actief in evangelisatie en zending. Hun diensten zijn tamelijk liturgisch.

In Nederland telden de ZDA in 1984 40 gemeenten met 3.953 leden.

Periodiek: Advent

Kerkelijke Uitgeverij: Veritas

Contactadres: Landelijk Buro Kerkgenootschap Zevendedags Adventisten, Amersfoortseweg 18/1, 3712 BC Huis ter Heide, tel. 030-6939375.

2.1.6 Apostolischen

Een wijd vertakte geloofsgemeenschap met accent op de herstelde instelling van apostelen in de 19e eeuw. Ontstaan vanuit de charismatische opwekkingen op het landgoed Albury (1826-1830) bij Londen. Centraal hierbij stond de spoedige wederkomst en de rol van Israël hierbij. Er wordt melding gemaakt van gebedsgenezingen, profetieën en tongentaal. Ds. Edward Irving (1792-1834) kreeg in de beweging, die hieruit ontstond een leidende rol. In 1833 werd hij als predikant van de Schotse kerk afgezet. Er ontstaat een roep om apostelen, die profetisch worden aangesteld. De apostelen stellen op hun beurt weer "engelen" (voorgangers) van de gemeente aan[25]. In 1835 wordt de 12e apostel door loting aangewezen. Gemeenten ontstaan in Duitsland (1852), België (1852), Zwitserland (1855) en Nederland (1867). Kenmerkend voor de apostolischen zijn: de leer der ambten (Ef. 4:11), de verwachting van de spoedige terugkeer van Christus, gemeentetucht, het sacrament van de verzegeling (Heilige Geest ontvangen door handoplegging en zalving). Hierdoor behoort men bij de wederkomst tot degenen die gespaard worden voor de grote verdrukking. Men praktiseert de kinderdoop en kindercommunie. Het heilige avondmaal speelt een belangrijke rol in de geloofsbeleving.

Met name over de vraag of men na de dood van de eerder aangewezen apostelen, nieuwe apostelen mocht aanstellen ontstond in 1862 de nodige deining. Vele twisten volgden, waardoor er nu alleen in Nederland reeds negen apostolische kerkgenootschappen zijn (zie overzicht bijlage). De grootste daarbij zijn het "Apostolisch Genootschap", op 31-12-1980: 26.290 leden - in 1985: 97 gemeenten, en de Nieuw Apostolische Kerk met 98 plaatselijke gemeenten en ca. 12.500 leden.

Lectuur:

Dr. M.J. Tang, Het apostolische werk in Nederland: tegen de achtergrond van zijn ontstaan in Engeland en Duitsland, Den Haag: Boekencentrum, 1982

Dr. M.J. Tang, De Apostolische Geloofsgemeenschappen in Nederland, in: Religieuze bewegingen in Nederland 8, Amsterdam: V.U., 1984, p. 7-43.

2.1.7 Leger des Heils

Ontstaan vanuit het Methodisme in Engeland onder de bezielende leiding van William Booth (1829-1912). Booth wilde terug naar de oorspronkelijke evangelisatie-ijver die het oorspronkelijke Methodisme had gekenmerkt. Toen hij hiervoor binnen de Methodisten geen steun vond, richtte hij in 1865 met zijn vrouw Catherine "The East London Revival Society" op. De naam veranderde in 1878 in "Salvation Army". In feite geen kerkgenootschap maar een internationale christelijke organisatie, die zich richt op evangelisatie en sociaal hulpbetoon. Kenmerkend is hiërarchische structuur, die op militaire wijze wordt toegepast, inclusief uniformen, rangordes en krijgsartikelen. Alles staat in dienst van de verkondiging van het evangelie. In 1887 werd het vuur op Nederland geopend, waar vanuit Amsterdam al snel een aantal korpsen ontstonden. Aanvankelijk was er grote weerstand, maar inmiddels geniet het Leger des Heils brede maatschappelijke acceptatie en waardering.

Overige bijzondere kenmerken zijn: Men past zelf geen sacramenten toe, wel worden kinderen opgedragen. Nadruk op levensheiliging; de heilssoldaat onthoudt zich van alcohol en tabak. De eredienst is gericht op evangelisatie, waarbij de oproep tot bekering (bij de zondaarsbank) centraal staat. Vanaf het begin kent men een principiële gelijkheid tussen mannen en vrouwen. In Nederland telde men in 1995 drie divisies met 85 korpsen (in 1990 waren dit er nog 99), ca. 9.500 heilssoldaten en ca. 500 officieren.

In 1921 ontstond na een conflict over de dirigerende rol van het internationale hoofdkwartier in Londen het "Nederlands Leger der Heils". Men herkent ze aan de paarse H op de kraag en rode pet. In Nederland zijn er twee divisies en zeven korpsen (telling: 1983).

Lectuur:

Henk Mochel, In de frontlinie: 100 jaar Leger des Heils in Nederland, Kampen: J.H. Kok, 1987.

Periodiek Leger des Heils: De Strijdkreet

Periodiek Nederlands Leger des Heils: De Heilsbode

Hoofdkwartier Leger des Heils: Spoordreef 10, 1315 GN Almere, tel. 036-5398111.

Hoofdkwartier Ned. Leger des Heils: Lg der A 19, 9718 BK Groningen, tel. 050-3135957.

2.1.8 Pinkster- en Volle Evangelie Gemeenten

John Wesley (1703-1791) kan als de theologische grootvader van de huidige pinksterbeweging worden beschouwd. Vanuit zijn drie-stappenleer van bekering-heiliging-doop in de heilige Geest, ontstond in de 19e eeuw de heiligingsbeweging (Holiness-movement), die met name in de Verenigde Staten grote vormen aannam. Allengs ontstond een groeiende behoefte naar een herkenbaar teken voor de doop in de heilige Geest. In de evangelistenschool van Charles Parham (1873-1920) te Topeka, Kansas, raakte men vanuit de studie van het boek Handelingen ervan overtuigd, dat dit teken het spreken in tongen (glossolalie) was. Toch bleef de beweging onbeduidend tot er in Los Angeles onder leiding van de zwarte evangelist William J. Seymour (1855-1920) in 1906 een opwekking uitbrak. Alle geestesgaven (charismata) die beschreven staan in 1 Corinthe 12 kwamen hier tot bloei. Drie jaar lang werden onafgebroken samenkomsten gehouden in het voormalige pakhuis aan de Azusa Street 312. Voor Seymour was de liefde en het doorbreken van de rassenscheiding het ultieme teken van de doop in de heilige Geest. In 1907 "waaide" de beweging over naar Nederland. De voormalige Leger-des-Heilsofficier Gerrit Polman (1868-1932) was de eerste decennia de onbetwiste leider. De numerieke doorbraak vond echter pas plaats na de grote openluchtcampagnes met de Amerikaanse evangelist Tommy L. Osborn in 1958 op het Haagse Malieveld en Groningse Bodenterrein.

Tot aan 1950 noemde men zich bij voorkeur "Pinkstergemeente", "Gemeente des Heren" of "Gemeente Gods", daarna kwam vooral de naam "Volle Evangelie Gemeente" in zwang. Vanaf de tachtiger jaren gebruikt men ook wel de iets minder pretentieuze titel "Evangelie Gemeente". De benamingen worden kris-kras door de verschillende pinksterdenominaties heen gebruikt, waardoor het verschil tussen pinkster- of volle evangelie gemeente nauwelijks is aan te geven.

Karakteristiek voor de pinkstergemeenten is de toepassing van de geestesgaven in deze tijd. Met name de tongentaal, profetie en gebedsgenezing nemen daarbij een prominente plaats in. Andere kenmerken zijn volwassendoop door onderdompeling, grote nadruk op evangelisatie en zending, een blijde triomfalistische geloofsbeleving, grote aandacht voor het gebed, overtuiging dat we in de eindtijd leven, een strikt piëtistische benadering van de persoonlijke leiding van de heilige Geest en nadruk op de rol van de plaatselijke gemeente. Wie een pinksterdienst bezoekt zal al snel opvallen hoe de hele gemeente in de samenkomst participeert, door ondermeer het klappen in de handen, opheffen van handen, staande lofprijzing, vrij gebed, spontane profetie, getuigenissen enzovoorts. De specifieke leer van de Pinkstergemeente over de geestesgaven vond vanaf de zestiger jaren ook veel ingang in de historische kerken (inclusief de Roomskatholieken), waardoor de Charismatische Beweging ontstond[26], ook wel de tweede golf genoemd. De vernieuwingsbeweging die in de tachtiger jaren met name de evangelisch-charismatische groepen beroerde wordt dan de derde golf genoemd[27], waarbij de amerikaan dr. John Wimber vaak als vader wordt geduid. Bijzondere kenmerken voor deze derde golf zijn ononderbroken lofprijs, ruimte voor lichamelijke manifestaties als werk van de Geest, pastoraat door middel van gebed en uitoefening van de geestesgaven waarin vele leden van de gemeente participeren (z.g. "body-ministry") en een ontspannen geloofsbeleving.

Inmiddels is de kaart van Pinkster-Nederland (zie bijlage) al een landschap op zichzelf geworden. In vogelvlucht noem ik de belangrijkste:

2.1.8.1 Broederschap van Pinkstergemeenten in Nederland (BvP)

Opgericht in 1952, gereorganiseerd in 1959 en 1966. Vertegenwoordiger van de zogenaamde "klassieke pinksterbeweging", door tegenstanders ook wel oud-pinksteren genoemd. Geaffilieerd met de Amerikaanse "Assemblies of God". Men telt 65 aangesloten gemeenten, die in totaal ongeveer 12.000 leden vertegenwoordigen en 145 persoonlijke leden. Opleidingsinstituten: Centrale Pinkster Bijbelschool te Lunteren (4-jarige HBO) en discipelschool Vorming en Aktie te Ede. Teen Challenge, Zendingsvereniging Kleine Kracht en Comité Gemeentehulp Israël zijn met de BvP geaffilieerd.

Periodiek: Parakleet

Hoofdkantoor: Bergweg 1, 3941 RA Doorn - tel. 0343-416426.

2.1.8.2 Volle Evangelie Gemeenten in Nederland (VEGN)

Opgericht in 1980. Een samensmelting van de zogenaamde Stromen-van-Kracht gemeenten. De naam "Stromen van Kracht" is ontleend aan het maandblad van de evangelist Karel Hoekendijk (oor spronk elijk heette dit "Levend Water"). Deze beweging begon in de vijftiger jaren met doordeweekse interkerkelijke samenkomsten. Naast de klassieke pinkstertheologie, leerde men dat alle negen geestelijke gaven die in 1 Corinthe 12 worden genoemd bedoeld zijn voor elke gelovige. De gemeenten die uit dit werk ontstonden verenigden zich in de Federatie van Volle Evangelie Gemeenten. Deze fuseerden op hun beurt in 1972 met een aantal andere zelfstandige gemeenten , die zich hadden verenigd tot de "Volle Evangelie Gemeenschap". In 1987 sloten zich hierbij ook de gemeenten van de z.g. "Utrecht-groep" (een afsplitsing van de Kracht-van-Omhoog gemeenten, zie hieronder) aan. Het is een zeer los verband, waarbij in landelijk verband de nadruk ligt op onderlinge ontmoeting. In totaal telt men ongeveer 55 gemeenten met 10.000 leden.

Secretariaat: A.H. van Leeuwen, Aquamarijnlaan 116, 3525 EM Utrecht, tel. 030-2883709

2.1.8.3 Kracht van Omhoog Gemeenten

Deze gemeenten zijn vooral ontstaan in de zestiger jaren naar aanleiding van de opwekkingsbijeenkomsten in het conferentie-oord Beukenstein te Driebergen. Hierbij sprongen met name de duiveluitdrijvingen (exorcisme) in het oog. J.E. van den Brink (1909-1990), de toenmalige eindredacteur van het maandblad "Kracht van Omhoog", ontwikkelde van hier uit een gnostisch aandoende leer van de "hoge weg" of van de "strijd in de hemelse gewesten". De zonde was vooral te wijten aan de demonische machten, die een mens (ook christenen) binden of bezetten. Verzoening betekende dan in de praktijk bevrijding van deze machten. Later verwierp hij ook de leer van de erfzonde en ontwikkelde hij de voor pinksterkringen nieuwe leer dat de gemeente de bijbelse rol van Israël had ingenomen (geestelijk Israël). Hoewel men geen officieel landelijk verband kent telde men in 1989 nog 37 bevriende gemeenten met 6.000 aanhangers. Inmiddels is men nog meer versnipperd en is met het overlijden van Peter Bronsveld (de schoonzoon en opvolger van Jo van den Brink) in 1995 ook het blad "Kracht van Omhoog" opgehouden te bestaan.

Contactadres: Postbus 84, 4200 AB Gorinchem, tel. 0183-630973.

2.1.8.4 Johan Maasbach Wereldzending

Johan Maasbach kreeg in 1958 landelijke bekendheid door zijn rol als tolk tijdens de campagnes van T.L. Osborn. Hij ontwikkelde een eigen imperium, waarbij hij ten opzichte van de rest van de beweging volstrekt in een zelf gekozen isolement werkte. In feite was er nauwelijks sprake van gemeentevorming en hadden de samenkomsten meer het karakter van een evangelisatiedienst, waarbij bekering, genezing en fondswerving centraal stond. In 1989 telde zijn aanhang nog 12 gemeenten met ca. 3600 aanhangers. Inmiddels is dit aantal door interne strubbelingen sterk gereduceerd.

Periodiek: Nieuw Leven

Hoofdkantoor: Apeldoornselaan 2, 2573 LM 's Gravenhage, tel. 070-3635929.

2.1.8.5 Bethel Pinksterkerk Nederland

Vanuit de gerepatrieerde Indische Nederlanders ontstonden in de vijftiger jaren een aantal gemeenten. Binnen deze groep werd de zogenaamde "tabernakelleer" van F.G. van Gessel en C.J.H. Theijs populair. Deze leer werd later door C. Totijs verder uitgewerkt tot wat de "Bruidsleer" genoemd werd. Deze leer heeft een tamelijk elitair karakter Ingewijden van deze bruidsleer hebben het heilige der heilige bereikt, de pinkstergelovigen het heilige en de rest van de christenen vertoeven nog in het voorhof. Opvallend in deze gemeenten is de zondebelijdenis, die in de regel gepaard gaat met heftige emoties en veel tranen. Men heeft zich in de loop der jaren tot een hechte organisatie ontwikkeld. In 1990 telde men 20 gemeenten en 3.500 aanhangers.

Vanuit de gerepatrieerde Nederlanders ontstonden ook nog de kleinere denominaties "Bethel Pentecostal Temple Fellowship Nederland" (ontstaan in 1960 - in 1994 telde men 10 gemeenten met 700 leden) en de "Volle Evangelie Bethel Kerk" (ontstaan in 1975- in 1994 telde men 10 gemeenten met 1500 leden).

Contactadressen:

Bethel Pentecostal Temple: A. Nix, Stoelmatter 180, 2401 HG Alphen aan de Rijn, tel. 0172-419164

Volle Evangelie Bethel Kerk: G. Gruppelaar, Wennink Hof straat 36, 7556 VS Hengelo, tel. 074-2421860

2.1.8.6 Rafaël Nederland

Dit kerkgenootschap is de Nederlandse tak van "The International Church of the Foursquare Gospel", een van de kleinere wereldwijde pinksterdenominaties die wereldwijd 1,5 miljoen leden en 20.000 lokale gemeenten telt[28]. Directeur en animator is Henk Rothuizen, die in 1989 met een vijftal bevriende gemeenten Rafaël Nederland oprichtte. Inmiddels is men gegroeid tot 28 gemeenten met 2.375 leden. Men kent een voor pinksterbegrippen redelijk centralistische organisatie en legt grote nadruk op het stichten van nieuwe gemeenten.

Landelijk hoofdkantoor: Postbus 638, 4200 AP Gorinchem, tel. 0183-629200.

2.1.8.7 Vriendschap Geestelijke Leiders

Vanuit de Berea Gemeenschap in Haarlem, ontstond in de negentiger jaren met name op initiatief van Rob Allart een contact tussen een aantal gemeenten. Er is veel aandacht voor onderlinge gemeenschap en bemoediging. Hoewel het nog in een pril stadium is zijn hier al ruim 20 gemeenten mee verbonden en is er sprake van een spectaculaire groei. Een aantal van deze gemeenten worden ook wel afzonderlijk als "Beréa-gemeenschap" geduid[29].

Contactadres: V.G.L., Eksterlaan 1, 2026 XA Haarlem, tel. 023-5390204.

Een aantal pinksterdenominaties (Broederschap van Pinkstergemeenten, Volle Evangelie Gemeenten Nederland, Rafaël Nederland en de Volle Evangelie Bethel Kerk) werken vrijblijvend samen in het z.g. "Landelijk Platform van de Pinkster- en Volle Evangelie Beweging in Nederland". Er zijn gesprekken om dit met andere pinksterdenominaties uit te breiden. Dit platform is ontstaan vanuit een gebedscontact tussen de VEGN en de Broederschap. In 1994 werd een gezamenlijke vereniging opgericht met als drieledig doel:

1. De bevordering van de onderlinge eenheid en geestelijke groei;

2. het beleggen van gebedsbijeenkomsten voor land en volk, kerk en gemeente;

3. het in samenspraak bepalen en naar buiten brengen van standpunten betreffende problematieken, van belang voor de Nederlandse samenleving en de kerkgenootschappen van de vereniging[30]

2.1.8.8 Andere pinkster- en volle evangelie gemeenten

Niet genoemd zijn ondermeer: de "Gemeente des Heeren" (ontstaan in 1931), "Spade Regen" (ontstaan in Nederland in 1948), "De Deur" (ontstaan in Nederland in 1978) vanwege hun kleine aantal en sektarische trekken. De "Vineyard Christian Fellowship" (verbonden met John Wimber), laat ik buiten beschouwing omdat de geschiedenis nog te pril is. De eerste gemeente in Nederland heeft zich nog maar twee jaar geleden hierbij aangesloten.

Zoals blijkt uit bijgaand overzicht zijn er naast de bovengenoemde kerkgenootschappen, minstens even zovele pinkster- en volle evangelie gemeenten die nergens bij zijn aangesloten en volledig zelfstandig opereren. De laatste telling van de Pinkstergemeenten vond plaats in 1989. Uitgaande van een jaarlijks culminerende groei van 5% zal het aantal momenteel ongeveer ruime 600 gemeenten met 94.000 aanhangers bedragen[31].

Lectuur: C. van der Laan/P.N. van der Laan, Pinksteren in Beweging, Kampen: J.H. Kok, 1982.

H.C. Stoffels (red.), Pinksteren, Religieuze Bewegingen in Nederland 20, Amsterdam: V.U., 1990.

2.1.9 Kerk van de Nazarener

De Kerk van de Nazarener is een internationaal kerkgenootschap, werkzaam in 106 landen. Zij is ontstaan uit de grote opwekkingsbeweging in de laatste helft van de 19e eeuw in de Verenigde Staten en is onderdeel van de z.g. heiligingsbeweging[32]. De rechtvaardiging wordt gezien als de eerste crisiservaring, waarna de heiligmaking (ook wel doop of vervulling met de heilige Geest genoemd) dient te volgen. Zij werd in 1906 in Pilot Ponit, Texas, opgericht en telt inmiddels wereldwijd ruim 1 miljoen leden en meer dan 1.000 gemeenten. De eerste gemeente in Nederland begon in 1967 in Haarlem en telt inmiddels in ons land 10 gemeenten met ruim 2.000 leden.

De Kerk van de Nazarener neemt in evangelisch Nederland een gematigde tussenpositie is. Hoewel men wereldwijd zowel de kinder- als volwassendoop toepast, praktiseert men in Nederland uitsluitend de volwassendoop. Een districtsadviesraad ontwikkelt een masterplan, met strategische beleidslijnen voor ondermeer gemeentestichting.

Contactadres: ds. J. Overduin (districtssuperintendent), Grevelingen 98, 1826 AR Alkmaar, tel. 072-5640291.

2.1.10 CAMA Parousia Gemeenten

Op lokaal niveau noemt men zich Evangelische Gemeente Parousia (EGP), op nationaal niveau wordt de titel CAMA Parousia Gemeenten gebruikt.

In 1882 ontstond in de Verenigde Staten onder leiding van de Presbyteriaanse dominee A.B. Simpson, een kerk-zendingsbeweging, die in 1897 de Christian and Missionary Alliance (CAMA) zou gaan heten. Van meet af aan werd grote nadruk gelegd op het stichten van nieuwe gemeenten. Men benadrukt de viervoudige bediening van Jezus als Redder, Heiligmaker, Genezer en komende Koning. In 1990 telde men wereldwijd 1.785 gemeenten met 244.296 leden[33]. Per jaar worden er wereldwijd 500 gemeenten gesticht[34] Hoewel men als zendingsorganisatie al langer in Nederland bezig was, ontstond hier pas in 1975 de eerste CAMA-gemeente te Den Bosch. Het echtpaar Leen en Coby Kolle (voormalige CAMA-zendelingen in Peru) fungeerden daarbij als pioniers. Inmiddels zijn er 15 gemeenten met ongeveer 2.500 aanhangers.

Hoewel de Parousia gemeenten wel eens als reformatorisch-evangelisch worden bestempeld, zijn zij in leer en leven voluit evangelisch. Dit blijkt ondermeer uit hun schriftopvatting, nadruk op persoonlijke bekering en zending. Men is pre-millenialistisch en praktiseert de volwassendoop, die voorwaarde is voor lidmaatschap. Men hecht aan de ambten en kent een goede organisatie. De kerkstructuur zit tussen presbyteriaans en congregationalistisch in. De plaatselijke gemeente is autonoom. In landelijk verband werkt men samen in alliantie-vorm. Er is grote nadruk op zending en evangelisatie.

Contactadressen:

Secretariaat: Postbus 12, 2630 AA Gouderak

Directeur: Anno Post, Schild 1, 3641 LW Mijdrecht, tel. 0297-285207

2.1.11 Zelfstandige en Allochtone Gemeenten

Hiermee is de lijst van evangelische gemeenten in Nederland nog lang niet compleet. Naast de bovengenoemde denominaties zijn er nog vele zelfstandige gemeenten van allerlei evangelisch pluimage. Volgens een adressenlijst van D.B. van de Waals[35] waren dat er in 1994 tenminste 200. Daarnaast zijn er nog talloze allochtone gemeenten. In 1994 telde men alleen al in Amsterdam ongeveer 70 (!) buitenlandse en Surinaamse of Antilliaanse gemeenten[36] De gemeenten van Afrikaanse origine hebben zich verenigd in de stuurgroep GATE (`the Gospel from Africa To Europe), die weer onderdeel is van de Association of Evangelicals of Africa and Madagascar (ALPS). Hierbij zijn ca. 40 gemeenten aangesloten met ruim 3.000 leden

Contactadres: G.A.T.E., D. Sijtsma, Van Hamelstraat 132, 3762 JH Soest, tel. 035-1606606

2.2 EVANGELISCHE ORGANISATIES IN NEDERLAND

Naast de vele denominaties is er een keur aan evangelische organisaties, die vaak interkerkelijk of interevangelisch werken. Het is onmogelijk hier volledigheid te betrachten, maar toch wil ik een aantal van de belangrijkste organisaties in alfabetische volgorde karakteriseren[37]:

2.2.1 Agapè

Interkerkelijk. Voorheen Instituut voor Evangelisatie. De Nederlandse versie van Campus Crusade for Christ. In 1969 opgericht in Nederland. Zij coördineerden in de tachtiger jaren de landelijke "Er is hoop" evangelisatie-aktie. Publiceren sinds 1970 het maandblad "Uitdaging" en geven regelmatig "Er-is-Hoop"-magazines uit. Zij ontplooien diverse evangelisatie-activiteiten en organiseren ondermeer de nationale gebedsdag, conferenties, seminars, toerustingsavonden enz..

contactadres: Buurtweg 3/Postbus 271, 3940 AG Doorn, tel. 0343-415741.

2.2.2 Charismatische Werkgemeenschap Nederland (CWN)

Confessioneel/Oecumenisch/Charismatisch. De Charismatische beweging wortelt in Nederland in "Stromen van Kracht" (zie 2.1.8.2). Toen binnen deze kringen avondmaal en doop werden bediend, kozen een aantal voor een strikt kerkelijke voortzetting. Zo kwam in maart 1957 het maandblad "Vuur" tot stand, waaraan aanvankelijk naast eindredacteur ds. Wim Verhoef ook ds. Wim Glashouwer (de latere EO-voorzitter) en ds. Albert van de Heuvel (de latere VARA-voorzitter) samenwerkten. In 1972 werd de CWN opgericht, waarin "Vuur", "Oase" (verbonden met dr. K.J. Kraan) en de "Near East Ministry" participeerden. Vanaf 1974 deden hier ook de katholieke charismatici rond het blad "Bouwen aan een nieuwe aarde" volop in mee. De CWN geeft naast het maandblad Vuur ook het "Bulletin voor Charismatische Theologie" en een aantal boeken en brochures uit. Zij organiseert twee keer per jaar een conventie en houdt theologische studiedagen. De Oud-katholiek Dr. M. Parmentier bezet namens de CWN een bijzondere leerstoel aan de Vrije Universiteit te Amsterdam.

contactadres: K.v.d.Bergelaan 55a, 3054 EP Rotterdam, tel. 010-4181755.

2.2.3 Continental Art Centre

Interkerkelijk/charismatisch. De Stichting Continental Sound werd in 1989 in Rotterdam opgericht door o.a. Leen la Rivière, die nog altijd als directeur fungeert. De stichting geeft het maandblad Gospel Music Magazine uit, coördineert de muzikale tournees van de Continental Singers in Europa, organiseert seminars van "Christian Artists" en beheert auteursrechten onder meer via Stichting Licentie.

contactadres: Postbus 81065, 3009 GB Rotterdam, tel. 010- 4568688.

2.2.4 Evangelische Alliantie

Interkerkelijk. (Her)opgericht op 21 augustus 1979 met als doel christenen en christelijke organisaties samen te binden in een werkgemeenschap. Zo'n 90 organisaties van evangelische en reformatorische signatuur zijn bij de E.A. aangesloten. Daarnaast heeft men persoonlijke leden en zijn een aantal kerkgenootschappen (o.a. Broederschap van Pinkstergemeenten, Cama Parousia, Kerk van de Nazarener, VEGN) geaffilieerd. Wereldwijd is men verbonden met de World Evangelical Fellowship. De EA heeft dwarsverbindingen met vele netwerken zoals de Evangelische Zendings Alliantie, Visned en het Lausanne Comité

voor Wereldevangelisatie. In 1993 begon een eerste kennismaking met de Raad van Kerken in Nederland[38]. Men geeft het kwartaalblad "Idea" uit en belegt conferenties en seminars. Grote nadruk wordt gelegd op gemeente-opbouw.

contactadres: Hoofdstraat 51A, 3971 KB Driebergen, tel. 0343-513693.

2.2.5 Evangelische Hogeschool

Fundamentalistisch evangelisch. De stichting Evangelische Hogeschool werd in 1977 opgericht om te voorzien in de stijgende behoefte naar een evangelische instelling op het gebied van hoger beroeps- en wetenschappelijk onderwijs. Er is een eenjarige opleiding, met als doel studenten geestelijk en cognitief te wapenen tegen de geseculariseerde tendenzen op de Nederlandse universiteiten. De binnen de EH ontwikkelde "Evangelische School voor Journalistiek" (3-jarige vakopleiding) is inmiddels overgebracht bij "de Vijverberg" in Ede. De EH geeft het maandblad "Bijbel en Wetenschap" uit.

contactadres: Postbus 957, 3800 AZ Amersfoort, tel. 033-4621731.

2.2.6 Evangelisch Werkverband binnen de V.P.K.N.

Confessioneel evangelisch. Op initiatief van een achttal predikanten binnen de Hervormde en Gereformeerde kerken werd in 1995 de vereniging "Evangelisch Werkverband binnen de VPKN" opgericht. Op 31 mei presenteerden zij een evangelisch manifest. Het Evangelisch Werkverband wil zich niet alleen richten op de "evangelische predikanten" (voorzichtig geschat 5% van alle predikanten), maar ook samenbindend werken voor de vele duizenden gemeenteleden, die zich rekenen tot de evangelische beweging in Nederland en als actieve leden staan in hun Hervormde, Gereformeerde of Lutherse kerk.

contactadres: mevr. W.L. Bosman-van der Maas, Muntslag 49, 3991 WT Houten, tel. 030-6378511.

2.2.7 Evangelische Zendings Alliantie

Interevangelisch. De Evangelische Zendings Alliantie werd in mei 1973 te Gouda opgericht. Doel was een samenwerkingsverband te vormen voor de bestaande geloofszendingen. Er zijn ruim 60 organisaties bij aangesloten, waaronder de Belgische Evangelische Zending, Near East Ministry, Open Doors, Tear Fund, Zending en Gemeente. Zij belegt ondermeer de jaarlijkse "Wereldwijde Zendingsdag" en geeft het blad In-Formatie uit.

contactadres: Eendrachtstraat 29a, 3784 KA Terschuur, tel. 0342-462198.

2.2.8 FEO Evangelische Zorg-Organisaties

Interevangelisch. In 1979 werd te Dordrecht de Federatie van Evangelische Opvangcentra opgericht. Zij wil als koepelorganisatie de gezamenlijke belangen voor de bestaande opvang behartigen. Daarnaast wil zij studiebijeenkomsten en projectleidersdagen beleggen en het contact met de politiek intensiveren. Aangesloten zijn: de Vereniging tot Heil des Volks (Amsterdam), Stichting De Hoop (Dordrecht), Nehemia (Heerhugowaard), Saron (Beuningen), de Schuilplaats ('t Harde), Stichting Chris (Dordrecht en Teen Challenge (Vlaardingen).

contactadres: N. Bodenheimstraat 19, 4207 MD Gorinchem, tel./fax 0183-647505.

2.2.9 IFES-Nederland Studentenvereniging (Ichtus)

Interkerkelijk. De Evangelische Studentenbeweging "Ichtus" werd op 25 februari 1960 te Utrecht opgericht. In de beginjaren werd het accent vooral gelegd op evangelisatie en ontstonden er in Utrecht enkele woongemeenschappen (z.g. Ichtus-huizen). Vanaf de zeventiger jaren werd het accent vooral gelegd op wekelijkse bijbelstudie in kringen en breidde het langzaam uit naar alle universiteitssteden. Er wordt grote waarde gehecht aan gebed en stille tijd. Ichtus is de Nederlandse tak van de IFES (International Fellowship of Evangelical Students) en is vertegenwoordigd in de Evangelische Alliantie.

contactadres: J. de Meesterstraat 1, 3532 EJ Utrecht, tel. 030-2942800.

2.2.10 In de Ruimte

Evangelisch charismatisch. De stichting In de Ruimte werd in 1960 opgericht door Herman ter Welle, die nog altijd predikant-directeur is. Naast kinderkampen ontwikkelde zich op het grote complex te Soest, een vormingscentrum c.q. Bijbelschool (3/4 jaar) , het rehabilitiecentrum "De Palz", een bloeiende Evangelie Gemeente en een uitgeverij. De bekendste uitgaven zijn het kinderblad "De Goede Herder" en de "Studiebijbel". Er zijn verregaande plannen om hier een school voor Evangelisch Voortgezet Onderwijs op te zetten.

contactadres: Insingerstraat 39, 3766 MA Soest, tel. 035-6024433.

2.2.11 Jeugd met een Opdracht

Interkerkelijk-charismatisch. Youth with a Mission ontstond in 1960 te Los Angeles uit het evangelisatiewerk van Loren Cunningham. In 1973 werd Jeugd met een Opdracht Nederland (JMEO) opgericht. Op de woonboot "de Ark" achter het Centraal Station te Amsterdam werd een leefgemeenschap gevormd. In 1975 ging het trainingscentrum Heidebeek te Heerde van start. JMEO is op tal van terreinen actief: discipelschap-training, seminars en works hops, toneel- en muziekteams, uitgeverij, boekdistributie enzovoorts. Door de leiderschapsconferenties had JMEO in de tachtiger jaren een belangrijke rol in de ontwikkeling van de pinkstergroepen.

contactadressen: JMEO internationaal: Samaritan's Inn, Prins Hendrikkade 50, 1012 AC Amsterdam, tel. 020-6269233.

JMEO nationaal: Mussenkampseweg 32, 8181 PK Heerde, tel. 0578-691534.

2.2.12 Navigators

Interkerkelijk. In 1933 startte Dawson Trotman (1906-1956) een evangelisatiewerk onder de matrozen van de Amerikaanse vloot aan de westkust. Trotman streefde er naar op elk marineschip een "Navigator" (stuurman) te hebben, die twee andere matrozen in bijbelkennis en geloofsopbouw zou stimuleren. In 1948 bezocht hij Nederland, waarna Gien Karssen zijn bijbelstudiemateriaal vertaalde. In 1966 zette Gert Doornenbal het Navigatorwerk onder studenten op en begon het werk te groeien. Later ging men zich ook op scholieren (Captain's Clubs) en echtparen richten. Het doel van de navigators is:"het vermenigvuldigen van arbeiders in ieder land om Christus zendingsopdracht te helpen uitvoeren door evangelisatie, opbouw en toerusting. Hiertoe worden gespreks- en bijbelkringen georganiseerd, conferenties en congressen belegd en lectuur uitgegeven. Kenmerkend is de individuele benadering en nadruk op persoonlijke groei van elk individu.

contactadres: Postbus 18, 3970 AA Driebergen, tel. 0343- 520104.

2.2.13 Nederlandse Christelijke Gemeenschaps Bond (NCGB)

Interkerkelijk-fundamentalistisch. De Gemeenschapsbond, zoals de NCGB in de wandelgangen wordt genoemd, werd in 1923 in Nederland opgericht. Zij werd geïnspireerd door de Gemeinschaftsbewegung, de 19-eeuwse Duitse tak van de heiligingsbeweging. Ds. H.J. Couvée was een van haar oprichters en de leidende figuur in de eerste decennia. De Gemeenschapsbond stelt zich ten doel om:"Geestelijk leven te wekken en te versterken, voornamelijk binnen de bestaande kerken, de interkerkelijke gemeenschap der gelovigen te bevorderen teneinde de gelovigen toe te rusten voor de taak welke zij in eigen kerk of kring hebben." In tal van plaatsen ontstonden gemeenschapskringen. In de na-oorlogse jaren was Joh. H. van Oostveen (een van de oprichters van de Evangelische Omroep) lange tijd algemeen leider van de NCGB. In 1977 kreeg de Bond "Kasteel Rhederoord" te De Steeg in eigendom. Hier worden de meeste landelijke activiteiten georganiseerd, daarnaast worden kinderclubs, jeugdgroepen, vrouwenbijbelstudiegroepen en buitenlandse reizen georganiseerd.

contactadres: Parkweg 19, 6994 CM De Steeg, tel. 026-4952241

2.2.14 Opwekking

Charismatisch. In 1960 gaf Ben Hoekendijk, zoon van Karel Hoekendijk (zie 2.1.8.2) en kleinzoon van de bekende vrij-evangelische predikant ds. C.J. Hoekendijk, voor het eerst het blad "Opwekking" uit. In 1974 werd dit tevens de naam van de Stichting die ondermeer de massaal bezochte jeugdmanifestaties (One Way Day) in de zeventiger jaren organiseerde. Sinds Ben's vertrek heeft zijn zwager Peter Vlug de algehele leiding. Een van de bekendste activiteiten van de stichting Opwekking is de jaarlijkse vierdaagse pinksterconferentie. Van 1974 tot 1995 vonden deze plaats in Vierhouten, vanaf 1996 worden deze in de Flevopolder georganiseerd. Daarnaast geniet Opwekking landelijke bekendheid door het organiseren van de "Mars voor Jezus" en het verspreiden van de Gele Gids (Evangelische Adressenlijst). Maar het meest bekend is zij toch door de uitgave van de z.g. "Opwekkingsliederen". Deze zangbundel, die inmiddels tot 456 liederen is uitgegroeid en jaarlijks wordt aangevuld, begint zo langzamerhand de belangrijkste oecumenische bijdrage te worden van de pinkstergroepen. De liederen worden in allerlei kerken en kringen gezongen.

contactadres: Da Costastraat 53, 3881 JE Putten, tel. 0341-362656.

2.2.15 Youth for Christ (YfC)

Interkerkelijk. Youth for Christ is rond 1944 in de Verenigde Staten ontstaan. Al kort na de Tweede Wereldoorlog werden er in Nederland Youth for Christ jeugdrallies georganiseerd. Het Youth for Christ logboek verscheen toen nog als bijblad van het tijdschrift "Kracht van Omhoog" (zie 2.1.8.3). De geloofskeuze voor Jezus stond in deze rallies centraal. In de jaren zestig kreeg het YfC-werk een nieuwe impuls toen onder leiding van ds. George Bucks de evangelisatie-koffiebar werd geïntroduceerd. YfC wil de oude boodschap van bekering en verlossing door Jezus Christus presenteren in een nieuw en aan de tijd aangepast jasje. Men doet dit ondermeer door de ruim 100 koffiebars (1990), hun maandblad Aktie, het organiseren van jeugdconferenties, het jaarlijkse Flevo-festival en vele andere activiteiten.

Contactadres: Postbus 73, 3970 AB Driebergen, tel. 0343- 515744.

2.2.16 Het Zoeklicht

Interkerkelijk/neo-evangelical. Op 1 juli 1919 richtte Johannes de Heer (1866-1961) een eigen blad op met de naam "Het Zoeklicht". Centraal stond het onderzoek der Schriften en het letten op de tekenen der tijden. Vanaf 1920 werden de bekende Maranatha-conferenties georganiseerd. Vóór de Tweede Wereldoorlog bereikte "Het Zoeklicht" een topoplage van

30.000. Na de dood van Johannes de Heer werd evangelist Jan Kist sr. (een van de oprichters van de E.O.) een van de leiders. Naast de uitgave van het blad, wordt jaarlijks de Zoeklicht Toogdag gehouden en worden er in diverse plaatsen in het land conferenties georganiseerd. In het landelijk centrum te Doorn worden wekelijkse samenkomsten gehouden, die thans geleid worden door Feike ter Velde. De Evangelische Bijbelschool (EBS) is de onderwijstak van "het Zoeklicht". De EBS verhuisde in 1995 naar Veenendaal.

contactadres: Postweg 18, 3941 KA Doorn, tel. 0343-413300.

DEEL 3 LEVEN MET DE EVANGELISCHEN

3.1 Evangelisch-Reformatorisch

Over de verhouding over evangelisch en reformatorisch is al het nodige geschreven[39] en gesproken. Persoonlijk vind ik dat het niet een kwestie is van kiezen maar delen. Daarvoor moeten wij van twee kanten ons best doen bestaande spanningsvelden te overbruggen. Hieronder zet ik een aantal van deze spanningsvelden op een rijtje:

3.1.1 God de koning-vriend

De Evangelischen leggen in hun relatie met de Here God de nadruk op intimiteit en liefde, daarentegen accentueren reformatorischen eerder de almacht van en eerbied voor God.

Brug: God van harte liefhebben met een diep respect voor Zijn wezen en almacht.

3.1.2 Leer en leven

De geloofsbelijdenis is voor evangelischen in de regel secundair, van veel groter belang wordt geacht hoe je vanuit dat geloof leeft. Er is daardoor meer aandacht voor levensheiliging dan de leer.

Brug: Leer en leven bij elkaar houden en integreren. Leer omzetten in praktische geloofsdaden.

3.1.3 Expressie of ingetogenheid

Duidelijk en vrijmoedig blijk geven van je geloof wordt bij evangelischen eerder als een deugd gezien, dan een ingetogen levenshouding. Evangelischen vinden dat men vooral de "blijheid en vrijheid door het geloof" moet uitstralen. Dit komt tot uiting in een extraverte geloofsbeleving, opgewekte liederen etc.. Als men dit niet gewend is kan dit tamelijk dwingend overkomen en zelfs tegen gaan staan als er geen sprake meer is van wederzijds respect of waardering voor een andere levensstijl vanuit hetzelfde geloof.

Brug: Zowel blijde expressie als ingetogen dankbaarheid erkennen als legitieme en aanvullende vormen van geloofsbeleving.

3.1.4 Activisme en overgave

Evangelischen hebben door hun theologie en eschatologische opvatting een ongebreidelde drang om het evangelie te verkondigen. Dit begint al bij het accent op de eigen keuze om de Here Jezus aan te nemen. Wellicht kan men stellen, dat zij het geloof meer vanuit de menselijke kant bekijken en de reformatorischen vanuit het goddelijk perspectief. Dit komt expliciet tot uiting in de leer van de uitverkiezing.

Brug: Zoals iemand eens zei:"Voor mijn bekering was ik Arminiaan en na mijn bekering een volgeling van Gomarus". Actief leven vanuit een diep besef en erkentenis dat alles uit God en tot God is.

3.1.5 Organisme en organisatie

De reformatie heeft m.i. maar ten dele het middeleeuws centralistisch machtsdenken doorbroken. In de reformatorische kerkvormen vindt men de verschuiving terug van de machtsbeheersing via Rome naar de regenten. De organisatievorm is daardoor voor veel kerkleden te dwingend. Evangelischen leggen meer de nadruk op de kerk als organisme (of Lichaam) waarin men elkaar vanuit een levende verbondenheid aanvult.

Brug: Een goede orde in een levende relatievorm

3.2 Evangelische Gevoeligheden

Waarmee moet je in de omgang met evangelischen rekening houden? Wat doet hen pijn? Wat geeft hen aanstoot? Gelet op de rijke variëteit is hier nauwelijks een afdoend antwoord op te geven. Wat voor de één een gruwel is, is voor de ander acceptabel. Als men theologische of ethische verschillen heeft, aarzelen evangelischen soms niet om elkaar als duivelskinderen te beschuldigen. Ondanks al deze verschillen wil ik toch in willekeurige volgorde enkele zaken noemen, waar je in de omgang met evangelischen op kunt letten. Overigens impliceren deze algemene kenmerken niet dat dit bij de reformatorischen tegenovergesteld zou zijn.

3.2.1 Grof of oubollig taalgebruik

Vloeken of verbasterde vloeken doen evangelischen uitermate veel pijn en moeten te allen tijde vermeden worden. Ook met oubollig taalgebruik, zoals men dat soms in typisch reformatorisch jargon tegenkomt, hebben zij moeite. In het verlengde hiervan kunnen zij ook weinig waardering opbrengen voor bijvoorbeeld de Psalmen in de oude berijming. Men mag niet zondermeer verwachten, dat een evangelisch christen zich hier op dient aan te passen. In de onderlinge samenwerking moet gezocht worden naar een compromis, bv Here, in plaats van HEERE of Heer.

3.2.2 Een onheilig leven

Over de praktische en ethische normen van een heilig, Gode toegewijd leven bestaan onder de evangelischen vele verschillende opvattingen. Toch is het goed om te weten dat veel evangelischen roken en stevig drankgebruik als zondig oormerken. Ook is er een hoge huwelijksmoraal en wordt overspel of echtscheiding in de regel niet geaccepteerd. Vaak is men ook tegen samenwonen vóór het huwelijk.

3.2.3 Wetticisme

Tegelijkertijd hechten evangelischen aan de "vrijheid in Christus". Een te ver doorgevoerde zondagsheiliging wordt als "wetticisme" beschouwd. Ook hebben zij een weerzin tegen overmatige betutteling op grond van dit "wettisch" bijbelgebruik.

3.2.4 Ongevoelige veroordeling

Het doet evangelischen pijn als anderen minderwaardig doen over hun intieme relatie met God. Als geloofsgenoten hier op afgeven, dan worden ze diep in het hart geraakt. Hierbij moet rekening gehouden worden met het feit dat de historische kerken zich in de afgelopen eeuwen meer veroordelend dan waarderend over de evangelischen hebben uitgelaten. Daarom herkent men bij de evangelischen vaak een zekere defensieve houding in het onderling contact met reformatorische christenen.

3.2.5 Te weinig aandacht voor de evangelische spiritualiteit

In de omgang met andere christenen van een andere spiritualiteit kunnen evangelischen wel eens wat drammerig overkomen. Voor hen is de inbedding van hun activiteiten in het gebed zo vanzelfsprekend, dat zij zich nauwelijks kunnen voorstellen dat kinderen Gods van een andere traditie dit heel anders beleven. Aan de andere kant voelen evangelischen zich leeg als er tijdens een vergadering of bijeenkomst niet of alleen liturgisch is gebeden. Evenzo wordt een enkele bijbellezing zonder persoonlijke toevoeging niet echt door evangelischen gewaardeerd. Als het hart niet spreekt, heeft het hoofd niets te zeggen.

Bijlage 1:

EVANGELISCHE DENOMINATIES IN NEDERLAND ANNO 1996

Aantal Gemeenten Leden/Aanhangers

Evangelische Broedergemeente 9 20.000

Vrije Evangelische Gemeenten 43 16.000

Baptisten 120 43.000

Vergadering van Gelovigen 124 11.500

Adventisten 40 4.000

Apostolischen 210 42.790

Leger des Heils 92 13.000

Pinkstergroepen 600 94.000

Kerk van de Nazarener 10 2.000

Cama Parousia Gemeenten 15 2.500

Zelfstandige gemeenten 200 32.000

Allochtone Gemeenten 100 16.000

Totalen 1.563 296.790

NOTEN